ĐỌC SÁCH VÀ NĂNG LỰC TƯ DUY CỦA MỘT XÃ HỘI

 
ĐỌC SÁCH VÀ NĂNG LỰC TƯ DUY CỦA MỘT XÃ HỘI
Con người không chỉ đọc để biết thêm một điều gì đó. Qua những gì mình đọc, cách mình đọc và những gì mình lựa chọn để tin, con người dần hình thành cách nhìn về thế giới.
Trong phần lớn lịch sử của văn minh nhân loại, tri thức không bao giờ đến với con người một cách dễ dàng. Một thế hệ phải mất nhiều năm để ghi chép lại những gì mình biết, một người muốn học phải tìm đến người có kiến thức, còn một cuốn sách từng là kết quả của rất nhiều công sức trước khi có thể đến tay người đọc. Chính sự khan hiếm ấy khiến việc đọc từng là một hoạt động đòi hỏi thời gian, sự tập trung và kiên nhẫn.
Ngày nay, hoàn cảnh đã thay đổi gần như hoàn toàn. Chỉ trong vài giây, chúng ta có thể tiếp cận hàng triệu tài liệu, tìm một câu trả lời bằng công cụ tìm kiếm, xem một bài giảng hoặc nhờ trí tuệ nhân tạo tổng hợp một vấn đề mà trước đây có thể phải mất hàng giờ để tìm hiểu.
Nhưng khi tri thức trở nên dễ tiếp cận hơn, một vấn đề khác lại xuất hiện: con người có thực sự hiểu nhiều hơn, hay chỉ đang tiếp nhận thông tin nhanh hơn?
Đó cũng là lý do câu chuyện về việc đọc vẫn đáng được suy nghĩ trong thời đại hiện nay. Tại Lisbon, hội nghị BOOK 2.0 năm 2026 đã đặt sách và văn hóa đọc trong một cuộc thảo luận rộng hơn về giáo dục, sức khỏe nhận thức, đời sống xã hội và những thay đổi do trí tuệ nhân tạo mang lại.
Từ câu chuyện của một cuốn sách, vấn đề vì thế mở rộng thành một câu hỏi lớn hơn về chính con người: khi thông tin ngày càng nhiều và câu trả lời ngày càng dễ có, chúng ta còn giữ được khả năng đọc chậm, suy nghĩ kỹ và tự mình hình thành một nhận định hay không?
* Khi thông tin trở nên quá dễ dàng
Một tiêu đề có thể cho chúng ta biết một sự kiện vừa xảy ra. Một đoạn video có thể giải thích một khái niệm trong vài phút. Một công cụ AI có thể tổng hợp hàng chục trang tài liệu thành vài đoạn văn.
Những tiện ích ấy làm thay đổi đáng kể cách con người tiếp cận tri thức. Nhưng chúng cũng tạo ra một thói quen khác: chúng ta ngày càng quen với việc nhận được kết luận trước khi thực sự đi qua quá trình suy nghĩ dẫn đến kết luận ấy.
Đọc một cuốn sách theo nghĩa nghiêm túc lại đòi hỏi điều ngược lại.
Người đọc phải ở lại với một vấn đề đủ lâu để nhận ra các lớp của nó. Phải theo dõi lập luận từ điểm xuất phát đến kết luận. Phải phân biệt đâu là dữ kiện, đâu là cách diễn giải và đâu là điều tác giả đang giả định. Có khi phải chấp nhận rằng mình chưa đủ kiến thức để đưa ra kết luận.
Đó là một quá trình chậm.
Nhưng chính sự chậm ấy có thể tạo ra một năng lực mà việc tiếp nhận thông tin liên tục rất khó thay thế: khả năng suy nghĩ có chiều sâu trước khi hình thành một phán đoán.
Vì vậy, vấn đề của văn hóa đọc không nằm ở việc một người đọc được bao nhiêu cuốn sách mỗi năm. Một người có thể đọc hàng chục cuốn nhưng vẫn chỉ tìm kiếm những điều phù hợp với niềm tin sẵn có. Ngược lại, một cuốn sách thực sự có giá trị đôi khi chỉ cần làm người đọc thay đổi cách đặt câu hỏi về một vấn đề.
Đọc tốt vì thế không nhất thiết dẫn đến việc đồng ý nhiều hơn.
