HOÀNG VĂN THUẬN - HEGEL

 BERNARD MANDEVILLE – CON NGƯỜI SỐNG VÌ ÁNH MẮT CỦA NGƯỜI KHÁC: KIÊU HÃNH, XẤU HỔ VÀ NGHỊCH LÝ CỦA ĐẠO ĐỨC Chúng ta thường muốn tin rằng mình hành động vì những điều tốt đẹp: lòng nhân ái, danh dự, trách nhiệm hay tình yêu thương. Nhưng phía sau những động cơ cao cả đó có thể còn một nhu cầu ít được thừa nhận hơn: mong muốn được ngưỡng mộ, sợ bị khinh thường và khao khát chứng minh giá trị bản thân. Bernard Mandeville đã đặt câu hỏi khó chịu này từ đầu thế kỷ XVIII. Ông cho rằng lòng kiêu hãnh và nỗi sợ hổ thẹn không chỉ chi phối hành vi cá nhân, mà còn góp phần hình thành đạo đức, phép lịch sự và trật tự xã hội. 1. Tổ ong thịnh vượng và nghịch lý về những điều ta gọi là xấu xa Năm 1705, một bài thơ được xuất bản ẩn danh tại Anh với nhan đề The Grumbling Hive: Or, Knaves Turn’d Honest – có thể hiểu là “Tổ ong bất mãn: Khi những kẻ bất lương trở nên lương thiện”. Tác giả là Bernard Mandeville (1670–1733), một thầy thuốc và triết gia gốc Hà Lan hành nghề tại London. Bài thơ mô tả một...

 LINH HỒN – THỰC THỂ SIÊU HÌNH HAY SÁNG TẠO CỦA VĂN HÓA? Ý thức có thể có nền tảng sinh học, nhưng cách con người hiểu về đời sống nội tâm lại được định hình qua ngôn ngữ, ký ức và văn hóa. Linh hồn vì thế không chỉ là vấn đề của tôn giáo hay triết học. Khái niệm này còn gợi ra một câu hỏi sâu xa hơn: điều gì khiến mỗi đời sống trở nên đáng quý và không thể tùy tiện thay thế? 1. Nếu chim cánh cụt cũng được rửa tội, chúng có cần linh hồn? Trong tiểu thuyết Đảo chim cánh cụt của Anatole France, một tu sĩ gần như mù lòa nhầm những con chim cánh cụt thành con người và tiến hành rửa tội cho chúng. Hành động tưởng như vô hại ấy lại tạo ra một tình huống trớ trêu: nếu chúng đã được rửa tội, số phận của chúng sau khi chết sẽ được giải quyết ra sao theo quan niệm thần học? Câu chuyện được xây dựng bằng giọng châm biếm đặc trưng của Anatole France, hướng đến những nghịch lý trong cách con người thiết lập ranh giới giữa mình với các sinh thể khác. Một nghi thức tôn giáo vốn dành cho con người...

 BẢN NGÃ KHÔNG PHẢI MỘT TƯỢNG ĐÀI – BÀI HỌC TỪ GIẤC MỘNG HÓA BƯỚM CỦA TRANG TỬ Chúng ta thường dành nhiều năm để tìm kiếm con người thật của chính mình, rồi cố gắng sống sao cho không phản bội bản ngã đó. Nhưng nếu cái tôi vốn không phải một thực thể bất biến thì sao? Có lẽ tự do không nằm ở việc tìm ra một hình dạng cuối cùng cho bản thân, mà ở khả năng tiếp nhận những biến đổi của cuộc sống mà vẫn giữ được năng lực suy nghĩ và lựa chọn. 1. Ta đang sống cuộc đời của mình hay đang học cách sống từ người khác? Oscar Wilde từng viết trong De Profundis: “Phần lớn con người là những người khác. Suy nghĩ của họ là ý kiến của người khác, cuộc đời họ là sự bắt chước, đam mê của họ là những câu trích dẫn.” Câu nói đó thường được hiểu như lời phê phán sự thiếu cá tính. Nhưng thử nhìn vấn đề theo một hướng khác: tại sao việc học hỏi từ người khác lại đáng xấu hổ đến vậy? Nếu lần đầu may một chiếc váy, ta khôn ngoan khi tìm một mẫu có sẵn. Nếu lần đầu nấu một món ăn, ta thường tìm đến công th...

 NHƯỢC ĐIỂM CỦA VĂN MINH HỒI GIÁO VÀ LÝ DO NÓ KHÓ THAY ĐỔI Giới nghiên cứu phương Tây thường e ngại khi phân tích thẳng Văn minh Hồi giáo, vì áp lực của "chính trị đúng đắn" (political correctness), nỗi sợ bị gắn nhãn "Bài Hồi giáo" (Islamophobia), hoặc các lợi ích địa chính trị và năng lượng ngắn hạn. Nếu gạt sự né tránh đó sang một bên và nhìn từ góc độ lịch sử, nhân chủng học, xã hội học và địa chính trị thực chứng, nhược điểm cốt lõi của nền văn minh này nằm ở một cụm điểm nghẽn về thể chế và tư duy, hình thành từ chính hoàn cảnh ra đời của Hồi giáo và được củng cố qua nhiều thế kỷ. Nếu điểm yếu của Tây Phương là sự tan rã xã hội do chủ nghĩa cá nhân cực đoan, điểm yếu của Đông Á là sự đè nén tư duy do tính tập thể và Pháp gia, thì điểm yếu của Văn minh Hồi giáo là sự đóng băng tư duy do tôn giáo hóa toàn bộ đời sống và sự thiếu vắng năng lực sáng tạo, sản xuất nội sinh. ________________________________________ NGUỒN GỐC THỂ CHẾ VÀ TƯ DUY CỦA VĂN MINH HỒI GIÁO H...