CẦU TÀI, CẦU LỘC: NẾU COI CÔNG ĐỨC NHƯ MỘT KHOẢN VAY, TA ĐANG VAY ĐIỀU GÌ?

CẦU TÀI, CẦU LỘC NẾU COI CÔNG ĐỨC NHƯ MỘT KHOẢN VAY, TA ĐANG VAY ĐIỀU GÌ? Con người từ lâu vẫn cầu tài, cầu lộc, cầu quý nhân phù trợ. Nhưng khi điều mình mong muốn thật sự đến, ta có đủ khả năng để đón nhận, giữ gìn và sử dụng nó hay không? Cầu tài, cầu lộc vốn là một phần quen thuộc trong đời sống của nhiều người. Có người cầu bình an, có người cầu sức khỏe, công việc thuận lợi, làm ăn phát đạt hoặc gặp được người giúp đỡ lúc khó khăn. Với người có niềm tin tôn giáo, đó có thể là một cách gửi gắm hy vọng; với người khác, nó đơn giản là một chỗ dựa tinh thần. Bản thân lời cầu chưa nói hết được một con người đang sống như thế nào. Điều đáng quan tâm hơn nằm ở phía sau lời cầu ấy: nếu điều mình mong muốn thật sự xuất hiện, mình sẽ sử dụng nó ra sao? Có thể hình dung lộc như một thứ được trao trước. Đây chỉ là một ẩn dụ. Một khoản tiền đến bất ngờ, một cơ hội tốt, một vị trí mới, một người sẵn lòng nâng đỡ hay một bước tiến lớn trong cuộc đời đều có thể mở ra khả năng mới. Nhưng thứ được nhận có trở thành phúc hay trở thành gánh nặng còn tùy vào người nhận. CÓ TIỀN VÀ BIẾT TẠO RA GIÁ TRỊ LÀ HAI CHUYỆN KHÁC NHAU Một người có thể gặp may và kiếm được một khoản tiền lớn. Nhưng có tiền chưa đồng nghĩa với việc người ấy đã có khả năng tạo ra tiền một cách bền vững. Có người nhận được một cơ hội rồi từ đó học hỏi, làm việc và phát triển. Cũng có người vừa có được một khoản thuận lợi đã nhanh chóng tiêu hết, đầu tư vượt quá hiểu biết hoặc bước vào những cuộc chơi lớn hơn khả năng của mình. Trong kinh điển Phật giáo, đời sống của người cư sĩ không được đặt trên yêu cầu phải từ bỏ tài sản. Của cải có được một cách chính đáng có thể đem lại niềm vui và sự ổn định. Đời sống gia đình cũng gắn với những điều rất thực tế: làm việc có năng lực, biết giữ gìn tài sản, giao du với người tốt và biết cân đối giữa thu nhập với chi tiêu. Điều này gợi ra một điểm đáng quan tâm: tài lộc chỉ là thứ được nhận; khả năng sử dụng nó mới quyết định nó sẽ đi về đâu. Một người chưa có nhiều tiền nhưng có kỹ năng, kỷ luật và biết học hỏi vẫn có thể từng bước tạo dựng cuộc sống. Ngược lại, một người có nhiều tiền nhưng không kiểm soát được ham muốn có thể biến chính sự dư dả thành nguồn gốc của những rắc rối mới. VAY CÔNG ĐỨC CHỈ NÊN LÀ MỘT CÁCH TỰ SOI MÌNH Nếu dùng hình ảnh vay công đức, tôi nghĩ nên hiểu đó là một phép ẩn dụ về việc nhận được một điều lớn hơn khả năng chuẩn bị của mình. Một cơ hội đến sớm hơn năng lực. Một khoản tiền quá lớn so với hiểu biết. Một vị trí cao hơn khả năng quản lý. Một danh tiếng đến quá nhanh. Tất cả đều có thể tạo ra áp lực mà trước đó ta chưa từng phải đối diện. Ta thường nhìn thấy phần được nhận: tiền bạc, cơ hội, địa vị, sự giúp đỡ. Nhưng phần trách nhiệm đi kèm lại dễ bị bỏ quên. Có tiền thì phải biết giữ tiền. Có cơ hội thì phải đủ năng lực nắm lấy. Có ảnh hưởng thì phải biết mình đang tác động đến ai. Có quyền lực thì càng cần biết giới hạn của quyền lực. Nếu thiếu những điều đó, thứ từng được gọi là lộc có thể trở thành gánh nặng. LỘC KHÔNG TỰ ĐỘNG BIẾN THÀNH PHÚC Một khoản tiền có thể giúp một gia đình vượt qua khó khăn, nhưng cũng có thể làm thay đổi cách những người trong gia đình đối xử với nhau. Một cơ hội kinh doanh có thể mở ra sự nghiệp, nhưng cũng có thể làm lòng tham lớn lên. Một chức