CHÚNG TA ĐANG SỐNG Ở ĐÂU TRONG THỜI GIAN?

  

CHÚNG TA ĐANG SỐNG Ở ĐÂU TRONG THỜI GIAN?
Con người có thể chuẩn bị cho ngày mai bằng trí tưởng tượng. Nhưng cũng chính trí tưởng tượng ấy đôi khi khiến chúng ta sống quá lâu trong một tương lai chưa từng xảy ra.
Con người có một khả năng đặc biệt: có thể sống trước một phần những điều chưa đến.
Ta hình dung một cuộc trò chuyện sắp diễn ra, nghĩ đến một quyết định chưa được đưa ra, dự đoán những thay đổi có thể xuất hiện trong công việc, gia đình hay cuộc sống. Khả năng nhìn về phía trước giúp con người lập kế hoạch, nhận ra rủi ro và chuẩn bị cho những điều có thể xảy đến. Một đời sống hoàn toàn không nghĩ đến ngày mai khó có thể gọi là một đời sống có trách nhiệm.
Nhưng từ đây xuất hiện một nghịch lý.
Có những lúc chúng ta nghĩ về tương lai để chuẩn bị cho nó. Có những lúc chúng ta lại sống trong tương lai bằng chính những điều mình tưởng tượng ra.
Hai việc ấy nhìn bên ngoài khá giống nhau, nhưng trải nghiệm bên trong rất khác.
* Khi suy nghĩ dẫn đến hành động
Nếu lo công việc có thể thay đổi, ta học thêm một kỹ năng hoặc chuẩn bị một phương án dự phòng.
Nếu sắp có một cuộc trò chuyện quan trọng, ta nghĩ trước điều mình cần nói và những điều mình cần lắng nghe.
Nếu tài chính chưa ổn định, ta điều chỉnh chi tiêu, dành dụm và tính đến những khả năng khác.
Trong những trường hợp ấy, suy nghĩ có một điểm dừng tương đối rõ: biết điều gì cần làm rồi bắt tay vào làm.
Lo âu về tương lai thường vận hành khác hẳn.
Một câu hỏi xuất hiện, rồi kéo theo một câu hỏi khác.
Nếu chuyện này xảy ra thì sao?
Nếu tình hình xấu hơn thì sao?
Một khả năng được nghĩ đến, tâm trí lại tạo thêm những khả năng khác. Càng cố tìm một câu trả lời chắc chắn cho một việc chưa xảy ra, ta càng nhận ra rằng mình không bao giờ có đủ thông tin để biết chắc.
Từ đó, suy nghĩ trở thành một vòng lặp.
Con người vẫn cảm thấy mình đang làm một việc quan trọng vì tâm trí liên tục hoạt động. Nhưng sau nhiều giờ suy nghĩ, hoàn cảnh bên ngoài có khi không thay đổi gì cả. Điều thay đổi chỉ là mức độ mệt mỏi của người đang suy nghĩ.
* Điều khó chịu nhất ở tương lai là sự bất định
Chúng ta muốn biết trước người khác sẽ phản ứng thế nào, công việc sẽ đi về đâu, một mối quan hệ sẽ thay đổi ra sao, một quyết định hôm nay sẽ đưa đến kết quả gì sau vài năm.
Nhưng đời sống có quá nhiều yếu tố nằm ngoài khả năng dự đoán của một cá nhân. Một kế hoạch có thể được chuẩn bị rất kỹ mà kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào hoàn cảnh, vào người khác và vào những biến cố không thể tính hết từ đầu.
Có một giới hạn mà trí óc rất khó chấp nhận: Biết nhiều hơn không đồng nghĩa với biết chắc.
Chúng ta thường muốn suy nghĩ thêm để xóa bỏ sự bất định. Nhưng có những vấn đề càng nghĩ càng không thể có thêm dữ liệu. Khi ấy, suy nghĩ không còn giúp giải quyết vấn đề mà chỉ đang cố tìm một sự chắc chắn vốn không tồn tại.
Epictetus từng đặc biệt nhấn mạnh một giới hạn như vậy: con người cần phân biệt điều mình có thể lựa chọn với những gì phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài. Ta có thể lựa chọn cách suy nghĩ, cách hành động, điều mình nói ra và cách phản ứng trước một sự việc; nhưng kết quả cuối cùng, danh tiếng hay cách người khác hành động không hoàn toàn nằm trong quyền của ta.
