NHỮNG VẾT NỨT CỦA MỘT XÃ HỘI: Wabi-sabi, sự bất toàn và nghệ thuật tự sửa chữa

NHỮNG VẾT NỨT CỦA MỘT XÃ HỘI Wabi-sabi, sự bất toàn và nghệ thuật tự sửa chữa Có những thứ chỉ trở nên có ý nghĩa sau khi đã đi qua thời gian. Một chiếc bát có dấu vết sử dụng, một căn nhà cũ, một con đường đã nhiều lần được sửa chữa… những dấu vết ấy không nhất thiết làm mất đi giá trị của chúng. Đôi khi, chính những gì không còn nguyên vẹn lại khiến ta nhìn thấy rõ hơn câu chuyện mà chúng đã trải qua. Con người thường có xu hướng xem sự hoàn hảo như một đích đến. Ta muốn mọi thứ phải nguyên vẹn, đúng đắn và ít sai sót nhất có thể. Nhưng đời sống hiếm khi vận hành theo cách ấy. Con người thay đổi, các mối quan hệ thay đổi, xã hội thay đổi; những gì từng được xem là phù hợp ở một thời điểm có thể trở nên bất cập ở một thời điểm khác. Wabi-sabi thường được nhắc đến như một cách nhìn của mỹ học Nhật Bản, nơi sự giản dị, dấu vết của thời gian và tính không hoàn hảo có thể trở thành một phần của giá trị. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở chuyện một chiếc bát cũ hay một món đồ có vết xước, ý nghĩa của nó vẫn còn khá hẹp. Điều đáng suy nghĩ hơn nằm ở một câu hỏi khác: nếu sự không hoàn hảo là một phần tự nhiên của đời sống, chúng ta sẽ đối xử với những khiếm khuyết của con người và xã hội như thế nào? * Đừng vội vứt bỏ những gì đã cũ Một vật đã cũ không đồng nghĩa với một vật đã mất giá trị. Dấu vết của thời gian đôi khi cho biết nó đã được sử dụng, gìn giữ và tồn tại qua những hoàn cảnh mà một vật mới chưa từng trải qua. Trong cách nhìn ấy, cái cũ không cần phải được thần thánh hóa, nhưng cũng không nên bị xem là thứ phải loại bỏ chỉ vì nó không còn mới. Một chiếc bàn cũ có thể được sửa lại. Một căn nhà có thể được cải tạo. Một món đồ tưởng như đã hỏng vẫn có thể được phục hồi nếu phần còn lại của nó đủ giá trị để giữ. Điều này nghe có vẻ rất bình thường, nhưng lại gợi ra một nguyên tắc quan trọng đối với đời sống: trước khi phá bỏ một thứ, cần hiểu nó đã tạo ra giá trị gì và phần nào trong đó còn đáng được giữ lại. Một xã hội cũng vậy. Những thiết chế, tập quán hay cách tổ chức đã tồn tại lâu dài có thể chứa đựng cả ưu điểm lẫn hạn chế. Thay đổi không nhất thiết đồng nghĩa với phủ nhận toàn bộ quá khứ; nhiều khi, điều khó hơn là biết phần nào cần giữ, phần nào cần sửa và phần nào thực sự phải thay thế. * Cái đẹp của những gì đang mất đi Một trong những điều đáng chú ý của mỹ học Nhật Bản là khả năng nhìn thấy giá trị trong sự vô thường. Một vật đẹp không nhất thiết phải đẹp vì nó mới và hoàn hảo. Nó có thể trở nên đáng nhớ chính vì thời gian đã để lại trên đó những dấu vết riêng. Nhưng cần phân biệt điều này với việc ca ngợi sự xuống cấp. Một căn nhà mục nát không tự nhiên trở nên đẹp chỉ vì nó cũ. Một món đồ hỏng cũng không có giá trị chỉ vì nó mang dấu vết thời gian. Giá trị nằm ở cách con người nhìn nhận và xử lý những dấu vết ấy. Có những thứ nên được giữ lại vì chúng chứa đựng ký ức và ý nghĩa. Có những thứ cần được sửa chữa để tiếp tục sử dụng. Cũng có những thứ đã hoàn toàn lỗi thời và cần được thay thế. Bởi vậy, chấp nhận sự không hoàn hảo không có nghĩa là bằng lòng với mọi khuyết điểm. Nó đòi hỏi một khả năng khó hơn: nhìn thẳng vào cái chưa hoàn thiện mà không vội phủ nhận toàn bộ giá trị của nó. * Chiếc bát đã vỡ có còn giá trị? Hình ảnh kintsugi thường được dùng để minh họa cho tinh