BÁO CHÍ VÀ LUẬT SƯ HAI LỚP BẢO VỆ XÃ HỘI TRƯỚC SỰ LẠM DỤNG QUYỀN LỰC

BÁO CHÍ VÀ LUẬT SƯ HAI LỚP BẢO VỆ XÃ HỘI TRƯỚC SỰ LẠM DỤNG QUYỀN LỰC Quyền lực không chỉ cần được trao đúng nơi. Nó còn phải được kiểm soát đúng cách. Trong một xã hội hiện đại, vấn đề không chỉ là ai có quyền. Một câu hỏi quan trọng hơn: Khi quyền lực được sử dụng sai, ai có khả năng phát hiện, phản biện và yêu cầu sửa sai? Một nhà nước có pháp luật nhưng thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả vẫn có thể xảy ra lạm quyền. Một hệ thống tư pháp có rất nhiều quy định nhưng người dân không có khả năng sử dụng pháp luật để bảo vệ mình thì quyền được ghi trên giấy vẫn có thể rất xa với đời sống thực tế. Trong số những cơ chế góp phần thu hẹp khoảng cách ấy, báo chí và nghề luật sư có một vị trí đáng chú ý. Báo chí giúp đưa những vấn đề có ý nghĩa công chúng ra ánh sáng. Luật sư giúp một cá nhân hoặc tổ chức có khả năng sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Hai nghề này không phải là những lực lượng chống lại nhà nước. Nhưng chúng cũng không nên được hiểu đơn giản là những bộ phận chỉ làm theo ý chí của quyền lực. Giá trị của chúng nằm ở chỗ tạo ra thêm những khả năng kiểm tra, phản biện và buộc các chủ thể có quyền lực phải giải thích cho hành động của mình. NHÀ BÁO KHÔNG CHỈ LÀ NGƯỜI ĐƯA TIN Một nền báo chí chuyên nghiệp không đơn thuần chuyển thông tin từ nơi này sang nơi khác. Giá trị của báo chí còn nằm ở khả năng tìm kiếm, kiểm chứng, đặt câu hỏi và giải thích những thông tin có ý nghĩa đối với công chúng. Khi một dự án sử dụng tiền công có dấu hiệu bất thường, khi một quyết định hành chính ảnh hưởng đến nhiều người, khi một nhóm yếu thế bị bỏ quên hoặc khi một doanh nghiệp gây hậu quả cho cộng đồng, báo chí có thể theo đuổi những câu hỏi mà một cá nhân riêng lẻ rất khó đi đến cùng: Ai quyết định? Quyết định dựa trên căn cứ nào? Quy trình có đúng hay không? Ai được hưởng lợi? Ai chịu thiệt hại? Có xung đột lợi ích hay không? Nếu xảy ra sai phạm, ai phải chịu trách nhiệm? Đó là một phần quan trọng của chức năng báo chí vì lợi ích công chúng. Nhưng cần tránh một ngộ nhận: Báo chí không phải là một cơ quan xét xử. Nhà báo có thể phát hiện dấu hiệu sai phạm, đưa chứng cứ ra trước công chúng và đặt câu hỏi. Nhưng kết luận một người có phạm tội hay không vẫn thuộc về các cơ quan có thẩm quyền theo trình tự pháp luật. Vì vậy, báo chí càng có sức ảnh hưởng thì yêu cầu về kiểm chứng càng cao. Nhà báo cũng có thể sai. Có thể đưa tin thiếu chính xác. Có thể bị chi phối bởi lợi ích thương mại, lợi ích cá nhân hoặc những định kiến có sẵn. Một nền báo chí tốt vì thế không chỉ cần khả năng đặt câu hỏi. Nó còn cần độ chính xác, kiểm chứng nguồn tin, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm trước công chúng. Luật pháp Việt Nam cũng đặt ra những quyền và nghĩa vụ cụ thể đối với hoạt động báo chí; Luật Báo chí số 126/2025/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Do đó, vấn đề không phải là xây dựng một nền báo chí luôn chống chính quyền. Mà là xây dựng một nền báo chí đủ năng lực để đặt những câu hỏi khó, đủ bằng chứng để chứng minh điều mình nói và đủ trách nhiệm để sửa sai khi mình sai. LUẬT SƯ KHÔNG CHỈ LÀ NGƯỜI CÃI CHO THÂN CHỦ Luật sư thường được nhìn thấy rõ nhất trong phòng xử án. Nhưng chức năng của họ rộng hơn rất nhiều. Luật sư giúp một người hiểu mình có quyền gì, nghĩa vụ gì và có thể sử dụng pháp luật như thế nào để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trong tố tụng hình sự, điều này đặc biệt quan trọng. Một người bị buộc tội không đồng nghĩa với một người đã được xác định có tội. Nguyên tắc suy đoán vô tội và quyền bào chữa tồn tại để bảo đảm quá trình buộc tội phải được kiểm tra bằng pháp luật và chứng cứ, thay vì chỉ dựa vào quyền lực của cơ quan tiến hành tố tụng. Luật sư vì vậy không có nhiệm vụ biến mọi thân chủ thành người vô tội. Nhiệm