"Địa ngục trống rỗng vì tất cả lũ quỷ đều ở trần gian"

"Địa ngục trống rỗng vì tất cả lũ quỷ đều ở trần gian" "Hell is empty and all the devils are here" (Địa ngục trống rỗng và tất cả quỷ dữ đều ở đây) là câu thoại kinh điển trong kiệt tác kịch The Tempest (Giông tố, 1610–1611) của William Shakespeare, từ lâu đã vượt thoát khỏi ranh giới của một vở kịch sân khấu để trở thành một trong những bản cáo trạng hiện sinh chấn động nhất về bản tính con người. Trong Hồi 1, Cảnh 2 của The Tempest, câu nói không xuất phát trực tiếp từ một nhân vật phản diện xảo quyệt, cũng không phải lời sấm truyền từ thần linh. Nó là lời thuật lại của tinh linh Ariel cho chủ nhân mình là Prospero. Ariel miêu tả lại cảnh tượng con tàu hoàng gia bị vây bọc trong cơn cuồng nộ ma thuật: những ngọn lửa ma trơi (St. Elmo's fire) nhảy múa trên cột buồm, mạn thuyền và buồng lái, biến toàn bộ con tàu thành một khối cầu rực cháy mà không hề thiêu rụi gỗ hay cánh buồm. Giữa sự hỗn loạn điên cuồng vượt ngoài tầm hiểu biết của lý trí, vị hoàng tử trẻ Ferdinand hoảng loạn cùng cực, tóc dựng đứng, đã gào thét câu nói ấy trước khi gieo mình xuống biển sâu: "Địa ngục trống rỗng và tất cả quỷ dữ đều ở đây!" Nghịch lý kịch nghệ nằm ở chính nguồn cơn của cơn bão. Ferdinand tưởng rằng các tầng địa ngục đã mở toang để trút sạch mọi ác quỷ lên trần gian nhằm xé nát con tàu, nhưng sự thật nghiệt ngã hơn nhiều: không có một thế lực ma quỷ âm ty nào nhúng tay vào thảm họa ấy. Cơn bão hoàn toàn do Prospero tạo ra, một con người bằng xương bằng thịt, cựu Công tước xứ Milan, kẻ từng bị chính em trai mình phản bội, cướp ngôi và lưu đày biệt xứ cùng con gái nhỏ Miranda trên biển khơi. Cơn giông tố ấy được tôi luyện không phải từ lưu huỳnh của hỏa ngục, mà từ ký ức u uất, nỗi đau bị phản bội và ý chí báo thù dai dẳng suốt mười hai năm của một con người. Ý nghĩa câu nói Về mặt logic học, nếu địa ngục là nơi chứa quỷ, mà quỷ đã bỏ đi hết và đang ở "đây", thì suy ra "đây", chính cõi trần gian này, chính là địa ngục. Địa ngục không phải một địa điểm. Địa ngục là một điều kiện. Nó xảy ra bất cứ đâu con người tạo ra một hệ thống mà sự tàn nhẫn trở thành bình thường: một cuộc chiến tranh nhân danh lý tưởng, một tổ chức nơi ai cũng biết sự bất công đang diễn ra nhưng không ai lên tiếng. Triết gia Arthur Schopenhauer từng nói thẳng hơn: "Thế giới này là Địa ngục, và con người một mặt là những linh hồn bị tra tấn, mặt khác lại chính là những con quỷ trong đó." Sau này, Jean-Paul Sartre đúc kết lại bằng tuyên ngôn hiện sinh lừng danh trong vở No Exit: "L'enfer, c'est les autres" (Địa ngục chính là kẻ khác). Địa ngục không cần vạc dầu hay ngọn lửa; địa ngục hiện hình khi con người bị giam cầm trong những mối quan hệ thao túng, thù hận, dối trá và bạo lực tâm lý. Không ai vô tội Điều đáng sợ nằm ở lượng từ tuyệt đối: "Tất cả" (All). Shakespeare không nói một