thần này. Trong nghệ thuật sơn mài Nhật Bản, những đồ gốm bị vỡ có thể được sửa chữa, và đường nứt đôi khi được làm nổi bật thay vì cố che giấu hoàn toàn. Điều đáng chú ý ở đây không phải là việc một chiếc bát vỡ trở thành đẹp hơn theo một quy luật tuyệt đối. Điều quan trọng là một vật đã tổn thương vẫn có thể được sửa chữa và tiếp tục tồn tại dưới một hình thức mới. Nếu nhìn rộng hơn, điều này giống với nhiều thứ trong đời sống. Một con người từng mắc sai lầm vẫn có khả năng thay đổi. Một mối quan hệ từng đổ vỡ đôi khi có thể được xây dựng lại. Một tổ chức từng thất bại có thể điều chỉnh cách vận hành và trưởng thành hơn sau chính thất bại ấy. Sửa chữa không xóa được quá khứ. Đường nứt vẫn còn đó. Nhưng việc nhìn nhận và xử lý nó một cách đúng đắn có thể khiến quá khứ trở thành kinh nghiệm thay vì biến nó thành một bản án vĩnh viễn. * Không hoàn hảo không có nghĩa là buông xuôi Đây là điểm dễ bị hiểu sai nhất khi nói về wabi-sabi. Chấp nhận sự bất toàn không có nghĩa là xem mọi khiếm khuyết đều đáng trân trọng. Nếu một cây cầu có dấu hiệu mất an toàn, ta không thể nói rằng những vết nứt làm nó có vẻ đẹp của thời gian rồi để nguyên. Nếu một cơ chế quản lý tạo ra sai phạm, việc thừa nhận rằng con người vốn không hoàn hảo không thể trở thành lý do để bỏ qua trách nhiệm. Chấp nhận sự bất toàn trước hết là thừa nhận giới hạn, từ đó tìm cách ứng xử thực tế với giới hạn ấy. Một cá nhân trưởng thành không phải là người không bao giờ sai. Đó là người có khả năng nhận ra mình sai, sửa sai và rút kinh nghiệm. Một tổ chức trưởng thành cũng không phải tổ chức không có khuyết điểm, mà là tổ chức có cơ chế để phát hiện sai sót, tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh khi cần thiết. Nếu không có khả năng sửa chữa, sự chấp nhận rất dễ biến thành trì trệ. * Quyền lực cũng có thể mắc sai lầm Khi đưa câu chuyện về sự bất toàn vào đời sống xã hội, vấn đề trở nên phức tạp hơn. Con người có thể sửa sai cho chính mình, nhưng một quyết định của tổ chức hoặc nhà nước có thể tác động đến hàng triệu người. Vì vậy, một xã hội lành mạnh cần có cách để nhận biết khi quyền lực hoặc chính sách vận hành không còn phù hợp. Điều này đòi hỏi thông tin được kiểm chứng, phản biện có cơ sở, trách nhiệm giải trình và khả năng điều chỉnh chính sách dựa trên thực tế. Không một hệ thống nào có thể bảo đảm rằng mọi quyết định đều đúng ngay từ đầu. Điều quan trọng là sai lầm có được nhận diện hay không, có được thảo luận hay không và có khả năng sửa chữa hay không. Ở đây, khiêm nhường trước quyền lực không có nghĩa là phủ nhận quyền lực. Ngược lại, nó là sự thừa nhận rằng quyền lực cũng do con người thực hiện và vì thế cũng có thể mắc sai lầm. Một thiết chế càng có ảnh hưởng lớn thì yêu cầu về kiểm soát, minh bạch và trách nhiệm càng trở nên quan trọng. * Một thể chế trưởng thành phải biết giới hạn của mình Trong lịch sử, nhiều hệ thống từng tin rằng mình đã tìm ra một mô hình có thể giải quyết hầu hết vấn đề của xã hội. Nhưng thực tế thường phức tạp hơn bất kỳ công thức nào. Kinh tế thay đổi. Công nghệ thay đổi. Dân số thay đổi. Quan hệ xã hội thay đổi. Những điều từng hiệu quả trong một giai đoạn có thể tạo ra vấn đề khi hoàn cảnh đã khác. Vì vậy, năng lực quan trọng của một thể chế không nằm ở việc tuyên bố mình luôn đúng, mà ở khả năng tự điều chỉnh khi thực tế cho thấy có điều chưa đúng. Một chính sách có thể được