BÁNH MÌ VÀ XIẾC KHI GIẢI TRÍ TRỞ THÀNH MỘT CÁCH ĐỂ QUÊN ĐI NHỮNG ĐIỀU QUAN TRỌNG

BÁNH MÌ VÀ XIẾC KHI GIẢI TRÍ TRỞ THÀNH MỘT CÁCH ĐỂ QUÊN ĐI NHỮNG ĐIỀU QUAN TRỌNG Có một cụm từ rất nổi tiếng trong lịch sử chính trị phương Tây: bánh mì và xiếc – panem et circenses. Nhưng cần nói cho đúng ngay từ đầu: đây không phải là câu nói nguyên văn kiểu “hãy cho dân bánh mì và xiếc, họ sẽ im lặng” của một hoàng đế La Mã nào đó. Cụm từ này xuất hiện trong Satire X của nhà thơ trào phúng La Mã Juvenal, thường được đặt vào đầu thế kỷ II. Ở các câu 77–81, Juvenal viết rằng dân chúng La Mã từng có vai trò trao quyền chỉ huy, chức vụ và quân đoàn, nhưng nay đã thu hẹp những mối quan tâm của mình xuống còn hai thứ: lương thực và các trò diễn. Điều Juvenal muốn nói sâu hơn chuyện ăn uống hay xem trò diễn. Ông đang châm biếm một sự thay đổi trong đời sống công dân: một cộng đồng từng quan tâm đến quyền lực và những vấn đề chung có thể dần thu mình vào những nhu cầu trước mắt. Đó mới là điều khiến câu nói này sống lâu hơn hai nghìn năm. * Bánh mì và xiếc thực sự nói về điều gì? Trong xã hội La Mã, việc phân phối lương thực cho cư dân và tổ chức các trò diễn công cộng đều là những hoạt động có thật. Xiếc ở đây cũng không chỉ có đấu sĩ. Đời sống trình diễn La Mã bao gồm đua xe ngựa, sân khấu, săn thú, các cuộc thi thể thao và nhiều lễ hội công cộng khác. Những hoạt động ấy gắn với tôn giáo, đời sống đô thị, địa vị xã hội và chính trị. Các cuộc trình diễn còn là cơ hội để những người có quyền lực thể hiện sự hào phóng, địa vị và quan hệ với quần chúng. Việc tổ chức trò diễn vì thế có thể mang ý nghĩa chính trị, nhưng nó không đơn giản là một thủ thuật để làm dân quên mọi chuyện. Juvenal quan tâm đến một chuyện khác. Trong mắt ông, dân chúng từng có vai trò lớn hơn trong đời sống chính trị, nhưng nay đã buông bỏ nhiều mối quan tâm ấy. Câu panem et circenses vì vậy trước hết là một lời châm biếm về sự thu hẹp của những mong muốn chính trị. Giải trí chỉ trở thành vấn đề khi nó chiếm hết chỗ của những điều khác. * Giải trí vốn không phải kẻ thù của xã hội Con người cần giải trí. Sau một ngày làm việc, chúng ta cần âm nhạc, thể thao, điện ảnh, hài kịch, trò chơi và những khoảng thời gian hoàn toàn không liên quan đến chính trị. Một xã hội mà con người lúc nào cũng nghiêm trọng mới thực sự đáng sợ. Một người có thể xem bóng đá buổi tối và sáng hôm sau vẫn quan tâm đến công việc, gia đình, cộng đồng và những vấn đề của đất nước. Một người khác có thể dành nhiều giờ cho scandal, tranh cãi và những nội dung gây kích thích, trong khi hầu như không biết những thay đổi về kinh tế, giáo dục hay pháp luật đang ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống của mình. Cả hai đều đang giải trí. Điểm khác biệt nằm ở những thứ còn lại trong đời sống tinh thần của họ. Giải trí là một phần của cuộc sống. Nó chỉ trở thành vấn đề khi con người không còn đủ khoảng trống để quan tâm đến bất cứ điều