QUYỀN LỰC THỰC SỰ CỦA MAFIA MỸ ĐẰNG SAU LỚP VỎ ĐIỆN ẢNH

QUYỀN LỰC THỰC SỰ CỦA MAFIA MỸ ĐẰNG SAU LỚP VỎ ĐIỆN ẢNH Điện ảnh thường phóng đại hình ảnh những vụ cướp ngân hàng hoàn hảo hay các cuộc thanh trừng đẫm máu giữa băng nhóm, trong khi thống kê tội phạm thực tế tại Mỹ lại cho thấy một bức tranh khác hẳn. Nhưng khoảng cách lớn nhất giữa phim ảnh và sự thật không nằm ở những pha hành động, mà ở chỗ Mafia Mỹ (La Cosa Nostra) trong thời kỳ hoàng kim 1940-1980 đã xây dựng được một quyền lực thực sự vượt xa súng đạn: khả năng chi phối kinh tế hợp pháp, thao túng bộ máy chính trị và tha hóa hệ thống tư pháp. ________________________________________ TỘI PHẠM ĐƯỜNG PHỐ TRÊN THỰC TẾ SO VỚI HÌNH ẢNH TRÊN PHIM Trái với hình ảnh những phi vụ cướp ngân hàng triệu đô được lên kế hoạch tinh vi trên phim, thực tế tại Mỹ cho thấy đây là một trong những loại tội phạm dễ bị bắt nhất. Tỷ lệ phá án các vụ cướp ngân hàng thuộc hàng cao nhất trong các loại tội phạm tài sản, phần lớn nhờ hệ thống camera, nhận diện khuôn mặt, túi tiền có bom màu (dye pack), thiết bị định vị GPS giấu trong tiền, cùng sự phối hợp giữa cảnh sát địa phương và FBI do tiền gửi ngân hàng được liên bang bảo hiểm qua FDIC. Số tiền cướp được trung bình mỗi vụ, theo các thống kê dựa trên dữ liệu FBI trong những năm gần đây, chỉ khoảng 7.500-9.600 USD, quá nhỏ so với rủi ro bị bắt và mức án liên bang có thể lên tới hàng chục năm tù. Các vụ xả súng thanh toán giữa băng nhóm cũng không "sống ung dung" như trên phim. Tỷ lệ phá án các vụ án mạng ở Mỹ hiện dao động quanh mức 50%, giảm mạnh so với mức trên 90% vào thập niên 1960; một trong những nguyên nhân quan trọng, dù không phải duy nhất, là "luật im lặng" khiến nhân chứng và cư dân địa phương sợ bị trả thù nên không hợp tác với cảnh sát, bên cạnh các yếu tố khác như thay đổi trong phương pháp điều tra và cấu trúc tội phạm nói chung, chứ không phải vì cảnh sát lơ là. Khi xảy ra xả súng, khu vực vẫn bị phong tỏa để thu thập vỏ đạn, trích xuất camera và phân tích dấu vết, nhưng tiêu chuẩn chứng minh nghiêm ngặt của pháp luật Mỹ khiến việc buộc tội khó khăn nếu thiếu nhân chứng hay bằng chứng trực tiếp. ________________________________________ NGUỒN GỐC HÌNH THÀNH TỘI PHẠM CÓ TỔ CHỨC Dưới góc độ tội phạm học, xã hội học và lịch sử kinh tế, sự xuất hiện và hoành hành của Mafia hay các tập đoàn tội phạm có tổ chức quy mô lớn tại Mỹ không phải là hiện tượng tự nhiên hay ngẫu nhiên, mà là sản phẩm của các khoảng trống thể chế, chính sách quản lý nhà nước bất cập và nhu cầu từ thị trường ngầm. Động lực tài chính quan trọng nhất đến từ thất bại của chính sách cấm đoán. Khi Hiến pháp Mỹ cấm sản xuất và buôn bán rượu trong giai đoạn 1920-1933, nhu cầu uống rượu của người dân không hề giảm, khiến giá một gallon rượu mạnh trên thị trường đen tăng hơn 1.000% so với giá trị thực. Các nhóm tội phạm nhỏ lẻ nhanh chóng hợp lại thành các doanh nghiệp ngầm khổng lồ nhờ dòng lợi nhuận từ buôn lậu rượu (bootlegging); đây là quy luật chung của tội phạm học, theo đó bất kỳ thị trường phi pháp nào có biên lợi nhuận cực cao cũng sẽ xuất hiện các tổ chức đứng ra cung cấp