Nó có thể khiến chúng ta nghi ngờ đúng lúc.
* Một thói quen cá nhân có thể trở thành năng lực xã hội
Cách một người đọc không hoàn toàn được quyết định bởi bản thân họ. Nó còn chịu ảnh hưởng của môi trường sống.
Một đứa trẻ lớn lên trong một gia đình mà sách hiện diện thường xuyên sẽ dễ xem việc đọc như một phần tự nhiên của đời sống. Khi cha mẹ đọc cùng con, kể chuyện hoặc hỏi con nghĩ gì về một nhân vật, một sự việc, đứa trẻ đang học nhiều hơn khả năng đọc chữ.
Nó học cách chú ý.
Nó học cách diễn đạt suy nghĩ.
Nó học rằng một câu chuyện có thể có nhiều cách hiểu và một câu hỏi không nhất thiết phải có ngay một câu trả lời.
Những năng lực tưởng như nhỏ bé ấy về sau trở thành nền tảng của việc tự học và suy xét.
Điều này đặc biệt quan trọng khi trẻ lớn lên trong một môi trường mà thông tin xuất hiện với tốc độ rất cao. Nếu không có khả năng dừng lại, kiểm tra và suy nghĩ, con người rất dễ nhầm lẫn giữa việc đã nhìn thấy một thông tin với việc đã hiểu nó.
Bởi vậy, văn hóa đọc không nhất thiết bắt đầu bằng những chương trình lớn. Nó có thể bắt đầu từ những điều bình thường hơn nhiều: một gia đình có sách, một người lớn đọc sách, một đứa trẻ được khuyến khích đặt câu hỏi và một môi trường trong đó việc chưa biết một điều gì đó không bị xem là đáng xấu hổ.
* Không gian đọc cũng là không gian đối thoại
Sách không chỉ tạo ra một mối quan hệ giữa người đọc và một văn bản. Trong nhiều trường hợp, nó còn tạo ra những mối quan hệ giữa người với người.
Một thư viện, nhà sách hay câu lạc bộ đọc có thể trở thành nơi những người vốn rất khác nhau gặp nhau quanh một ý tưởng. Họ có thể cùng đọc một cuốn sách nhưng không nhất thiết rút ra cùng một kết luận.
Điều đó không phải là thất bại của việc đọc.
Ngược lại, khả năng cùng tiếp xúc với một nội dung nhưng đưa ra những cách diễn giải khác nhau là một phần của đời sống trí tuệ.
Người đọc lịch sử có thể bắt đầu nhìn hiện tại với một khoảng cách khác. Người đọc triết học có thể đặt câu hỏi về những điều mình từng mặc nhiên chấp nhận. Người đọc văn học có thể bước vào hoàn cảnh của một con người mà ngoài đời họ có thể sẽ không bao giờ gặp.
Theo cách ấy, sách mở rộng kinh nghiệm của cá nhân, còn một môi trường đọc tốt có thể mở rộng phạm vi đối thoại của cộng đồng.
Một xã hội có văn hóa đọc không nhất thiết là xã hội trong đó mọi người nghĩ giống nhau. Đó có thể là xã hội trong đó con người có nhiều cơ hội hơn để hiểu vì sao người khác nghĩ khác mình.
* Đọc sách không làm một quốc gia phát triển, nhưng người biết tự học thì có thể
Cần thận trọng với ý tưởng cho rằng văn hóa đọc tự nó có thể làm một quốc gia trở nên giàu có hay văn minh. Không có mối quan hệ đơn giản như vậy.
Sự phát triển của một quốc gia còn phụ thuộc vào chất lượng giáo dục, khoa học, thể chế, năng lực quản trị, cơ sở hạ tầng, năng suất lao động và rất nhiều điều kiện khác.
Nhưng phía sau nhiều năng lực ấy vẫn có một yếu tố nền tảng: khả năng tiếp nhận và xử lý tri thức của con người.
Một nhà khoa học phải tiếp tục học sau khi tốt nghiệp. Một kỹ sư phải cập nhật kiến thức khi công nghệ thay đổi. Một doanh nghiệp phải học từ thị trường. Một người lao động phải thích nghi khi nghề nghiệp biến đổi. Một công dân phải có khả năng phân biệt giữa thông tin, ý kiến và bằng chứng.
