Ngay khi Lenin qua đời

Ngay khi Lenin qua đời vào tháng 1/1924, Stalin chủ động đứng ra tổ chức lễ tang và khởi xướng chiến dịch biến Lenin thành một biểu tượng trường tồn. Bất chấp sự phản đối gay gắt từ góa phụ của Lenin là bà Nadezhda Krupskaya, người muốn chôn cất Lenin bình dị bên cạnh mẹ ông, Stalin vẫn quyết định ướp xác Lenin và xây Lăng trên Quảng trường Đỏ, biến Lenin từ một con người bằng xương bằng thịt thành một "thánh thể" vĩnh cửu. Đầu tháng 4/1924, Stalin đọc loạt bài giảng tại Đại học Sverdlov, sau đó in trên báo Pravda dưới tên "Những cơ sở của chủ nghĩa Lenin", trong đó ông là người đầu tiên chính thức định nghĩa chủ nghĩa Lenin là giai đoạn phát triển cao nhất của chủ nghĩa Marx trong thời đại đế quốc chủ nghĩa. Việc hệ thống hóa này giúp Stalin nghiễm nhiên trở thành người phát ngôn và giải thích chính thức tư tưởng của Lenin. Song song đó, Stalin tự khắc họa mình là đệ tử trung thành nhất của Lenin để chiếm giữ tính chính danh. Tại lễ truy điệu Lenin, Stalin đọc một bản lời thề mang âm hưởng tôn giáo thiêng liêng, với câu: "Chúng tôi thề với Đồng chí, thưa Đồng chí Lenin, rằng chúng tôi sẽ giữ gìn và củng cố liên minh Công - Nông...". Trong khi đó Trotsky lại vắng mặt tại lễ tang vì đang chữa bệnh ở Sukhumi, sau khi nhận được điện tín từ Stalin báo sai ngày tổ chức lễ tang, một chi tiết sau này được chính thư ký của Stalin là Boris Bazhanov xác nhận. Stalin cũng cho phổ biến hàng loạt ảnh, tranh vẽ ông ngồi trò chuyện thân mật bên Lenin, như bức ảnh tại Gorki năm 1922, dù bức ảnh này sau đó đã bị chỉnh sửa, cắt ghép để tạo cảm giác gần gũi hơn thực tế, trong khi bộ máy tuyên truyền cho viết lại lịch sử Đảng và chỉnh sửa ảnh cũ để xóa bỏ vai trò của Trotsky, Zinoviev, Kamenev. Bước cuối trong chiến lược này là biến mọi chỉ trích cá nhân thành dị giáo chống lại Đảng. Khi Trotsky hay các phe phái đối lập chỉ trích chính sách của Stalin, ông không đáp trả như một cuộc tranh luận giữa hai cá nhân bình đẳng mà tuyên bố: "Tôi chỉ đang thực hiện đúng di huấn của Lenin. Chỉ trích tôi tức là chỉ trích đường lối của Lenin." Từ đó, một cuộc tranh luận chính trị vốn dùng lý luận và số liệu bị chuyển hóa thành cuộc chiến giữa đúng đắn và dị giáo, nơi phe đối lập bị coi là những kẻ lệch lạc tư tưởng phản bội giáo lý của Lenin. Khi tư tưởng của Trotsky bị dán nhãn "chủ nghĩa Trotsky", chống lại chủ nghĩa Lenin, mọi đảng viên trung thành đều có nghĩa vụ tiêu diệt nó để bảo vệ sự thuần khiết của Đảng. Cùng cơ chế đó còn có nhãn "chủ nghĩa xét lại", vốn không phải do Stalin sáng tạo ra. Lenin là người đầu tiên trong phong trào cộng sản biến "chủ nghĩa xét lại" thành một tội danh ý thức hệ, gọi đó là sự phản bội chủ nghĩa Marx từ bên trong, nguy hiểm hơn cả kẻ thù công khai vì nó "làm mềm" cách mạng bằng danh nghĩa vẫn theo Marx. Stalin kế thừa cơ chế này và mở rộng nó thành một công cụ thanh trừng thực dụng hơn nhiều so với thời Lenin. Nếu ở thời Lenin, "xét lại" chủ yếu nhắm vào các trào lưu dân chủ xã hội bên ngoài nước Nga như phái của Bernstein hay Kautsky, thì