CON LẮC LỊCH SỬ

CON LẮC LỊCH SỬ Người phương Đông gói quy luật này trong 4 chữ "vật cực tất phản" - vạn vật đến cực điểm ắt sẽ đảo chiều. Khoa học chính trị hiện đại gọi hiện tượng tương tự là "con lắc chính trị". Hai lối diễn đạt khác nhau nhưng cùng mô tả một cơ chế lặp lại xuyên suốt lịch sử nhân loại: một thái cực chính trị, dù được đẩy lên bằng bạo lực hay bằng sự đồng thuận cuồng nhiệt của số đông, đều mang sẵn trong nó mầm mống của sự sụp đổ hoặc đảo ngược. ________________________________________ GỐC RỄ TRIẾT HỌC CỦA "VẬT CỰC TẤT PHẢN" Ý niệm "vật cực tất phản" bắt nguồn từ triết lý âm dương trong Kinh Dịch: âm cực sinh dương, dương cực sinh âm, vạn vật vận động theo quy luật tuần hoàn chứ không đi mãi theo một hướng. Đạo Đức Kinh của Lão Tử mang tinh thần tương tự, xem sự trở ngược lại chính là cách thức vận động của Đạo. Người xưa thường liên hệ hiện tượng đó với sự suy tàn của triều đại thông qua một tư tưởng chính trị-triết học nền tảng mang tên thuyết thiên mệnh: một triều đại lên ngôi vì đức độ, nhưng khi quyền lực tập trung quá mức sinh ra tham nhũng và bạo ngược, trời sẽ rút lại thiên mệnh, thiên tai và loạn lạc nổi lên như điềm báo, và một thế lực mới trỗi dậy thay thế. So với "con lắc chính trị" - khái niệm khoa học xã hội hiện đại, cụ thể hóa quy luật dao động vào bối cảnh bầu cử và dư luận - "vật cực tất phản" mang tính triết học vũ trụ luận rộng hơn, áp dụng cho vạn vật chứ không riêng chính trị, và hàm ý tính tất định gần như quy luật tự nhiên thay vì chỉ là xu hướng thống kê. ________________________________________ NHÀ TẦN VÀ NHÀ HÁN: PHÁP TRỊ HÀ KHẮC VÀ SỰ NỚI LỎNG TỨC THỜI Nhà Tần thống nhất Trung Hoa năm 221 trước Công nguyên bằng pháp trị hà khắc đến cùng cực, áp đặt lao dịch nặng nề, đốt sách và trấn áp mọi tiếng nói đối lập. Chính sự hà khắc ấy đã trực tiếp châm ngòi cho sự sụp đổ của triều đại: năm 209 trước Công nguyên, Trần Thắng và Ngô Quảng - hai người chỉ huy một toán dân phu đi thú dịch - bị mưa lũ chặn đường ở Đại Trạch Hương và biết chắc sẽ đến trễ hạn, mà theo luật Tần thời đó, trễ hạn thú dịch bất kể lý do gì cũng bị xử tử, nên họ chọn khởi nghĩa còn hơn chịu chết oan. Cuộc nổi dậy Đại Trạch Hương này tuy bị dập tắt trong vòng vài tháng nhưng đã mở đường cho hàng loạt cuộc khởi nghĩa khác nổ ra khắp đế chế, trong đó Lưu Bang - một người xuất thân nông dân - cuối cùng đánh bại các lực lượng cát cứ khác, buộc vua Tần cuối cùng đầu hàng năm 207-206 trước Công nguyên rồi xưng đế lập ra nhà Hán năm 202 trước Công nguyên. Như vậy nhà Tần chỉ tồn tại khoảng 14-15 năm, ngắn ngủi bất thường so với các triều đại kế tiếp trong lịch sử Trung Hoa. Nhà Hán lên thay đã dần nới lỏng pháp luật, giảm thuế và lao dịch trong những thập kỷ đầu, đặc biệt rõ dưới thời Hán Văn Đế và Hán Cảnh Đế, con lắc đảo từ cực đoan sang ôn hòa, và mô hình đó giúp nhà Hán tồn tại khoảng 4 thế kỷ, trở