vài con quỷ đang ở đây, ông khẳng định tất cả chúng đều đã có mặt. Có nghĩa là không có khán giả đứng ngoài quan sát. Nếu tất cả quỷ dữ đều đang mang hình hài người, thì ranh giới giữa ta và quỷ không còn là ranh giới bản chất nữa, mà là ranh giới hành vi, ranh giới lựa chọn, ranh giới mỏng đến mức đáng sợ. Điều này phá vỡ một công cụ tâm lý mà con người đã dùng hàng ngàn năm: đổ lỗi cho quỷ. Ma xui quỷ khiến. Câu biện hộ kinh điển giúp chúng ta chuyển giao trách nhiệm đạo đức sang một thực thể siêu nhiên bên ngoài. Nhưng nếu địa ngục trống rỗng, thì không có ai để đổ lỗi. Mọi hành vi tàn bạo trong lịch sử đều hoàn toàn do con người khởi xướng, thiết kế và thực thi. Diệt chủng xảy ra không phải vì quỷ ám, mà vì con người ngồi trong văn phòng ký giấy tờ. Chiến tranh nổ ra không phải vì thế lực bóng tối, mà vì những người mặc vest đưa ra quyết định và gọi nó là lý tưởng. Nhưng nếu quỷ là người, thì lối ra cũng là người Nếu dừng lại ở Hồi 1, The Tempest sẽ chỉ là một tác phẩm bi quan. Thế nhưng, giá trị nhân văn lớn nhất của Shakespeare nằm ở chỗ: ông vạch trần vực thẳm của nhân tính không phải để nhân loại tuyệt vọng buông xuôi, mà để chỉ ra con đường tự vượt thoát. Tại Hồi 5, Prospero, sau tất cả, đã dồn được những kẻ phản bội vào bước đường cùng. Ông có phép thuật, có quyền năng, có đủ lý do chính đáng để trả thù. Nhưng tinh linh Ariel, một thực thể không phải con người, nói với ông:"Mine would, sir, were I human." (Tôi sẽ mủi lòng, thưa ngài, nếu tôi là con người.) Một sinh vật không có tính người lại nhắc nhở con người về tính người của mình. Và Prospero tha thứ. Ông bẻ gãy cây đũa phép, ném quyển sách ma thuật xuống biển, từ bỏ toàn bộ quyền năng siêu nhiên để trở về làm một con người bình thường. Ông nói: "The rarer action is in virtue than in vengeance" ("Hành động hiếm hoi hơn cả / Là hành động của sự thiện chí, chứ không phải của sự báo thù") Đây là điểm quan trọng nhất mà câu nói "Hell is empty" thường bị đọc thiếu. Nếu tất cả quỷ dữ đều ở đây dưới hình hài người, thì tất cả thiên thần cũng đang ở đây. Không có ai khác sẽ đến cứu cả. Nhưng điều đó cũng có nghĩa: không cần ai khác. Con người đủ khả năng tạo ra địa ngục cho nhau bằng sự tàn nhẫn. Và chính xác vì lý do đó, con người cũng đủ khả năng tạo ra cái gì đó ngược lại — bằng lòng vị tha, bằng một lần dám đứng ra bảo vệ kẻ yếu hơn, bằng việc chọn không tiếp tục cái vòng lặp của sự trả thù. Câu nói của Shakespeare không phải một lời bi quan về bản chất con người. Nó là một lời cáo trạng và đồng thời là một lời kêu gọi trách nhiệm. Địa ngục không nằm dưới lòng đất, đợi chúng ta đến sau khi chết. Nó là một điều kiện và điều kiện đó được tạo ra hoặc phá vỡ ngay tại đây, trong từng lựa chọn nhỏ mỗi ngày. Khi ta im lặng để được yên thân. Khi ta chọn thao túng thay vì trung thực. Khi ta ngừng hỏi "mình đang làm gì với người khác vậy".