KHI SỰ DỐI TRÁ TRỞ THÀNH ĐIỀU BÌNH THƯỜNG

 
KHI SỰ DỐI TRÁ TRỞ THÀNH ĐIỀU BÌNH THƯỜNG
Một xã hội không trở nên dối trá chỉ vì có những người nói dối. Điều đáng lo hơn là khi những lời nói dối nhỏ bé dần được xem như chuyện bình thường, được giải thích bằng hoàn cảnh và cuối cùng trở thành một phần quen thuộc của cách con người sống với nhau.
* Sự dối trá bắt đầu từ những điều rất nhỏ
Trong đời sống hàng ngày, sự dối trá hiếm khi xuất hiện với hình dạng quá rõ ràng. Nó thường bắt đầu bằng một lời giải thích rất nhỏ: ai cũng làm như vậy, có gì nghiêm trọng đâu, chỉ lần này thôi, nếu mình không làm thì người khác cũng sẽ làm. Những câu nói ấy có thể giúp một người cảm thấy dễ chịu hơn sau khi làm điều mà chính họ biết là không hoàn toàn đúng.
Vấn đề bắt đầu khi những lời tự giải thích như vậy không còn chỉ giúp một cá nhân vượt qua cảm giác áy náy, mà trở thành cách cả một nhóm người nhìn nhận một hành vi. Khi đó, điều sai không nhất thiết phải được công khai chấp nhận. Chỉ cần đủ nhiều người không còn thấy cần phải phản đối nó, ranh giới giữa điều bình thường và điều đáng lẽ phải bị đặt câu hỏi sẽ dần dịch chuyển.
Đó là cách một thói quen xã hội có thể hình thành.
* Khi cái sai bắt đầu được phần thưởng
Một người khai sai một con số có thể chỉ là một sai sót. Một người che giấu một sai sót để tránh trách nhiệm cũng có thể chỉ là một hành động cá nhân. Nhưng nếu một tập thể dần quen với việc báo cáo những gì đẹp hơn thực tế, né tránh những thông tin bất lợi và chỉ đưa ra những con số có lợi cho mình, vấn đề khi ấy không còn nằm ở một vài người thiếu trung thực. Nó nằm ở cách môi trường ấy đang thưởng cho điều gì và khiến con người phải trả giá cho điều gì.
Trong một môi trường như vậy, nói thật đôi khi trở thành một lựa chọn có chi phí.
Một người nói rằng công việc đang có vấn đề có thể bị xem là thiếu năng lực. Người chỉ ra một sai sót có thể bị coi là gây khó khăn cho tập thể. Người đặt câu hỏi về một kết quả đẹp nhưng thiếu cơ sở có thể trở thành người làm mất không khí chung. Ngược lại, người biết cách trình bày mọi thứ theo hướng thuận lợi thường dễ được chấp nhận hơn.
Không cần ai chính thức yêu cầu phải nói dối. Chỉ cần mọi người hiểu rằng sự thật có thể gây bất tiện, còn một phiên bản được làm đẹp sẽ an toàn hơn, hành vi của con người sẽ tự điều chỉnh theo hướng đó.
* Sự im lặng làm cho điều sai tồn tại
Đây cũng là lý do sự dối trá thường không phát triển bằng những tuyên bố lớn. Nó lớn lên trong những điều rất nhỏ mà người ta đã quen bỏ qua.
Một người biết đồng nghiệp làm sai nhưng im lặng vì không muốn liên lụy. Một người nhìn thấy một thông tin chưa được kiểm chứng nhưng vẫn chia sẻ vì nó phù hợp với điều mình muốn tin. Một người phản đối sự thiếu trung thực của người khác nhưng lại tìm cách lách một quy định khi điều đó mang lại lợi ích cho mình. Những hành vi riêng lẻ ấy có vẻ không liên quan với nhau, nhưng chúng cùng góp phần tạo nên một môi trường trong đó sự thật ngày càng khó có được vị trí đúng của nó.
Điều đáng chú ý là con người thường rất giỏi tìm lý do để tha thứ cho chính mình.
Chúng ta có thể gọi một khoản tiền nhận thêm là “chút cảm ơn”, gọi việc bỏ qua một quy định là “linh động”, gọi việc che giấu thông tin bất lợi là “giữ hình ảnh”, gọi việc chia sẻ một điều chưa rõ đúng sai là “chỉ để mọi người tham khảo”. Ngôn ngữ đôi khi giúp con người làm nhẹ đi bản chất của hành động trước khi lương tâm kịp phản ứng.
Nhưng một lời nói dối được đổi tên vẫn là một lời nói dối nếu mục đích của nó là làm cho người khác tin vào một điều không đúng.
Điều khó hơn nằm ở chỗ: khi một người đã quen với việc tự biện minh cho mình, họ cũng dễ trở nên khoan dung với những lời biện minh tương tự của người khác. Cả hai phía dần tạo thành một vòng tròn. Người làm sai cần người khác im lặng để cảm thấy mình không quá sai; người chứng kiến lại cần tin rằng chuyện ấy không nghiêm trọng để có thể tiếp tục sống bình thường.
