BAPHOMET – SATAN: LỊCH SỬ CỦA MỘT HÌNH TƯỢNG KHÔNG CỐ ĐỊNH

BAPHOMET – SATAN LỊCH SỬ CỦA MỘT HÌNH TƯỢNG KHÔNG CỐ ĐỊNH Một cái tên có thể thay đổi, một hình ảnh có thể được gán thêm ý nghĩa, và một nhân vật có thể từ đối tượng tôn giáo trở thành biểu tượng của cái ác trong trí tưởng tượng của nhiều thế hệ. BAPHOMET THỰC SỰ BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU? Ngày nay, chỉ cần nhắc đến Baphomet, nhiều người lập tức hình dung một sinh vật đầu dê, có sừng, cánh, hai bầu ngực, một ngọn lửa trên đầu và hai cánh tay mang dòng chữ Solve – Coagula. Hình ảnh ấy đã trở nên quen thuộc đến mức người ta dễ nghĩ rằng Baphomet từ đầu vốn đã là một con quỷ. Lịch sử phức tạp hơn nhiều. Tên gọi Baphomet xuất hiện nổi bật trong hồ sơ liên quan đến các Hiệp sĩ Dòng Đền vào đầu thế kỷ XIV. Khi Dòng Đền bị vua Philippe IV của Pháp bắt giữ năm 1307 và bị điều tra về tội dị giáo, một số hiệp sĩ đã thú nhận việc thờ phụng một vật hoặc thực thể được gọi là Baphomet. Tuy nhiên, những lời khai này xuất hiện trong một quá trình thẩm vấn có sử dụng tra tấn và có sự khác biệt đáng kể giữa các lời khai. Vì vậy, chúng không đủ để chứng minh rằng Dòng Đền thực sự có một giáo phái Baphomet thống nhất như hình dung về sau. Ngay cả nguồn gốc của cái tên cũng chưa hoàn toàn chắc chắn. Một giả thuyết nổi tiếng liên hệ Baphomet với cách biến âm thời Trung cổ của Mahomet, tên gọi Muhammad trong một số văn bản châu Âu. Giả thuyết này có ý nghĩa trong bối cảnh các cuộc Thập tự chinh, nhưng từ một khả năng về ngữ nguyên đến kết luận rằng các Hiệp sĩ Dòng Đền thờ một vị thần có nguồn gốc Hồi giáo là một khoảng cách rất lớn. Vì vậy, ở giai đoạn này, Baphomet trước hết là một cái tên xuất hiện trong những lời buộc tội, chứ chưa phải hình tượng đầu dê mà chúng ta quen thuộc ngày nay. HÌNH ẢNH BAPHOMET MÀ CHÚNG TA BIẾT THỰC RA RẤT MUỘN Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất là tưởng rằng hình Baphomet đầu dê đã tồn tại từ thời Trung cổ. Nó xuất hiện rõ ràng trong thế kỷ XIX, gắn với nhà huyền học người Pháp Éliphas Lévi. Trong Dogme et Rituel de la Haute Magie, xuất bản thành hai phần vào năm 1854 và 1856, Lévi đưa ra hình tượng con dê có cánh, ngực nữ, ngọn đuốc trên đầu và những dấu hiệu biểu tượng khác. Hình ảnh này về sau trở thành khuôn mẫu nổi tiếng nhất của Baphomet. Điều này làm thay đổi hoàn toàn cách nhìn về lịch sử của biểu tượng. Baphomet thời Dòng Đền và Baphomet của Lévi cách nhau hơn năm thế kỷ. Không có bằng chứng cho thấy các Hiệp sĩ Dòng Đền từng sử dụng chính hình tượng mà Lévi vẽ. Vì vậy, việc nhìn bức tranh của Lévi rồi quay ngược về thế kỷ XIV và coi đó là hình ảnh Baphomet nguyên thủy là một sự đảo ngược lịch sử. Lévi cũng không đơn giản vẽ một con quỷ. Baphomet của ông là một cấu trúc biểu tượng phức tạp, kết hợp nhiều ý niệm về các cặp đối lập, sự hòa hợp và quá trình chuyển hóa. Những dòng chữ Solve và Coagula gợi đến hai quá trình phân giải và kết hợp trong truyền