Không ai có thể học hết những điều cần thiết cho cả cuộc đời chỉ trong những năm ngồi trên ghế nhà trường.
Giáo dục vì thế không thể chỉ được đo bằng việc một người đã học được bao nhiêu khi còn đi học. Một câu hỏi quan trọng hơn là sau khi rời trường, người đó có còn khả năng tự học hay không.
Đọc sách là một trong những con đường giúp duy trì khả năng ấy.
Theo nghĩa này, đầu tư cho văn hóa đọc không chỉ là đưa thêm sách đến gần con người. Đó còn là tạo ra một môi trường trong đó việc học không kết thúc cùng một tấm bằng, và việc thay đổi quan điểm trước những bằng chứng mới không bị xem là yếu kém.
* Thách thức lớn hơn khi AI có thể trả lời thay chúng ta
Trí tuệ nhân tạo đang làm cho câu chuyện này trở nên phức tạp hơn.
Trước đây, một trong những khó khăn lớn của việc học là tìm được thông tin. Ngày nay, AI có thể giúp tìm kiếm, tổng hợp, dịch và trình bày thông tin với tốc độ rất cao.
Nhưng khi câu trả lời trở nên rẻ và dễ tiếp cận, một vấn đề khác xuất hiện: ai sẽ đánh giá câu trả lời đó?
Một người không có kiến thức nền có thể rất dễ bị thuyết phục bởi một câu trả lời được viết mạch lạc. Một bản tóm tắt có thể thuận tiện, nhưng nó cũng có thể bỏ qua những tranh luận, điều kiện hoặc giới hạn vốn rất quan trọng để hiểu một vấn đề.
AI có thể rút ngắn con đường đi đến thông tin.
Nó không thể tự quyết định thay con người rằng thông tin nào đáng tin, câu hỏi nào đáng đặt ra và kết luận nào cần được giữ lại ở trạng thái tạm thời.
Chính vì thế, trong thời đại AI, năng lực đọc sâu có thể mang một ý nghĩa mới. Người đọc không nhất thiết phải cạnh tranh với máy móc về tốc độ tiếp nhận thông tin. Điều cần thiết hơn là có đủ kiến thức và khả năng suy xét để biết khi nào nên tin, khi nào cần kiểm chứng và khi nào một câu trả lời quá đơn giản cho một vấn đề vốn phức tạp.
Một người có khả năng đọc kỹ một lập luận sẽ có vị thế khác với người chỉ quen tiếp nhận kết luận.
* Điều một xã hội thực sự cần từ văn hóa đọc
Nếu nhìn từ góc độ ấy, mục tiêu của văn hóa đọc không nên chỉ là làm cho người dân đọc nhiều hơn.
Điều quan trọng hơn là tạo ra một môi trường trong đó con người có thời gian và điều kiện để đọc kỹ, suy nghĩ độc lập, tiếp xúc với những quan điểm khác mình và học cách thay đổi nhận thức khi bằng chứng cho thấy mình đã sai.
Đó là một quá trình dài và không thể đo hết bằng số lượng sách bán ra hay số người đăng ký thư viện.
Một xã hội có nhiều người đọc chưa chắc đã đồng thuận với nhau. Nhưng nếu họ có thói quen tìm hiểu trước khi kết luận, biết phân biệt giữa điều mình biết và điều mình chỉ nghe nói, đồng thời chấp nhận rằng quan điểm của mình có thể cần được sửa đổi, xã hội ấy có thêm một nguồn lực quan trọng để tự điều chỉnh.
Cuối cùng, giá trị sâu xa nhất của việc đọc có lẽ không nằm ở số lượng kiến thức mà một người tích lũy được.
Nó nằm ở khả năng sống lâu hơn với một câu hỏi, suy nghĩ kỹ hơn trước một kết luận và chấp nhận rằng thế giới có thể phức tạp hơn điều mình từng nghĩ.
Một cuốn sách có thể thay đổi cách một người nhìn thế giới.
Nhưng khi hàng triệu người cùng duy trì khả năng đọc, suy xét và tự học, việc đọc bắt đầu trở thành một phần của năng lực xã hội.
Và trong một thời đại mà thông tin ngày càng dồi dào, câu hỏi quan trọng nhất có lẽ vẫn là: chúng ta có đủ khả năng để hiểu những gì mình biết hay không?. 
x