dưới Stalin, nhãn này được dùng linh hoạt để dán cho bất kỳ ai trong nội bộ Đảng Bolshevik đưa ra quan điểm khác với đường lối hiện hành, dù người đó chưa từng công khai phản đối Marx hay Lenin. Cơ chế vận hành giống hệt với cách Stalin xử lý Trotsky: một khi bị gọi là "xét lại", người đó không còn được coi là đối thủ chính trị bình đẳng để tranh luận bằng lý luận, mà trở thành kẻ phản bội học thuyết, và mọi công kích nhắm vào họ đều mang tính chính danh tuyệt đối vì nhân danh bảo vệ sự thuần khiết tư tưởng. Điểm khác biệt quan trọng là dưới thời Stalin, "xét lại" thường đứng cùng hàng với các nhãn khác như "lệch hữu", "lệch tả", "theo chủ nghĩa Trotsky", tùy vào việc nạn nhân bị quy là ngả theo hướng nào. Thuật ngữ này trở nên nổi bật nhất không phải trong thời Stalin mà là sau đó, khi Mao Trạch Đông dùng đúng cụm "chủ nghĩa xét lại hiện đại" để tấn công Khrushchev sau Báo cáo Mật năm 1956, cho rằng việc phê phán Stalin và theo đuổi "chung sống hòa bình" với phương Tây chính là biểu hiện của xét lại, phản bội chủ nghĩa Marx - Lenin chính thống. ________________________________________ CÁC TRỤ CỘT XÂY DỰNG VÀ VẬN HÀNH SÙNG BÁI CÁ NHÂN Đến thập niên 1930, khi đã tiêu diệt xong phe đối lập, hình ảnh Stalin thoát khỏi cái bóng của Lenin để trở thành một thực thể tối cao độc lập. Tuyên truyền xây dựng hình ảnh Stalin như một người cha nhân từ bảo vệ nhân dân trước kẻ thù, gọi là Vozhd, với khẩu hiệu nổi tiếng thời bấy giờ: "Cảm ơn Đồng chí Stalin vì tuổi thơ hạnh phúc của chúng cháu". Truyền thông Xô Viết khắc họa Stalin không chỉ là nhà lãnh đạo chính trị mà còn là nhà lý luận triết học, nhà chiến lược quân sự thiên tài, nhà kinh tế học kiệt xuất, thậm chí là người định hướng cho nghệ thuật, âm nhạc và ngôn ngữ học. Hình ảnh Stalin được đưa vào mọi ngóc ngách đời sống xã hội Liên Xô. Hàng loạt thành phố lớn được đổi tên theo ông như Stalingrad, Stalino, Stalinabad, còn tượng, phù điêu và tranh chân dung khổng lồ của ông xuất hiện ở mọi quảng trường, nhà máy, trường học, công sở. Các nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ sáng tác hàng nghìn tác phẩm ca ngợi Stalin, và trường phái hiện thực xã hội chủ nghĩa biến việc tụng ca ông thành tiêu chuẩn duy nhất của nghệ thuật hợp pháp. Chủ nghĩa sùng bái cá nhân dưới thời Stalin là một công nghệ quản trị quyền lực và thao túng tâm lý xã hội quy mô lớn, nhằm đạt hai mục đích: tiêu diệt mọi sự chống đối tư tưởng và gắn liền sự tồn tại của Liên Xô với cá nhân Stalin. Nó không chỉ là sự tung hô mà còn là một bài kiểm tra lòng trung thành. Việc vỗ tay sau mỗi bài phát biểu của Stalin trở thành một áp lực sinh tồn, trong các cuộc họp không ai dám là người đầu tiên dừng vỗ tay vì lo sợ bị xem là thiếu trung thành và bị NKVD ghi tên. Bằng cách biến mình thành biểu tượng sống của Liên Xô và chủ nghĩa xã hội, Stalin khiến mọi chỉ trích nhắm vào ông, dù về chính sách kinh tế sai lầm hay tai nạn công nghiệp, đều tự động bị coi là hành vi chống lại Nhà nước và phản bội Tổ quốc. ________________________________________ BÁO