vụ có thể giúp một người làm được nhiều việc hơn, nhưng đồng thời cũng đặt họ trước những thử thách về quyền lực, lợi ích và trách nhiệm. Vì thế, đôi khi điều đáng quan tâm không phải là một người có bao nhiêu lộc, mà là con người nào đang nhận lấy thứ ấy. Nếu một người có kỷ luật, biết đủ và biết chịu trách nhiệm, thêm tiền có thể giúp họ làm được nhiều việc hơn. Nếu một người luôn bị lòng tham, sĩ diện hoặc sự so sánh dẫn dắt, thêm tiền có thể khiến những vấn đề ấy trở nên lớn hơn. Tiền bạc có thể làm thay đổi con người, nhưng cũng thường làm những phẩm chất và thói quen vốn có bộc lộ rõ hơn. Cùng một cơ hội, mỗi người có thể tạo ra một kết quả rất khác nhau. CÔNG ĐỨC KHÔNG PHẢI MỘT TÀI KHOẢN NGÂN HÀNG TRÊN TRỜI Đây là chỗ cần thận trọng nhất khi dùng hình ảnh vay công đức. Trong Phật giáo, puñña thường được hiểu theo nghĩa phước thiện, gắn với những hành động thiện lành và những kết quả tương ứng. Bố thí, giữ giới, tu tập và phát triển trí tuệ đều được nói đến trong nhiều bối cảnh khác nhau của kinh điển. Nhưng từ đó suy ra một hệ thống kiểu “gửi công đức rồi rút tiền, địa vị hoặc may mắn” là đã đi xa khỏi giáo lý và biến một khái niệm tôn giáo thành một phép tính quá đơn giản. Vì vậy, vay công đức nên dừng ở mức một hình ảnh để tự suy ngẫm, chứ không nên hiểu như một cơ chế kế toán siêu nhiên. Cũng không thể nhìn vào việc một người giàu hay nghèo rồi kết luận ngay rằng họ nhiều hay ít công đức. Hoàn cảnh của một con người luôn chịu tác động bởi rất nhiều nguyên nhân, trong đó có năng lực, lựa chọn, môi trường, quan hệ xã hội và cả những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát. ĐIỀU ĐÁNG LO KHÔNG HẲN LÀ CÓ NHIỀU, MÀ LÀ KHÔNG BIẾT MÌNH ĐANG CÓ GÌ Một người đang thiếu tiền cầu mong có một cơ hội để nuôi sống gia đình, chữa bệnh, trả nợ hoặc học nghề là một mong muốn rất khác với việc luôn muốn nhiều hơn chỉ vì sợ mình thua kém người khác. Cùng là cầu tài, nhưng động cơ phía sau có thể hoàn toàn khác nhau. Có những mong muốn xuất phát từ nhu cầu sống. Cũng có những mong muốn lớn dần từ lòng tham, sự so sánh và nỗi bất an: phải giàu hơn, nhà lớn hơn, xe sang hơn, địa vị cao hơn, phải được người khác công nhận. Bởi vậy, trước khi hỏi “Làm sao để được lộc?”, có lẽ nên hỏi một câu khó hơn: Nếu ngày mai điều tôi mong muốn thật sự đến, tôi có đủ khả năng để sử dụng nó mà không tự làm hỏng cuộc đời mình không? CẦU LỘC CŨNG CÓ THỂ LÀ CẦU CHO MÌNH ĐỦ SỨC GIỮ LỘC Cầu một cơ hội không có gì sai. Nhưng sau lời cầu ấy, mình vẫn phải học nghề, làm việc, rèn kỹ năng, giữ chữ tín, quản lý tiền bạc và chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình. Cầu quý nhân không có nghĩa là chờ người khác giải quyết cuộc đời mình. Cầu tài cũng không thay thế được năng lực tạo ra giá trị. Cầu lộc càng không thay thế được khả năng giữ gìn những gì mình nhận được. Nếu thật sự có một điều đáng để cầu, có lẽ đó là: khi cơ hội đến, mình đủ sáng suốt để nhận ra; khi tiền đến, mình đủ tỉnh táo để sử dụng; khi quyền lực đến, mình đủ tự chủ để không bị nó kéo đi; và khi khó khăn đến, mình đủ bản lĩnh để không đánh mất chính mình. Nhìn theo cách ấy, lộc không còn đơn thuần là thứ từ bên ngoài rơi xuống. Nó trở thành một phép thử đối với chính người nhận. Bởi đôi khi, sau một lần cầu tài, điều đáng để tự hỏi không chỉ nằm ở những gì mình nhận được, mà còn ở con người mình sẽ trở thành sau đó.