ban hành với mục tiêu tốt nhưng tạo ra hệ quả ngoài dự kiến. Một quy định có thể từng phù hợp nhưng trở nên lỗi thời. Một cách tổ chức có thể từng hữu hiệu nhưng không còn đáp ứng được quy mô và mức độ phức tạp mới của xã hội. Nếu mọi sai sót đều phải được bảo vệ bằng cách phủ nhận sai sót, hệ thống sẽ ngày càng khó học hỏi từ chính thực tế của mình. Ngược lại, nếu sai lầm có thể được nhận diện mà không biến thành một cuộc phủ nhận toàn bộ hệ thống, xã hội sẽ có nhiều khả năng tiến bộ hơn. * Sửa một chiếc bát khác với đập vỡ nó Có một khác biệt rất lớn giữa sửa chữa và phá bỏ. Phá bỏ thường tạo ra cảm giác dứt khoát. Nó cho phép con người tin rằng chỉ cần loại bỏ cái cũ thì vấn đề sẽ biến mất. Nhưng những cấu trúc xã hội phức tạp hiếm khi đơn giản như vậy. Một thể chế có thể có nhiều khiếm khuyết nhưng đồng thời vẫn duy trì những chức năng cần thiết. Một truyền thống có thể chứa đựng những điều không còn phù hợp nhưng vẫn có giá trị văn hóa. Một hệ thống giáo dục có thể tồn tại những hạn chế nhưng không vì thế mà toàn bộ tri thức, đội ngũ và kinh nghiệm bên trong nó trở nên vô nghĩa. Sửa chữa đòi hỏi nhiều kiên nhẫn hơn phá bỏ. Nó buộc con người phải phân tích cấu trúc bên trong, tìm nguyên nhân của vấn đề và thay đổi từng phần mà không làm mất đi những gì vẫn đang hoạt động. Trong đời sống xã hội, đó thường là công việc khó hơn rất nhiều so với việc chia mọi thứ thành đúng và sai, cũ và mới, tốt và xấu. * Những vết nứt của lịch sử không tự biến mất Lịch sử của mỗi xã hội đều chứa những vết nứt. Có những cuộc chiến, những giai đoạn chia rẽ, những sai lầm chính sách, những bất công và những ký ức khác nhau giữa các thế hệ. Thời gian có thể làm ký ức phai đi, nhưng không phải lúc nào cũng làm những khác biệt biến mất. Có những vấn đề nếu không được nhìn nhận một cách bình tĩnh sẽ tiếp tục trở thành nguồn gốc của định kiến và đối đầu. Một xã hội trưởng thành không nhất thiết phải có một cách kể duy nhất về quá khứ. Điều cần thiết hơn là khả năng phân biệt giữa sự kiện và diễn giải, giữa tư liệu và ký ức, giữa điều đã được chứng minh và điều vẫn còn tranh luận. Lịch sử không phải một chiếc bát có thể ghép lại bằng cách phủ một lớp sơn lên đường nứt. Những khác biệt đã tồn tại cần được nghiên cứu, đối thoại và đặt vào đúng bối cảnh. Có những điều cần được ghi nhớ. Có những điều cần được nhìn lại. Và cũng có những điều cần được đặt xuống để xã hội có thể bước tiếp mà không phải liên tục sống trong quá khứ. * Việt Nam không cần một công thức hoàn hảo Nhìn vào Việt Nam, câu chuyện về sự bất toàn càng trở nên đáng suy nghĩ bởi đất nước đã trải qua một lịch sử dài với nhiều biến động, chiến tranh, chia cắt, thống nhất và những thay đổi lớn về kinh tế – xã hội. Không có một giai đoạn nào hoàn toàn chỉ có thành công, cũng không có một thế hệ nào chỉ để lại sai lầm. Mỗi thời kỳ đều có những điều đáng ghi nhận và những vấn đề cần được nhìn lại. Một xã hội phát triển không cần phải biến quá khứ thành một câu chuyện hoàn hảo. Điều quan trọng hơn là có đủ bình tĩnh để nhìn nhận cả thành tựu lẫn hạn chế, cả những gì đáng tự hào lẫn những điều cần sửa chữa. Trong phát triển kinh tế, điều này thể hiện ở khả năng thử nghiệm và điều chỉnh chính sách. Trong giáo dục, đó là khả năng thay đổi phương pháp khi thực tế cho thấy một cách làm không còn phù hợp. Trong quản trị, đó là khả năng tiếp nhận phản hồi và sửa những