vụ của họ là bảo đảm rằng: quyền của thân chủ được tôn trọng; các chứng cứ được xem xét đúng quy định; các lập luận buộc tội có thể được kiểm tra và tranh luận; và thân chủ được bảo vệ bằng những phương thức hợp pháp. Pháp luật về luật sư của Việt Nam xác định hoạt động nghề nghiệp của luật sư góp phần bảo vệ công lý, quyền tự do, dân chủ của công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Luật cũng đặt ra các nguyên tắc và giới hạn nghề nghiệp, trong đó có yêu cầu tuân thủ pháp luật, độc lập, trung thực và không sử dụng nghề nghiệp để thực hiện hành vi trái pháp luật. Điều này rất quan trọng. Một luật sư bảo vệ thân chủ không đồng nghĩa với việc luật sư bảo vệ hành vi phạm pháp của thân chủ. Họ bảo vệ quyền được đối xử đúng pháp luật. Và chính quá trình đó giúp hạn chế nguy cơ quyền lực tố tụng bị sử dụng vượt quá giới hạn pháp luật. QUYỀN ĐƯỢC GHI TRÊN GIẤY VÀ QUYỀN CÓ THỂ SỬ DỤNG LÀ HAI CHUYỆN KHÁC NHAU Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất của toàn bộ vấn đề. Một quyền được ghi nhận trong pháp luật và một quyền mà con người thực sự có khả năng sử dụng trong đời sống không phải lúc nào cũng giống nhau. Hiến pháp Việt Nam ghi nhận quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí và tiếp cận thông tin tại Điều 25. Nhưng để một quyền trở thành khả năng thực tế, cần có những điều kiện đi kèm. Báo chí phải có khả năng tiếp cận và kiểm chứng thông tin theo pháp luật. Luật sư phải có khả năng thực hiện các quyền nghề nghiệp và tố tụng được pháp luật quy định. Tòa án phải có khả năng đánh giá chứng cứ độc lập theo pháp luật. Cơ quan nhà nước phải có trách nhiệm giải trình trong phạm vi pháp luật yêu cầu. Và người dân phải biết mình có quyền gì. Quyền chỉ thực sự có sức mạnh khi người có quyền có khả năng sử dụng nó. Đây là khoảng cách rất quan trọng giữa một hệ thống pháp luật được thiết kế tốt trên giấy và một hệ thống pháp quyền vận hành hiệu quả trong thực tế. KHI BÁO CHÍ YẾU, XÃ HỘI CÓ THỂ MẤT ĐI MỘT KÊNH PHÁT HIỆN SAI PHẠM Một xã hội không nhất thiết sụp đổ ngay khi báo chí làm không tốt chức năng của mình. Nhưng khả năng phát hiện và đưa một số vấn đề ra trước công chúng có thể suy giảm. Những sai phạm nhỏ có thể không được chú ý. Những nhóm yếu thế có thể khó đưa tiếng nói của mình ra xã hội. Những quyết định công có thể ít chịu áp lực giải trình hơn. Và những vấn đề đáng lẽ phải được tranh luận công khai có thể bị chìm trong im lặng. Nhưng thời đại kỹ thuật số lại tạo ra một vấn đề khác. Báo chí không còn là nguồn thông tin duy nhất. Mạng xã hội, dữ liệu mở, giới nghiên cứu, tổ chức xã hội và chính người dân đều có thể phát hiện và lan truyền thông tin. Điều này làm cho một năng lực khác trở nên quan trọng hơn bao giờ hết: khả năng kiểm chứng. Bởi nếu xã hội chỉ thay thế thiếu thông tin bằng quá nhiều thông tin mà không có khả năng phân biệt đúng sai, chúng ta không nhất thiết trở nên sáng suốt hơn. Chúng ta chỉ có thể chuyển từ thiếu thông tin sang thừa thông tin sai. Vì thế, tự do thông tin và trách nhiệm thông tin phải đi cùng nhau. KHI LUẬT SƯ YẾU, NGƯỜI DÂN DỄ RƠI VÀO THẾ BẤT LỢI Pháp luật càng phức tạp thì khoảng cách giữa một người dân bình thường và hệ thống pháp lý càng có thể lớn. Một người có thể không hiểu thủ tục. Không biết mình được quyền yêu cầu điều gì. Không biết một quyết định hành chính có thể khiếu nại hoặc khởi kiện như thế nào. Không biết chứng cứ nào có giá trị. Không biết thời hạn pháp lý đã bắt đầu hay kết thúc. Trong những trường hợp đó, luật sư giúp biến một quyền được ghi nhận trong pháp luật thành khả năng hành động cụ thể. Đây là một chức năng rất thực tế. Bởi pháp luật không chỉ là những điều khoản để đọc. Nó còn là một hệ thống thủ tục mà nếu một người không biết cách sử dụng, quyền của họ có thể tồn tại nhưng rất khó phát huy hiệu lực. Vì vậy, một nhà nước pháp quyền không thể chỉ hỏi: Quyền này đã được