thành một trong những triều đại dài nhất lịch sử Trung Hoa. ________________________________________ LA MÃ: TỪ CỘNG HÒA PHÂN QUYỀN ĐẾN ĐẾ CHẾ TẬP QUYỀN La Mã cổ đại cho một biến thể khác của cùng quy luật, diễn ra chậm rãi hơn nhưng cũng khốc liệt không kém. Nền cộng hòa La Mã, ra đời năm 509 trước Công nguyên sau khi lật đổ chế độ quân chủ, được thiết kế với cơ chế phân quyền chặt chẽ để không một cá nhân nào có thể nắm quyền tuyệt đối trở lại. Nhưng đến cuối thế kỷ 2 trước Công nguyên, bất bình đẳng đất đai giữa giới quý tộc và dân nghèo trở nên trầm trọng đến mức anh em nhà Gracchus - Tiberius năm 133 trước Công nguyên rồi Gaius vào đầu thập kỷ 120 trước Công nguyên (123-121 trước Công nguyên) - phải đứng ra đề xuất cải cách ruộng đất để cứu vãn tầng lớp nông dân tự do. Cả hai đều bị chính giới quý tộc nguyên lão sát hại, mở ra tiền lệ dùng bạo lực chính trị trong nội bộ nền Cộng hòa - điều gần như chưa từng xảy ra trước đó - và từ đây nền cộng hòa trượt dần vào chuỗi khủng hoảng, xung đột vũ trang và nội chiến xen kẽ kéo dài hơn 1 thế kỷ giữa các phe phái và các tướng lĩnh đầy tham vọng. Khi hệ thống cộng hòa chứng tỏ không thể tự điều chỉnh nổi tình trạng bất ổn do chính nó gây ra, con lắc cuối cùng vung hẳn sang thái cực đối lập: năm 27 trước Công nguyên, Augustus trở thành hoàng đế đầu tiên, biến La Mã từ một nền cộng hòa phân quyền thành một đế chế tập quyền - chính điều mà những người lập quốc từng tìm mọi cách ngăn chặn khi lật đổ chế độ quân chủ 5 thế kỷ trước đó. ________________________________________ PHÁP CUỐI THẾ KỶ 18: TỪ QUÂN CHỦ ĐẾN KHỦNG BỐ RỒI TRỞ VỀ QUÂN CHỦ Cách mạng Pháp năm 1789 lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế, nhưng hơn 4 năm sau, chính cách mạng ấy đẻ ra thời kỳ Khủng bố, kéo dài từ ngày 5/9/1793 đến ngày 27/7/1794. Trong khoảng thời gian đó, khoảng 16.000-17.000 người bị tuyên án tử hình chính thức bởi Tòa án Cách mạng, và nếu tính cả những người chết trong tù hoặc bị hành quyết không qua xét xử, tổng số nạn nhân được ước tính khoảng 35.000-45.000 người. Ủy ban An toàn Công cộng, dưới sự chi phối của Maximilien Robespierre, nắm quyền gần như độc tài để thanh trừng bất kỳ ai bị nghi ngờ chống lại cách mạng. Nước Pháp kiệt sức vì cực đoan đã tự mở đường cho việc Robespierre bị lật đổ và xử tử ngay trong chính guồng máy mà ông ta dựng lên. Sau 5 năm chuyển tiếp qua chính phủ Đốc chính, Napoleon Bonaparte làm đảo chính nắm quyền năm 1799 rồi xưng hoàng đế năm 1804, chính thức nắm quyền tuyệt đối. Khi đế chế Napoleon sụp đổ năm 1815, con lắc lại vung ngược về phía bảo hoàng với việc khôi phục triều đại Bourbon. Một chu kỳ trọn vẹn - quân chủ, cách mạng cực đoan, độc tài quân sự, phục hồi quân chủ - diễn ra chỉ trong hơn 2 thập kỷ. ________________________________________ PHƯƠNG TÂY THẾ KỶ 20-21: TỪ CỰC HỮU THẬP NIÊN 1930 ĐẾN LÀN SÓNG DÂN TÚY HÔM NAY Châu Âu đầu thế