thống giả kim. Hình tượng vì thế phản ánh thế giới tư tưởng huyền học thế kỷ XIX nhiều hơn là phản ánh một nghi lễ của Dòng Đền thời Trung cổ. VÌ SAO BAPHOMET LẠI CÓ ĐẦU DÊ? Đây là nơi lịch sử biểu tượng bắt đầu trở nên thú vị. Hình ảnh người hoặc thần có đặc điểm dê không phải phát minh của Baphomet. Trong thế giới Hy Lạp cổ đại đã có Pan, vị thần gắn với thiên nhiên, đồng cỏ, bản năng và sự phồn sinh. Trong những giai đoạn sau, hình tượng người có sừng, móng guốc và đặc điểm dê dần có thể được liên hệ với những hình ảnh về quỷ dữ trong nghệ thuật châu Âu. Nhưng nói rằng Kitô giáo đơn giản biến Pan thành Satan cũng là một cách kể quá thẳng. Các biểu tượng của quỷ trong nghệ thuật châu Âu hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, qua nhiều thế kỷ. Sự tương đồng về hình dáng không đồng nghĩa với việc một nhân vật được chuyển nguyên vẹn từ tôn giáo này sang tôn giáo khác. Điều đáng chú ý hơn là một hình ảnh có thể sống lâu hơn ý nghĩa ban đầu của nó. Sừng, móng dê, thân người và những nét hoang dã từng có nhiều ý nghĩa trong các nền văn hóa khác nhau. Khi bước vào một hệ thống biểu tượng mới, chúng có thể được đọc theo một cách hoàn toàn khác. Đó là cơ chế thường xuyên xảy ra trong lịch sử tôn giáo và nghệ thuật. SATAN KHÔNG PHẢI LÀ BAPHOMET Một nhầm lẫn khác còn phổ biến hơn: đồng nhất Baphomet với Satan. Hai hình tượng này có lịch sử riêng. Trong Kinh Thánh Hebrew, từ satan ban đầu mang nghĩa gần với đối thủ, kẻ chống lại hoặc kẻ tố cáo. Trong sách Job, Satan xuất hiện như một thành viên của hội đồng thần linh và được phép thử thách Job. Hình ảnh này khác khá xa hình dung về một chúa tể địa ngục đối đầu tuyệt đối với Thiên Chúa trong văn hóa đại chúng về sau. Qua quá trình phát triển của truyền thống Do Thái giáo và Kitô giáo, hình ảnh Satan dần thay đổi. Trong Tân Ước và các truyền thống Kitô giáo về sau, Satan ngày càng được thể hiện rõ như kẻ thù của Thiên Chúa và con người. Trong Hồi giáo lại có Iblis, nhân vật gắn với việc từ chối phục tùng mệnh lệnh liên quan đến Adam. Iblis có những điểm tương đồng với hình tượng Satan trong Kitô giáo, nhưng không vì thế mà hai khái niệm trở thành một. Mỗi truyền thống đặt nhân vật ấy trong một hệ thống thần học riêng. Bởi vậy, nói “Satan chính là Ác quỷ của mọi tôn giáo” là cách đơn giản hóa một lịch sử tư tưởng rất dài. NGƯỜI TA CÓ THỂ GỌI AI ĐÓ LÀ “QUỶ” MÀ KHÔNG CẦN TẠO RA MỘT CON QUỶ MỚI Một trong những điều đáng chú ý nhất khi nghiên cứu lịch sử Satan là cách con người sử dụng hình ảnh “kẻ thù của Thiên Chúa” để diễn giải những xung đột của chính mình. Trong các xã hội tôn giáo, việc gọi một nhóm khác là tà giáo, dị giáo hoặc thuộc về ma quỷ có thể biến một bất đồng về niềm tin thành một cuộc đối đầu đạo đức. Khi đối phương đã được đặt vào phía cái ác, việc loại trừ họ trở nên dễ biện minh hơn trong mắt cộng đồng. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi giáo hội hay mọi cuộc đàn áp trong lịch sử đều có thể giải thích bằng một âm mưu duy nhất nhằm kiểm soát dân chúng. Lịch sử thường phức tạp hơn. Quyền lực chính trị, tranh chấp tài sản, xung đột tôn giáo, luật pháp, nỗi sợ cộng đồng và niềm tin phổ biến có thể cùng tác động. Trường hợp các cuộc săn phù thủy ở châu Âu là một ví dụ rõ ràng. Những cuộc truy tố mạnh mẽ nhất diễn ra chủ yếu trong thời kỳ cận đại, đặc biệt từ thế kỷ XVI đến XVII, chứ không thể gói gọn thành câu chuyện “Giáo hội Trung cổ săn phù thủy”. Các nghiên cứu lịch sử cho thấy tôn giáo, cải cách, chính trị, pháp luật và cấu trúc xã hội đều góp phần vào hiện tượng này. TỪ HÌNH TƯỢNG HUYỀN HỌC ĐẾN BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA Sau Lévi, Baphomet bước vào một thế giới hoàn toàn khác. Thế kỷ XIX chứng kiến sự phục hồi mạnh mẽ của những trào lưu huyền học ở châu Âu. Những biểu tượng cũ được đọc lại, kết hợp với Tarot, Kabbalah, giả kim thuật và nhiều hệ thống tư tưởng khác. Baphomet của Lévi chính là một sản phẩm tiêu biểu của quá trình tái diễn giải ấy. Về sau, hình tượng này tiếp tục được các nghệ sĩ, nhà văn, nhạc sĩ và những nhóm văn hóa khác sử dụng. Có nơi Baphomet đại diện cho sự phản kháng tôn giáo; nơi khác lại xem nó như biểu tượng của tự do cá nhân, sự đối lập hoặc sự vượt qua những khuôn mẫu truyền thống. Đến đây, Baphomet đã bước ra khỏi phạm vi của lịch sử tôn giáo để trở thành một ký hiệu văn hóa. Một biểu tượng có thể được một người nhìn như quỷ dữ, người khác nhìn như nghệ thuật, và người thứ ba coi đó là một tuyên ngôn triết học. Không nhất thiết bên nào cũng đang nói về cùng một Baphomet. BAPHOMET TRONG VĂN HÓA HIỆN ĐẠI Điện ảnh, âm nhạc và văn hóa đại chúng đã làm hình ảnh Baphomet trở nên phổ biến hơn rất nhiều so với thời kỳ nó ra đời. Trong một số dòng nhạc như heavy metal và black metal, hình ảnh đầu dê, pentagram đảo ngược và Satan thường được sử dụng để tạo cảm giác đối nghịch, nổi loạn hoặc thách thức những chuẩn mực tôn giáo. Trong phim ảnh, Baphomet thường được đặt vào câu chuyện về ma quỷ, nghi lễ huyền bí và những thế lực siêu nhiên. Nhưng biểu tượng trong nghệ thuật không nhất thiết phản ánh niềm tin cá nhân của người sử dụng nó. Một chiếc thánh giá trong phim kinh dị có thể mang ý nghĩa khác với chiếc thánh giá trong nhà thờ. Một hình ảnh Satan trên sân khấu ca nhạc cũng có thể mang tính biểu diễn, phản kháng hoặc thẩm mỹ thay vì tuyên bố một niềm tin thần học cụ thể. Đó là lý do cần phân biệt biểu tượng, niềm tin và cách sử dụng biểu tượng. BAPHOMET VÀ NHỮNG CUỘC TRANH LUẬN HIỆN ĐẠI Trong thế kỷ XXI, Baphomet tiếp tục xuất hiện trong các tranh luận về tự do tôn giáo và quan hệ giữa tôn giáo với nhà nước. Một ví dụ đáng chú ý là bức tượng Baphomet của The Satanic Temple, được công bố tại Detroit năm 2015. Trong cách diễn giải của tổ chức này, Baphomet được sử dụng như một biểu tượng gắn với các quan điểm của chính tổ chức và với tranh luận về tự do tôn giáo. Điều này cho thấy một điều quan trọng: một biểu tượng không