gì khác. * Thời đại của chúng ta có một thứ La Mã chưa từng có: dòng thông tin không dứt Người La Mã có đấu trường, trường đua, sân khấu và lễ hội. Chúng ta có điện thoại. Chỉ một thiết bị nhỏ cũng có thể đưa đến trước mắt mỗi người hàng nghìn nội dung trong một ngày: một scandal, một video gây sốc, một cuộc tranh cãi, một câu chuyện tình cảm, một trò đùa, một tin tức mới. Nội dung này vừa kết thúc, nội dung khác lập tức xuất hiện. Sự thay đổi lớn nằm ở tốc độ và quy mô của dòng thông tin. Nhiều nền tảng số vận hành trong một môi trường mà thời gian và sự chú ý của người dùng là những nguồn lực hữu hạn. Các hệ thống đề xuất vì thế có xu hướng ưu tiên những nội dung tạo ra nhiều tương tác và giữ người dùng ở lại lâu hơn. Điều này tạo ra một cuộc cạnh tranh đặc biệt: mọi thứ đều tranh giành sự chú ý của chúng ta. Một vấn đề kinh tế cần nhiều số liệu để hiểu. Một chính sách công cần thời gian để đọc. Một vấn đề lịch sử cần đối chiếu nhiều nguồn. Trong khi đó, một scandal có thể tạo ra phẫn nộ chỉ sau vài giây. Một đoạn video ngắn có thể khiến người xem thích hoặc ghét một vấn đề trước khi họ kịp biết đầy đủ câu chuyện. Khi sự chú ý bị chia nhỏ liên tục, những vấn đề phức tạp sẽ gặp bất lợi. * Sự phân tâm không nhất thiết cần một người đứng phía sau Đây có lẽ là điểm đáng suy nghĩ nhất. Không cần phải giả định rằng có một bàn tay bí mật đang điều khiển mọi nội dung giải trí. Một vòng lặp đơn giản cũng đủ tạo ra hiệu ứng tương tự. Nội dung gây tranh cãi thu hút phản ứng. Phản ứng tạo ra tương tác. Tương tác giúp nội dung được chú ý nhiều hơn. Hệ thống ghi nhận điều đó và tiếp tục phân phối những nội dung có khả năng tạo tương tác. Người dùng phản ứng lần nữa. Vòng lặp tiếp tục. Trong môi trường ấy, nội dung phức tạp thường khó cạnh tranh với nội dung ngắn, mạnh về cảm xúc và dễ phản ứng. Điều đáng suy nghĩ nằm ở đây: một xã hội có thể bị phân tán mà không cần bất kỳ ai ra lệnh cho nó phải phân tán. Mỗi người chỉ cần liên tục chọn thứ dễ xem hơn, nhanh hơn và kích thích hơn. Sau một thời gian, khả năng dành hàng giờ để đọc một vấn đề khó, kiểm tra một nguồn tư liệu hoặc theo dõi một chính sách đến cùng có thể trở nên yếu đi. * Nhưng khán giả không phải lúc nào cũng là những người thụ động Đây là chỗ cần tránh áp dụng bánh mì và xiếc một cách máy móc vào hiện đại. Các không gian trình diễn ở La Mã không chỉ phục vụ việc giải trí. Chúng còn là những không gian xã hội và chính trị, nơi quần chúng có thể thể hiện thái độ và tạo ra áp lực đối với những người cầm quyền. Chính bản thân các cuộc trình diễn cũng là một phần của nghi lễ và đời sống công cộng La Mã. Điều tương tự vẫn đúng với mạng xã hội. Mạng xã hội có thể làm con người phân tâm, nhưng nó cũng có thể giúp một người tìm được tài liệu, tiếp cận tri thức, kết nối với cộng đồng, phát hiện một vấn đề xã hội hoặc lên tiếng trước một bất công. Cùng một công cụ có thể tạo ra hai kết quả rất khác nhau. Một người dùng