Từ đó, sự im lặng bắt đầu có một vai trò đặc biệt.
Không phải mọi sự im lặng đều đáng trách. Có những lúc con người im lặng vì chưa biết đầy đủ sự việc, vì không muốn làm tổn thương người khác, hoặc đơn giản vì họ chưa tìm được cách thích hợp để lên tiếng. Nhưng khi một tập thể đã nhìn thấy điều bất ổn, hiểu rằng nó tồn tại và vẫn chọn cách coi như không có chuyện gì xảy ra, sự im lặng ấy có thể trở thành một dạng đồng thuận không lời.
Nó làm giảm chi phí của hành vi sai.
Khi người làm sai biết rằng sẽ không có ai hỏi, người che giấu biết rằng không ai kiểm tra và người nói thật biết rằng mình có thể phải chịu hậu quả, cán cân giữa sự trung thực và sự dối trá sẽ dần thay đổi. Một môi trường như vậy không cần phải khuyến khích con người nói dối. Chỉ cần nó khiến việc nói thật trở nên quá đắt đỏ.
* Khi nói thật trở thành một lựa chọn có chi phí
Đây là điểm mà câu chuyện về sự trung thực vượt ra ngoài phạm vi đạo đức cá nhân.
Một tổ chức muốn con người nói thật cần tạo ra những điều kiện để sự thật có thể được nói ra mà không biến người nói thành người phải gánh toàn bộ hậu quả. Người quản lý cần biết về sai sót trước khi nó trở thành khủng hoảng. Một tập thể cần có cách tiếp nhận phản biện mà không đồng nhất phản biện với chống đối. Một cơ chế kiểm tra cần đủ độc lập để thông tin bất lợi vẫn có cơ hội được nhìn thấy.
Tất nhiên, một môi trường như vậy không có nghĩa là ai nói gì cũng phải được tin ngay. Sự trung thực cũng cần đi cùng bằng chứng, trách nhiệm và khả năng kiểm chứng. Một lời tố cáo sai cũng có thể gây thiệt hại; một thông tin chưa được xác minh cũng có thể trở thành nguồn gốc của một sự dối trá mới.
Vì thế, một xã hội lành mạnh không chỉ cần những người muốn nói thật. Nó còn cần những cơ chế đủ tốt để phân biệt giữa sự thật, sai sót, tin đồn và sự cố ý bóp méo thông tin.
Nhưng ngay cả khi những cơ chế ấy không hoàn hảo, một nguyên tắc vẫn rất quan trọng: người nói thật phải có lý do để tin rằng sự thật của họ sẽ được lắng nghe và kiểm tra.
Nếu không, sự im lặng sẽ tiếp tục có lợi.
* Cái giá của sự thiếu tin cậy
Điều này đặc biệt quan trọng bởi cái giá của sự dối trá hiếm khi dừng lại ở chính lời nói dối.
Khi người ta không thể tin vào thông tin mình nhận được, họ sẽ phải kiểm tra nhiều hơn. Khi một bên không tin cam kết của bên kia, giao dịch sẽ cần thêm giấy tờ, thêm xác nhận, thêm giám sát. Khi một tổ chức thường xuyên đưa ra những thông tin không đáng tin, mỗi quyết định của tổ chức ấy sẽ cần thêm thời gian để xác minh.
Một lời nói dối có thể chỉ mất vài giây để nói ra, nhưng sự thiếu tin cậy mà nó tạo ra có thể khiến rất nhiều người phải bỏ thêm thời gian, tiền bạc và công sức để kiểm tra những điều lẽ ra có thể được tin ở một mức độ hợp lý.
Đó là một trong những chi phí âm thầm nhất của sự dối trá.
Nó không xuất hiện thành một khoản chi riêng trong ngân sách. Nó nằm trong những cuộc kiểm tra thêm, những thủ tục phát sinh, những hợp đồng dài hơn, những lớp giám sát nhiều hơn, những cuộc tranh luận kéo dài hơn và cả sự mệt mỏi của con người khi họ phải liên tục tự bảo vệ mình trước khả năng người khác không nói thật.
Khi sự thiếu tin cậy trở thành trạng thái phổ biến, xã hội sẽ phải dựng lên ngày càng nhiều hàng rào để bù đắp cho điều mà sự trung thực lẽ ra đã có thể làm với chi phí thấp hơn.
Nhưng chi phí ấy không chỉ nằm ở tiền bạc hay thời gian. Nó còn làm hao mòn khả năng hợp tác. Khi người ta luôn phải giữ một khoảng cách đề phòng với nhau, mỗi quan hệ đều cần thêm một lớp bảo đảm, mỗi thông tin đều cần thêm một bước xác minh. Xã hội vẫn có thể vận hành, nhưng vận hành nặng nề hơn và tốn kém hơn.
* Khi lợi ích trở thành tiêu chuẩn của sự thật
Có lẽ điều đáng lo hơn cả những chi phí ấy là sự thay đổi trong cách con người nhìn nhận sự thật.