Điều này không có nghĩa là mặc kệ mọi thứ. Ngược lại, nó giúp con người xác định rõ hơn phần việc thực sự thuộc về mình.
Ta không quyết định được thị trường ngày mai sẽ thế nào, nhưng có thể chuẩn bị năng lực của mình.
Không quyết định được người khác sẽ nghĩ gì, nhưng có thể lựa chọn cách nói chuyện và cách ứng xử.
Không thể bảo đảm mọi chuyện sẽ diễn ra đúng kế hoạch, nhưng có thể chuẩn bị cho những khả năng quan trọng.
Đến một điểm nào đó, phần việc của con người kết thúc.
Phần còn lại thuộc về thời gian.
* Khi hiện tại trở thành một khoảng chờ
Đây có lẽ là điều khó nhận ra nhất.
Sau khi đã chuẩn bị xong, tâm trí vẫn muốn kiểm tra thêm. Một khả năng lại kéo theo một khả năng khác. Sau một phương án dự phòng, ta bắt đầu nghĩ đến phương án cho chính phương án ấy.
Một việc vốn cần vài giờ chuẩn bị có thể chiếm lấy nhiều ngày của đời sống.
Và tương lai càng được tưởng tượng nhiều, hiện tại đôi khi càng trở nên mờ đi.
Một người đang ngồi trong bữa cơm nhưng tâm trí đã ở trong cuộc họp ngày mai.
Một người đang nói chuyện với người thân nhưng lại nghĩ đến một cuộc tranh luận chưa xảy ra.
Một buổi tối vốn có thể dùng để nghỉ ngơi trở thành khoảng thời gian tiếp tục giải quyết những vấn đề mà hiện tại chưa thể giải quyết.
Cơ thể vẫn ở đây. Nhưng tâm trí đã đi trước rất xa.
Nếu điều đó chỉ xảy ra đôi lúc, có lẽ nó đơn giản là một phần tự nhiên của đời sống. Nhưng khi trở thành thói quen, con người có thể dành một phần rất lớn thời gian hiện tại để sống với những điều chỉ tồn tại trong khả năng.
Có lẽ điều đáng chú ý hơn nằm ở chỗ, trong khi cố đoán xem ngày mai sẽ xảy ra chuyện gì, ta lại ít nhận ra mình đang bỏ bao nhiêu thời gian của hôm nay để sống cùng những điều chưa xảy đến.
Ngày mai chưa tới, nhưng tâm trí đã ở đó từ rất lâu.
* Chúng ta có thể sống ở nhiều thời điểm cùng lúc
Ta thường nghĩ đời sống được tạo nên từ quá khứ, hiện tại và tương lai.
Quá khứ cung cấp kinh nghiệm.
Tương lai cung cấp phương hướng.
Còn hiện tại là nơi con người thực sự hành động.
Nhưng trong trải nghiệm hằng ngày, ba khoảng thời gian ấy không đứng yên ở những vị trí riêng biệt.
Quá khứ có thể quay trở lại qua ký ức.
Tương lai có thể xuất hiện trước mắt qua tưởng tượng.
Và tâm trí có thể đưa chúng ta đến một thời điểm khác trong khi cơ thể vẫn đang ở nguyên tại chỗ.
Một người đang sống trong ngày hôm nay nhưng có thể đã dành hàng giờ để giải quyết những chuyện của ngày mai.
Ta ăn nhưng không thực sự chú ý đến bữa ăn.
Ta nghỉ nhưng đầu óc vẫn làm việc.
Ta gặp một người nhưng lại bận chuẩn bị cho một cuộc gặp khác.
Những việc đang diễn ra trước mắt vẫn được hoàn thành, nhưng sự hiện diện của chúng ta trong những việc ấy ngày càng ít đi.
Vấn đề nằm ở chỗ tương lai chưa đến nhưng đã chiếm hết chỗ của hiện tại.
* Kế hoạch khác với ám ảnh về kết quả
Một người có trách nhiệm vẫn cần nghĩ đến ngày mai.
Học tập, tiết kiệm, xây dựng nghề nghiệp, chăm sóc gia đình và phòng ngừa rủi ro đều đòi hỏi khả năng nhìn về phía trước.
Điều cần phân biệt là kế hoạch và sự ám ảnh về một kết quả chưa biết.