quy định tạo ra hệ quả không mong muốn. Sự trưởng thành của một xã hội không được đo bằng số lần nó tuyên bố mình đã hoàn hảo, mà bằng khả năng học hỏi từ những điều chưa hoàn thiện. * Cái cũ không mặc nhiên đúng, cái mới cũng không mặc nhiên tốt Wabi-sabi, nếu được hiểu như một gợi ý về cách nhìn, có thể giúp ta tránh một thái cực khá phổ biến: đồng nhất cái mới với tiến bộ và cái cũ với lạc hậu. Thời gian không tự động làm một thứ trở nên tốt hơn. Một tập quán tồn tại hàng trăm năm vẫn có thể cần thay đổi. Một ý tưởng mới xuất hiện hôm nay cũng không vì thế mà đúng. Điều cần thiết là khả năng đánh giá dựa trên thực tế. Cái gì còn tạo ra giá trị thì giữ. Cái gì có thể sửa thì sửa. Cái gì đã trở nên bất cập thì thay đổi. Cái gì gây ra tổn hại nghiêm trọng thì cần được loại bỏ. Cách nhìn ấy thực tế hơn việc tìm kiếm một mô hình hoàn hảo, bởi đời sống luôn thay đổi và mọi mô hình đều có giới hạn. * Sự khiêm nhường trước quyền lực Có lẽ đây là một trong những bài học rộng nhất có thể rút ra từ câu chuyện về sự bất toàn. Con người thường dễ nhận ra sai lầm của người khác hơn sai lầm của chính mình. Một cá nhân có thể nghĩ mình hiểu vấn đề, một tổ chức có thể tin rằng mình đang hành động vì lợi ích chung, và một hệ thống có thể tin rằng cách vận hành của mình là tối ưu. Nhưng niềm tin vào sự đúng đắn tuyệt đối luôn tiềm ẩn một rủi ro: khi không còn khả năng nghi ngờ chính mình, người ta cũng mất dần khả năng sửa sai. Sự khiêm nhường ở đây không phải là yếu đuối. Nó là khả năng thừa nhận rằng hiểu biết của mình có giới hạn, rằng thực tế có thể khác với dự đoán và rằng một quyết định hôm nay có thể cần được điều chỉnh vào ngày mai. Đối với quyền lực, điều này càng quan trọng. Quyền lực càng lớn thì hậu quả của sai lầm càng lớn; vì thế, cơ chế phản biện, minh bạch và trách nhiệm giải trình không phải những yếu tố làm suy yếu quản trị, mà là những cách giúp quyền lực tự giới hạn và tự sửa chữa. * Sau những vết nứt Một chiếc bát sau khi được sửa sẽ không trở lại nguyên trạng. Một con người sau những biến cố cũng không còn hoàn toàn giống trước. Một xã hội sau chiến tranh, khủng hoảng hay những thay đổi lớn cũng mang theo những dấu vết không dễ xóa. Có lẽ đó không nhất thiết là điều đáng sợ. Điều đáng lo hơn là khi một xã hội không còn khả năng nhìn thấy những vết nứt của chính mình. Khi sai lầm bị che giấu, phản biện bị xem là phá hoại, quá khứ bị biến thành những câu chuyện tuyệt đối và mọi thay đổi đều bị nhìn bằng sự nghi ngờ, những vết nứt sẽ không biến mất. Chúng chỉ nằm sâu hơn dưới bề mặt. Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có khuyết điểm. Đó là xã hội biết nhận ra giới hạn của mình, biết giữ lại những gì còn giá trị, biết sửa chữa những gì có thể sửa và đủ tỉnh táo để thay đổi những gì đã không còn phù hợp. Có những vết nứt không thể xóa. Nhưng cách một xã hội đối diện với chúng sẽ quyết định liệu những vết nứt ấy trở thành dấu tích của một quá khứ đã được hiểu rõ, hay trở thành đường rạn tiếp tục chạy qua tương lai. Sau cùng, câu hỏi quan trọng có lẽ không phải là làm thế nào để trở nên hoàn hảo, mà là Sau những vết nứt, chúng ta sẽ trở thành một con người và một xã hội như thế nào? Ảnh: Chén trà Satsuma, Nhật Bản, thế kỷ XVII. Những đường nứt được sửa bằng sơn mài và vàng theo kỹ thuật kintsugi, biến dấu vết tổn thương thành một phần trong lịch sử và diện mạo của hiện vật.