Một khi đã quen với việc lựa chọn thông tin theo lợi ích của mình, con người rất dễ chuyển từ câu hỏi: điều này có đúng không? sang một câu hỏi khác thuận tiện hơn: điều này có lợi cho mình không?
Hai câu hỏi ấy có thể dẫn đến những kết luận hoàn toàn khác nhau.
Chúng ta có thể yêu cầu sự trung thực từ người khác, nhưng lại khó chịu khi sự thật bất lợi cho mình. Chúng ta có thể phản đối tin giả, nhưng vẫn chia sẻ một thông tin chưa kiểm chứng vì nó phù hợp với quan điểm của mình. Chúng ta có thể lên án sự gian dối trong một lĩnh vực, nhưng lại tìm cách biện minh cho một sự gian dối nhỏ khi chính mình được hưởng lợi.
Khi ấy, vấn đề không còn đơn giản là có người nói dối và có người nói thật. Vấn đề nằm ở tiêu chuẩn mà chúng ta dùng để quyết định điều gì đáng tin.
Một xã hội tôn trọng sự thật không phải là nơi không có sai lầm, cũng không phải nơi mọi người lúc nào cũng thành thật một cách hoàn hảo. Con người vốn có lợi ích, cảm xúc, nỗi sợ và những giới hạn của riêng mình. Điều quan trọng hơn là khi sai lầm xuất hiện, xã hội có cho phép nó được thừa nhận và sửa chữa hay không.
Một người có thể nói: Tôi đã sai.
Một người khác có thể nói: Tôi chưa biết.
Một tổ chức có thể thừa nhận: Thông tin này chưa đầy đủ.
Và quan trọng hơn, một tập thể có thể đặt câu hỏi: Chúng ta cần sửa điều gì?
Những câu nói ấy nghe rất đơn giản, nhưng chúng đòi hỏi một môi trường trong đó việc thừa nhận sự thật không bị xem là thất bại tuyệt đối. Nếu mọi sai lầm đều bị biến thành lý do để trừng phạt, con người sẽ học cách che giấu. Nếu mọi phản biện đều bị xem là phá hoại, người ta sẽ học cách im lặng. Nếu mọi thông tin bất lợi đều bị coi là điều cần loại bỏ, hệ thống cuối cùng sẽ chỉ còn nhìn thấy những gì nó muốn nhìn thấy.
Đó là lúc sự dối trá trở thành điều bình thường mà không cần ai tuyên bố rằng mình muốn một xã hội dối trá.
* Cái giá cuối cùng nằm ở chính chúng ta
Nhìn lại, có lẽ điều khó nhất không phải là nhận ra người khác đang nói dối. Con người vốn rất dễ phát hiện những điều mình cho là sai ở người khác. Điều khó hơn là nhận ra những lúc chính mình đang dùng hoàn cảnh, lợi ích hoặc sự im lặng của số đông để làm cho một điều không đúng trở nên dễ chấp nhận hơn.
Bởi vậy, câu chuyện về sự trung thực cuối cùng không chỉ là câu chuyện của giáo dục, pháp luật, tổ chức hay xã hội. Nó bắt đầu từ cách mỗi người đối diện với một sự thật không có lợi cho mình.
Chúng ta có thể sống trong một môi trường mà ở đó mọi người đều nói những điều nghe rất đẹp, nhưng nếu không ai dám nói điều cần phải nói, sự đẹp đẽ ấy chỉ tạo ra một cảm giác an toàn giả tạo. Ngược lại, một môi trường có thể thường xuyên xuất hiện những lời phê bình, những sai sót được thừa nhận và những vấn đề khó chịu được đưa ra ánh sáng, nhưng chính điều đó lại tạo ra khả năng sửa chữa.
Sự thật đôi khi làm con người khó chịu. Nhưng một xã hội không thể trưởng thành bằng cách loại bỏ mọi điều khiến mình khó chịu.
Điều quan trọng hơn là phải có đủ những người sẵn sàng kiểm tra lại điều mình tin, đủ những tổ chức chấp nhận nghe thông tin bất lợi và đủ những cơ chế để một người nói thật không phải tự mình gánh toàn bộ cái giá của sự trung thực.
Bởi cuối cùng, cái giá lớn nhất của một xã hội dối trá không nằm ở một lời nói dối cụ thể.
Nó nằm ở chỗ con người dần không còn biết mình có thể tin vào điều gì, tổ chức không còn biết thông tin nào phản ánh đúng thực tế, và mỗi người phải dành thêm một phần đời mình để kiểm tra, phòng thủ và nghi ngờ lẫn nhau.
Khi ấy, sự dối trá không còn là một hành vi cá nhân. Nó đã trở thành một chi phí mà tất cả mọi người cùng phải trả.
Và có lẽ câu hỏi đáng đặt ra không phải là Ai đang nói dối?, nó sẽ là một câu hỏi khó hơn: Chúng ta còn tạo ra đủ lý do để con người nói thật hay không?.