Kế hoạch giúp ta biết hôm nay cần làm gì để tăng khả năng đạt được một mục tiêu trong tương lai.
Lo âu kéo dài lại muốn đi xa hơn: muốn biết trước kết quả, muốn chắc chắn rằng mọi thứ sẽ diễn ra đúng như dự tính và muốn loại bỏ hoàn toàn khả năng bất ngờ.
Nhưng cuộc sống không cung cấp loại bảo đảm ấy.
Có những cuộc trò chuyện chỉ có thể biết kết quả sau khi nó diễn ra.
Có những công việc chỉ có thể biết tương lai sau khi hoàn cảnh thay đổi.
Có những quyết định chỉ có thể hiểu hết ý nghĩa của nó khi vài năm đã trôi qua.
Một số câu hỏi không thể được giải quyết bằng cách suy nghĩ thêm hôm nay.
Chúng phải chờ thời gian trả lời.
Nhận ra giới hạn đó không có nghĩa là từ bỏ trách nhiệm đối với tương lai. Trái lại, nó giúp ta phân biệt rõ hơn đâu là phần mình có thể làm và đâu là phần cần chấp nhận sự bất định.
Ta có thể chuẩn bị. Ta có thể lựa chọn. Ta có thể hành động.
Nhưng ta không thể sống thay cho một thời điểm chưa đến.
* Để ngày mai trở về với ngày mai
Có lẽ đây cũng là lý do nhiều truyền thống triết học và thực hành tinh thần đều nhắc con người trở về với những gì đang thực sự diễn ra.
Ý nghĩa của việc trở về với hiện tại nằm ở chỗ đó: tương lai vẫn được tính đến, trách nhiệm vẫn được giữ, nhưng tâm trí trở lại nơi con người còn có thể hành động.
Nếu ngày mai chưa đến, việc của hôm nay vẫn còn đó.
Một công việc cần hoàn thành.
Một người cần được lắng nghe.
Một quyết định cần được cân nhắc.
Một khoảng thời gian cần được nghỉ ngơi.
Một bữa cơm cần được ăn trong sự hiện diện đầy đủ hơn.
Những điều ấy có vẻ nhỏ khi đặt cạnh những câu hỏi lớn về tương lai. Nhưng đời sống của một con người thực chất lại được tạo thành từ những khoảng thời gian nhỏ như vậy.
Ngày mai có thể mang đến một điều hoàn toàn khác với những gì ta hình dung hôm nay.
Khi nó đến, chúng ta sẽ nhìn vào hoàn cảnh mới, xác định điều mình có thể làm và bước tiếp từ đó.
Con người không cần biết trước toàn bộ con đường mới có thể đi được bước tiếp theo.
Có những điều cần chuẩn bị.
Có những điều cần chờ đợi.
Và có những điều chỉ đến khi xảy ra, chúng ta mới thực sự biết mình phải đối diện với nó như thế nào.
Có lẽ bình an không bắt đầu từ việc tìm ra một công thức để bảo đảm ngày mai sẽ diễn ra theo ý mình.
Nó có thể bắt đầu từ một nhận thức giản dị hơn: Làm tốt phần việc thuộc về hôm nay, chuẩn bị cho những gì có thể chuẩn bị, rồi để những điều chưa xảy ra được trả lại cho thời gian.
Bởi một ngày đang diễn ra trước mắt cũng là một phần của cuộc đời.
Nếu tâm trí luôn đi trước quá xa, chúng ta có thể đến ngày mai với rất nhiều câu trả lời cho những vấn đề chưa từng xảy ra, nhưng lại bỏ quên khá nhiều điều đáng lẽ đã có thể sống trọn vẹn trong ngày hôm nay.
Lịch không thể hiện rõ điều đó.
Một ngày vẫn chỉ có hai mươi bốn giờ.
Nhưng trong hai mươi bốn giờ ấy, tâm trí có thể sống ở rất nhiều thời điểm khác nhau.
Và có lẽ câu hỏi đáng suy nghĩ nhất không nằm ở việc ngày mai sẽ đưa chúng ta đến đâu, mà ở chỗ: Trong lúc ngày mai chưa đến, chúng ta đang thực sự sống ở đâu trong thời gian?
Ngày mai vẫn sẽ đến. Nhưng hôm nay chỉ có một lần.
x
x
x