ghi trong luật chưa? Mà còn phải hỏi: Một người bình thường có khả năng sử dụng quyền đó đến đâu? CÒN VIỆT NAM THÌ SAO? Đây là phần cần nhìn bình tĩnh và tránh những kết luận tuyệt đối. Không nên nói rằng báo chí Việt Nam hoàn toàn không có chức năng giám sát. Cũng không nên nói rằng luật sư không có vai trò bảo vệ quyền của người dân. Pháp luật hiện hành đã ghi nhận những quyền và chức năng liên quan đến cả báo chí và luật sư. Nhưng điều đáng nghiên cứu hơn không chỉ là quyền có được ghi nhận hay không. Mà là quyền đó được thực hiện trên thực tế đến đâu? Khả năng tiếp cận thông tin của báo chí như thế nào? Khả năng điều tra và kiểm chứng hoạt động ra sao? Luật sư có thể tiếp cận thân chủ, hồ sơ và thực hiện các quyền tố tụng được pháp luật quy định như thế nào? Cơ chế khiếu nại, tố cáo và khởi kiện có hoạt động hiệu quả không? Khi một cơ quan hoặc cá nhân có quyền lực làm sai, người bị ảnh hưởng có con đường thực tế nào để yêu cầu sửa sai? Đó là những câu hỏi không thể giải quyết chỉ bằng khẩu hiệu. Chúng cần được nghiên cứu bằng văn bản pháp luật, dữ liệu, hồ sơ vụ việc và thực tiễn xét xử. Một xã hội trưởng thành không nên chỉ tranh luận: Có quyền hay không có quyền. Nó phải đặt câu hỏi khó hơn: Quyền đó có thực sự sử dụng được hay không? BÁO CHÍ VÀ LUẬT SƯ KHÔNG THỂ TỰ MÌNH KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC Đây là giới hạn quan trọng cần thừa nhận. Báo chí không thể thay thế tòa án. Luật sư không thể thay thế cơ quan điều tra. Tòa án không thể thay thế báo chí. Và người dân cũng không thể chỉ dựa vào một nghề nghiệp hay một cá nhân để bảo vệ mình. Kiểm soát quyền lực hiệu quả cần nhiều lớp cùng tồn tại: pháp luật rõ ràng; cơ quan nhà nước hoạt động đúng thẩm quyền; cơ chế tư pháp và tố tụng có khả năng kiểm tra sai sót; báo chí chuyên nghiệp; luật sư có khả năng hành nghề; cơ chế khiếu nại, tố cáo và giám sát; và cuối cùng là một người dân hiểu quyền cũng như nghĩa vụ của chính mình. Không có một lớp nào đủ sức thay thế tất cả những lớp còn lại. Nếu báo chí phát hiện sai phạm nhưng không có cơ chế pháp lý xử lý, thông tin có thể dừng lại ở sự phẫn nộ. Nếu luật sư tranh luận rất tốt nhưng phán quyết không được thực thi, quyền được bảo vệ vẫn có thể không trở thành hiện thực. Nếu pháp luật rất đầy đủ nhưng người dân không biết cách sử dụng, quyền vẫn có thể nằm trên giấy. Một hệ thống kiểm soát quyền lực tốt không dựa vào một người hùng. Nó dựa vào nhiều cơ chế có khả năng kiểm tra lẫn nhau. CUỐI CÙNG, VẤN ĐỀ KHÔNG PHẢI LÀ BÁO CHÍ ĐỨNG VỀ PHÍA NÀO Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất. Không phải: Báo chí đứng về phía chính quyền hay chống chính quyền? Cũng không phải: Luật sư đứng về phía cơ quan tố tụng hay đứng về phía bị cáo? Mà là: Quyền lực có bị kiểm tra hay không? Người dân có khả năng bảo vệ quyền hợp pháp của mình hay không? Khi một chủ thể có quyền lực làm sai, xã hội có cơ chế đủ mạnh để phát hiện, tranh luận và sửa sai hay không? Một nền báo chí tốt giúp xã hội nhìn thấy những điều cần được nhìn thấy. Một nghề luật sư mạnh giúp người dân có khả năng sử dụng pháp luật để bảo vệ mình. Nhưng cả hai chỉ thực sự phát huy giá trị khi nằm trong một hệ thống mà ở đó quyền lực không phải là thứ miễn nhiễm với kiểm tra. Quyền lực phải chịu trách nhiệm. Pháp luật phải được thực thi. Người dân phải có khả năng sử dụng quyền của mình. Và khi có sai lầm, hệ thống phải có khả năng sửa sai mà không cần chờ đến khi sai lầm trở thành khủng hoảng. Bởi cuối cùng, một nhà nước pháp quyền không được đo chỉ bằng số lượng luật được ban hành. Nó còn được đo bằng một câu hỏi đơn giản hơn nhưng khó hơn: Khi quyền lực làm sai, người dân có thực sự có cách để bảo vệ mình hay không? Nếu câu trả lời là có, pháp luật đang sống trong đời sống. Nếu câu trả lời chỉ tồn tại trên giấy, thì khoảng cách giữa có quyền và có khả năng thực hiện quyền vẫn còn rất lớn.