kỷ 20 chứng kiến các phong trào xã hội chủ nghĩa và công đoàn phát triển mạnh, nhưng cuộc Đại suy thoái bắt đầu năm 1929 đẩy nhiều nền kinh tế vào khủng hoảng trầm trọng, tỷ lệ thất nghiệp ở Đức có lúc vượt 30%. Bối cảnh bất ổn kinh tế và nỗi sợ hỗn loạn xã hội đó tạo mảnh đất cho các phong trào cực hữu trỗi dậy: Mussolini nắm quyền ở Ý từ năm 1922, còn Hitler lên làm Thủ tướng Đức năm 1933 rồi nhanh chóng biến quốc gia này thành chế độ độc tài toàn trị. Chủ nghĩa phát xít và Quốc xã bành trướng khắp châu Âu trong hơn 1 thập kỷ, kéo theo Thế chiến II, cho đến khi bị đánh bại hoàn toàn năm 1945 và Đức, Ý bị buộc phải tái thiết theo mô hình dân chủ tự do dưới sự giám sát của phe Đồng minh. Suốt nhiều thập kỷ hậu chiến, chính trường và các thiết chế văn hóa phương Tây - đặc biệt là giới học thuật và truyền thông - nghiêng mạnh về các giá trị cánh tả và tự do phóng khoáng, từ nhà nước phúc lợi đến chủ nghĩa đa văn hóa, một xu hướng được củng cố thêm qua các phong trào xã hội thập niên 1960-1970 và lan rộng sau Chiến tranh Lạnh. Những năm gần đây, nhiều cử tri bản địa ở châu Âu và Mỹ bày tỏ sự chán nản với điều họ cho là các yếu tố thiên tả bị đẩy đi quá xa trong chính sách nhập cư, giáo dục và truyền thông, và phản ứng đó đã tiếp sức cho làn sóng cánh hữu dân túy. Tại Mỹ, Donald Trump đắc cử Tổng thống năm 2016 rồi tái đắc cử năm 2024. Tại Đức, đảng cực hữu AfD giành tỷ lệ phiếu cao nhất trong cuộc bầu cử bang Saxony-Anhalt ngày 6/9/2026 với 43,8% số phiếu, dù chưa đủ đa số ghế để tự lập chính phủ. Tại Pháp, đảng Rassemblement National dẫn đầu các cuộc thăm dò dư luận. Tại Anh, đảng Reform UK dẫn đầu thăm dò dư luận. Tại Ý, Giorgia Meloni đã lãnh đạo chính phủ từ năm 2022. Chuỗi sự kiện cực hữu bành trướng - bị đánh bại - cánh tả thống trị - cực hữu trỗi dậy trở lại khớp đúng với nhịp điệu "vật cực tất phản" đã thấy ở Pháp, Trung Hoa và La Mã. ________________________________________ GIỚI HẠN CỦA QUY LUẬT Quy luật này không tuyệt đối. Có những giai đoạn một xu hướng thống trị kéo dài bất thường mà không đảo chiều đúng nhịp, chẳng hạn triều Thanh cai trị Trung Quốc gần 3 thế kỷ, hay thời kỳ New Deal định hình chính trường Mỹ suốt nhiều thập kỷ liên tục. Các sử gia và nhà khoa học chính trị vì vậy thường xem "vật cực tất phản" như một xu hướng có thật trong dài hạn, chứ không phải một định luật vật lý áp dụng máy móc cho mọi thời điểm. Yếu tố cấu trúc như công nghệ, nhân khẩu học hay khủng hoảng bất ngờ hoàn toàn có thể trì hoãn hoặc thậm chí phá vỡ chu kỳ mà lẽ ra con lắc đã phải đảo chiều. Nhưng nhìn xuyên suốt các nền văn minh khác nhau, từ Đông sang Tây, từ cổ đại đến hiện đại, mẫu hình lặp lại đủ nhiều để không thể coi là ngẫu nhiên: quyền lực đẩy đến cực điểm luôn tạo ra phản lực tương ứng, và câu hỏi thực sự không phải là con lắc có đảo chiều hay không, mà là nó đảo chiều bằng cơ chế ôn hòa hay bằng đổ vỡ.