KHẢI ĐỊNH – VỊ VUA BỊ HIỂU LẦM?

KHẢI ĐỊNH – VỊ VUA BỊ HIỂU LẦM? Nhắc đến Khải Định, không ít người chỉ nhớ đến hình ảnh một ông vua "Rồng Tre", ăn mặc lòe loẹt, kệch cỡm. Nhưng liệu có đơn giản như thế? Người ta chê ông, nhưng chính ông lại là người đích thân thiết kế lăng tẩm được UNESCO công nhận là di sản thế giới, được hậu thế ca ngợi là một tuyệt tác kiến trúc độc đáo. Người ta chê ông bất tài, nhưng hai bài viết dưới đây lại cho thấy một tư duy không hề tầm thường. 1. Đề thi Đình cuối cùng (1919) – Một góc nhìn về thời cuộc Năm 1919, vua Khải Định ra đề cho khoa thi Đình cuối cùng của triều Nguyễn. Đề bài không còn xoay quanh kinh điển Tứ thư Ngũ kinh, mà trực diện vào vấn đề thời đại: "Các nước trên khắp hoàn cầu sôi động nói đến văn minh. Vậy hai chữ 'văn minh' có xuất xứ từ đâu?" "Quan hệ của văn minh đối với hòa bình hay chiến tranh, hưng thịnh hay suy tàn, phân chia hay hội họp? Việc khai thác và tận dụng lợi thế tài nguyên phải như thế nào?" Khải Định không mơ hồ về sự lỗi thời của khoa cử. Ông thẳng thắn nhìn nhận: "Trẫm nghĩ rằng quy chế cựu học đã không còn đáp ứng được điều mong muốn, trong khi con đường tương lai của tân học đang thênh thang mở rộng trước mắt. Kỳ thi năm nay là khoa thi cuối cùng, đường khoa cử từ đây dứt hẳn..." Không chỉ vậy, ông còn đặt ra những câu hỏi vĩ mô về chính trị: "Khoa cử đã bỏ, chuyển sang tân học, vậy phép tuyển dụng người đã tốt chưa? Quốc sự, quốc chính phải thay đổi thế nào? Có nên lập Hiến pháp hay không? Nếu lập thì có thực hiện được không? Chính sách lập hiến và quyền pháp ra sao? Làm gì để đền đáp sức dân, giúp dân an cư lạc nghiệp, giữ gìn văn minh tiến bộ?" Và ông không muốn những câu trả lời chỉ mang tính lý thuyết suông: "Trẫm vốn tài mỏng đức sơ, suy nghĩ khó được chu toàn. Các ngươi với tài kinh luân vốn có, hãy thử trình bày rõ ràng kiến giải của mình, không bè phái, thiên lệch, không a dua, quanh co, xuyên tạc khiến sai sót khi đem thực hành, cũng đừng quá khéo dùng lời lẽ bay bướm mà trống rỗng, chẳng có được phương sách gì hay, để trẫm thu lượm rồi thử áp dụng." Một đề thi phản ánh tư duy cải cách, nhìn thẳng vào thực tế, chứ không phải tư duy bảo thủ của một ông vua "hữu danh vô thực". 2. Lời dạy Hoàng thái tử Vĩnh Thụy – Một tầm nhìn xa Năm 1922, Hoàng thái tử Vĩnh Thụy (tức vua Bảo Đại sau này) được gửi sang Pháp du học. Trước ngày con trai lên đường, Khải Định để lại lời căn dặn: "Trẫm xuân thu chính thịnh, hoàng tử hãy còn thơ ấu. Thiên đạo khó dò, nhân sự ắt phải lo xa. Nếu ngày sau hoàng trưởng tử chẳng thể đảm đương, thì phải sớm tính trước... Ngày khởi hành, phụ thân vì cớ gì mà lệnh cho con đi du học? Chính là muốn con mở rộng kiến văn, tăng trưởng trí tuệ, lại thấu tỏ việc giao thiệp, để ngày sau thành tài, đủ tư chất hoàn hảo. Huống chi kẻ cư tại nhân thượng (ở trên người khác), trách nhiệm chẳng phải điều dễ dàng. Chức trách càng lớn, tất tư chất phải hơn người mới có thể đảm đương." Và điều quan trọng nhất, ông dạy con rằng ngai vàng không phải là thứ cứ có huyết thống là được ngồi vào: "Nếu may mà con thành tài trở về, sau này phụ thân thiên cổ, triều đình lập con kế vị, thì bấy giờ tư chất đã đủ, có thể gánh vác giang sơn. Còn như chẳng may gặp việc bất ngờ, con chưa kịp thành tài mà triều đình lập con lên, thì con ắt phải từ chối, nhất thiết không được nhận. Nếu nhận mà chẳng đủ tài đức gánh vác, thì chẳng những hại một thân mình. Một thân chịu hại là điều nhỏ, nhưng nếu làm lụn bại tông miếu, xã tắc, thì cái hại ấy mới thực là lớn vậy." Một ông vua bị mang tiếng là yếu đuối, bị mang danh bù nhìn, nhưng lại có những lời dạy con cứng rắn đến thế. Liệu có công bằng khi chỉ nhớ đến “Con Rồng Tre”? Lịch sử thường bị giản lược thành những cái nhãn. Người ta nhắc đến Minh Mạng thì nghĩ ngay đến "cương nghị", Tự Đức thì là "bảo thủ", còn Khải Định chỉ là "bù nhìn" hay "Rồng Tre". Nhưng những bài viết trên cho thấy, Khải Định không đơn giản là một vị vua vô dụng như người đời vẫn hay nghĩ. Có thể ông không đủ mạnh để thay đổi thời cuộc, nhưng ít ra, ông cũng nhìn thấy sự chuyển mình của thế giới và để lại những lời dạy không hề tầm thường. Liệu chúng ta có đang đánh giá ông một cách công bằng?