CÁO MẬT CỦA KHRUSHCHEV NĂM 1956 Sau khi Stalin qua đời năm 1953, người kế nhiệm Nikita Khrushchev đọc bài phát biểu mang tên chính thức "Về chủ nghĩa sùng bái cá nhân và những hậu quả của nó" trong phiên họp kín kéo dài từ đêm 24 sang rạng sáng ngày 25/2/1956, ngay sau khi phiên họp công khai của Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ 20 đã bế mạc. Đây được xem là một trong những sự kiện chấn động nhất lịch sử chính trị thế kỷ 20, mở đầu cho quá trình giải thiêng Stalin. Khrushchev không tấn công hệ thống chủ nghĩa xã hội hay lý tưởng cộng sản mà tập trung phê phán gay gắt cá nhân Stalin cùng phương thức cai trị của ông. Ông khẳng định việc biến Stalin thành thần thánh đi ngược lại tinh thần chủ nghĩa Marx - Lenin, đồng thời trích dẫn di chúc của Lenin để chứng minh Lenin đã sớm cảnh báo về tính cách thô bạo và lạm quyền của Stalin. Bài phát biểu cũng vạch trần việc Stalin dùng án tù, tra tấn và tử hình vô căn cứ nhắm vào hàng vạn cán bộ trung kiên, tướng lĩnh Hồng quân và đảng viên Bolshevik trong cuộc đại thanh trừng 1936-1938. Làn sóng thanh trừng này bùng phát sau vụ ám sát Sergei Kirov, người đứng đầu Đảng bộ Leningrad, bị bắn chết ngày 1/12/1934 tại trụ sở Smolny, và Stalin lấy cái chết của Kirov làm cái cớ để phát động các cuộc bắt bớ và xử bắn hàng loạt trong Đảng, quân đội và giới trí thức. Khrushchev đưa ra con số chấn động: trong số 139 ủy viên và ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng được bầu tại Đại hội 17, có tới 98 người, tức 70%, đã bị bắt và xử bắn, phần lớn trong hai năm 1937-1938. Khrushchev cũng bác bỏ luận điệu cho rằng một mình Stalin dẫn dắt Liên Xô đến chiến thắng trước Đức Quốc xã, chỉ ra những sai lầm chết người của Stalin như phớt lờ các cảnh báo tình báo về cuộc xâm lược của Hitler, thanh trừng dàn tướng lĩnh giỏi trước chiến tranh và trực tiếp điều hành quân sự yếu kém gây tổn thất hàng triệu binh sĩ. Ngoài ra, bài báo cáo còn chỉ trích việc Stalin ra lệnh cưỡng chế di dời toàn bộ một số dân tộc thiểu số như người Chechen, Ingush, Tatar ở Crimea khỏi quê hương trong thời chiến tranh. Tại Liên Xô, báo cáo mở đầu thời kỳ tan băng dưới thời Khrushchev. Hàng triệu tù nhân chính trị tại các trại Gulag được trả tự do và khôi phục danh dự, tên tuổi Stalin bị gỡ khỏi các địa danh khi thành phố Stalingrad đổi tên thành Volgograd, và thi thể ông bị dời khỏi Lăng Lenin vào đêm 31/10/1961. Bài phát biểu cũng gây ra cú sốc tư tưởng chấn động đối với khối xã hội chủ nghĩa. Bản báo cáo rò rỉ sang phương Tây qua đường Ba Lan, sau đó qua tình báo Israel rồi đến CIA, được CIA chuyển cho tờ New York Times đăng toàn văn vào ngày 4-5/6/1956, châm ngòi cho các cuộc biến động chính trị ở Ba Lan và cuộc nổi dậy năm 1956 tại Hungary. Lãnh tụ Trung Quốc Mao Trạch Đông phản đối gay gắt việc Khrushchev lên án Stalin mà không thông qua ý kiến các đảng anh em, đặt nền móng cho sự rạn nứt sâu sắc giữa Liên Xô và Trung Quốc trong thập niên 1960. ________________________________________ Ảnh: Khrushchev đọc bài phát biểu chấn động năm 1956.