nhất thiết giữ nguyên ý nghĩa sau khi bước sang một thời đại mới. Baphomet từng xuất hiện trong những lời buộc tội đối với Dòng Đền. Hàng thế kỷ sau, Lévi tạo ra hình tượng Baphomet nổi tiếng nhất. Rồi đến thời hiện đại, hình tượng ấy tiếp tục được các nhóm văn hóa và xã hội sử dụng cho những mục đích hoàn toàn khác. Nếu gom tất cả vào một câu chuyện duy nhất, ta sẽ đánh mất chính lịch sử của nó. CÒN NGỘ ĐẠO, HỘI KÍN VÀ TRI THỨC BÍ MẬT? Đây cũng là phần cần đặc biệt thận trọng. Phong trào Ngộ đạo không phải một tổ chức duy nhất có một hệ thống giáo lý thống nhất. Ngộ đạo là tên gọi hiện đại dùng để chỉ nhiều nhóm và truyền thống tôn giáo khác nhau trong thời cổ đại. Các nhóm ấy có những quan niệm rất khác nhau về vũ trụ, vật chất, linh hồn và sự cứu rỗi. Tương tự, không có cơ sở vững chắc để nói rằng Hội Tam Điểm hay các hội Rosicrucian nói chung đều coi Baphomet là biểu tượng trung tâm của mình. Những mối liên hệ kiểu này thường xuất hiện trong văn chương huyền học và các diễn giải hiện đại, nhưng cần phân biệt với tài liệu lịch sử về chính các tổ chức đó. Điều này không làm Baphomet kém thú vị. Ngược lại, nó khiến câu chuyện đáng nghiên cứu hơn. Bởi khi một biểu tượng được đưa từ truyền thống này sang truyền thống khác, chính quá trình biến đổi ấy mới là điều cần tìm hiểu. ĐIỀU THÚ VỊ NHẤT KHÔNG PHẢI LÀ BAPHOMET CÓ PHẢI QUỶ KHÔNG? Có một câu hỏi rộng hơn phía sau toàn bộ lịch sử này. Tại sao con người luôn có xu hướng biến những gì xa lạ thành một biểu tượng dễ nhận diện? Một chiếc sừng, một con dê, một ngôi sao đảo ngược, một cái tên xa lạ hay một nghi lễ không quen thuộc có thể dần trở thành dấu hiệu của kẻ bên kia. Sau đó, văn học, nghệ thuật, tôn giáo, chính trị và văn hóa đại chúng tiếp tục củng cố hình ảnh ấy cho đến khi thế hệ sau tưởng rằng nó đã luôn có ý nghĩa như vậy. Baphomet là một trường hợp đặc biệt rõ. Từ một cái tên mơ hồ xuất hiện trong các hồ sơ về Dòng Đền, nó trở thành hình tượng đầu dê trong tác phẩm của Éliphas Lévi, rồi tiếp tục biến thành biểu tượng của nhiều trào lưu nghệ thuật, văn hóa và tranh luận xã hội hiện đại. Còn Satan cũng trải qua một quá trình biến đổi tương tự: từ một thuật ngữ mang nghĩa “đối thủ” hoặc “kẻ tố cáo” trong một số văn bản cổ, dần trở thành hình tượng của cái ác trong nhiều truyền thống Kitô giáo và văn hóa phương Tây. Lịch sử của những biểu tượng ấy vì thế không đơn giản là lịch sử của quỷ dữ. Nó còn là lịch sử của cách con người đặt tên cho điều mình sợ hãi, điều mình phản đối và đôi khi cả điều mình chưa hiểu. Và khi gặp một biểu tượng bị gọi là tà, quỷ hay ác, có lẽ điều đáng đặt câu hỏi trước tiên là: Ai đã gọi nó như vậy, vào thời điểm nào, trong hoàn cảnh nào – và ý nghĩa ấy đã thay đổi ra sao theo thời gian? Bởi đôi khi, điều cần tìm hiểu không nằm ở cái tên người ta đặt cho một biểu tượng, mà ở lịch sử đằng sau cái tên ấy. Ảnh: Baphomet, minh họa của Éliphas Lévi, trong Dogme et Rituel de la Haute Magie, tập II, 1856.