nó để tiêu thụ hết nội dung này đến nội dung khác. Một người khác dùng nó để học, tranh luận, kiểm chứng thông tin và tìm kiếm những điều trước đây rất khó tiếp cận. Công cụ không quyết định hoàn toàn cách con người sử dụng nó. Khả năng tự quản lý sự chú ý mới là phần quan trọng hơn. * Bài học của Juvenal trong thời đại màn hình Nếu đem câu chuyện của Juvenal trở lại hiện tại, có lẽ không nên hiểu nó theo kiểu: Người dân càng giải trí thì càng ngu. Cũng không nên kết luận rằng: Mọi chương trình giải trí đều là công cụ của quyền lực. Cả hai cách hiểu đều quá đơn giản. Điều đáng suy nghĩ nằm ở một câu hỏi khác: Khi sự chú ý trở thành nguồn lực khan hiếm, chúng ta đang dành nó cho điều gì? Một người có thể biết rất rõ đời tư của hàng chục người nổi tiếng nhưng không biết một chính sách mới ảnh hưởng thế nào đến công việc của mình. Có thể theo dõi hàng trăm cuộc tranh cãi nhưng không đủ kiên nhẫn đọc một báo cáo dài. Có thể nhớ từng câu nói trong một scandal nhưng không biết nguồn gốc của thông tin mình đang chia sẻ. Khi đó, vấn đề đã vượt khỏi chuyện giải trí. Nó trở thành sự mất cân bằng của sự chú ý. Và sự chú ý lại là điều kiện đầu tiên của suy nghĩ. * Một xã hội trưởng thành vẫn cần tiếng cười Chúng ta không cần quay lưng với âm nhạc, bóng đá, điện ảnh, trò chơi hay mạng xã hội. Một xã hội khỏe mạnh không phải là xã hội lúc nào cũng nghiêm trọng. Đó là xã hội trong đó con người có thể giải trí nhưng vẫn giữ được khả năng quay trở lại với những vấn đề quan trọng. Có thể xem bóng đá và vẫn quan tâm đến kinh tế. Có thể xem một bộ phim và vẫn quan tâm đến giáo dục. Có thể cười trước một câu chuyện hài và vẫn biết đau trước một bất công. Có thể dành thời gian cho những thứ hoàn toàn vô nghĩa mà mình yêu thích, miễn là khi một vấn đề thật sự quan trọng xuất hiện, ta vẫn có khả năng dừng lại và suy nghĩ. Bởi một công dân không nhất thiết phải bị cấm đoán mới trở nên thụ động. Đôi khi sự thụ động bắt đầu từ những điều rất nhỏ: không còn muốn đọc, không còn muốn hỏi, không còn muốn kiểm chứng và không còn muốn quan tâm đến những gì nằm ngoài phạm vi đời sống riêng của mình. Vì thế, bài học của bánh mì và xiếc hôm nay không phải là từ bỏ giải trí. Nó là đừng để giải trí chiếm hết khả năng chú ý của mình. Hãy xem xiếc nếu muốn. Hãy cười. Hãy nghỉ ngơi. Nhưng khi một vấn đề thật sự quan trọng xuất hiện, hãy đủ tỉnh táo để tắt màn hình đi một lúc và tự hỏi: Điều gì đang thực sự xảy ra? Ai được lợi? Ai chịu thiệt? Và phần trách nhiệm của chính mình nằm ở đâu? Bởi một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có tiếng cười. Đó là xã hội vẫn có thể cười, nhưng không vì thế mà quên mất những điều mình cần phải biết. Ảnh: Các trò diễn công cộng ở La Mã cổ đại, gồm đua ngựa và đua xe ngựa, trong một bản khắc năm 1851. Hình minh họa các circenses – một phần quan trọng của đời sống công cộng La Mã, về sau thường được nhắc đến qua cụm từ panem et circenses của Juvenal.