và bảo vệ thị trường đó bằng bạo lực. Nhà xã hội học Diego Gambetta của Đại học Oxford, trong cuốn sách kinh điển về Mafia Sicily The Sicilian Mafia: The Business of Private Protection, chỉ ra rằng bản chất cốt lõi của tổ chức này là kinh doanh dịch vụ bảo vệ phi chính thức; nhiều học giả sau đó vận dụng mở rộng khung lý thuyết này để giải thích cho Mafia Mỹ. Trong các giao dịch phi pháp hoặc trong các cộng đồng bị chính quyền bỏ rơi, các bên không thể nhờ tòa án hay cảnh sát phân xử khi có tranh chấp, nên Mafia xuất hiện như một thiết chế thay thế nhà nước: đứng ra làm trọng tài, bảo đảm hợp đồng ngầm được thực thi, bảo vệ địa bàn và thu tiền bảo kê như một dạng thuế tư nhân. Tại Ý, tổ chức này hình thành từ thế kỷ 19 khi nhà nước phong kiến sụp đổ nhưng chính quyền mới chưa đủ sức quản lý xã hội nông thôn, và khi làn sóng di dân sang Mỹ, cấu trúc này được đem theo và thích nghi với môi trường đô thị. Vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, các làn sóng nhập cư người Ý, Ireland và Do Thái đổ về Mỹ phải đối mặt với sự phân biệt đối xử gay gắt, bị cô lập về kinh tế và bị chặn đứng các con đường thăng tiến hợp pháp như học tập, chính trị hay kinh doanh chính ngạch. Nhà xã hội học Robert K. Merton đưa ra Thuyết Bất tương xứng (Strain Theory) như một lý thuyết tổng quát về tội phạm, không viết riêng cho Mafia; theo cách vận dụng phổ biến của lý thuyết này, khi xã hội đặt ra tiêu chuẩn thành công là giàu có và quyền lực nhưng lại đóng cửa với người nhập cư, tội phạm có tổ chức trở thành một "thang xã hội thay thế" giúp họ đạt được sự giàu có và địa vị nhanh nhất. Các tập đoàn tội phạm lớn không thể tồn tại nếu không có sự tiếp tay của giới công quyền. Ở các đô thị lớn như New York hay Chicago đầu thế kỷ 20, các chính khách cần tiền tài trợ bầu cử và cử tri, còn Mafia cung cấp cả hai thông qua tiền bẩn từ cờ bạc, buôn rượu và khả năng thao túng phiếu bầu ở các khu phố nghèo; đổi lại, chính khách can thiệp để cảnh sát và thẩm phán ngó lơ hoạt động của Mafia. Cơ chế đổi chác này chính là nền tảng cho mối quan hệ giữa Mafia và các cỗ máy chính trị kiểu Tammany Hall tại nhiều đô thị Mỹ. ________________________________________ MỨC ĐỘ LỘNG HÀNH VÀ QUYỀN LỰC THỰC TẾ Nguồn sức mạnh đe dọa nhất của Mafia Mỹ là khả năng kiểm soát công đoàn (labor racketeering). Bằng cách thâu tóm Công đoàn Tài xế Xe tải (Teamsters) và các công đoàn cảng biển, Mafia nắm quyền bóp nghẹt cả nền kinh tế: nếu một doanh nghiệp không chịu nộp tiền xâu hoặc không chia phần, công đoàn sẽ đình công, làm đứt gãy chuỗi cung ứng trên toàn quốc. Song song đó, tại các thành phố lớn như New York, Chicago, Philadelphia hay New Orleans, Mafia duy trì mối quan hệ chặt chẽ với các "cỗ máy chính trị" địa phương, theo mô hình mà Tammany Hall ở New York từng xây dựng từ thế kỷ 19 rồi suy yếu dần đầu thế kỷ 20; cơ chế trao đổi phiếu bầu lấy bảo trợ chính trị mà mô hình này tạo ra vẫn tiếp tục chi phối quan hệ giữa Mafia và chính quyền địa phương trong nhiều thập kỷ sau đó. Chúng huy động và thao túng phiếu bầu ở các khu phố nghèo, trong đó có nhiều cử tri lao động nhập cư, để đưa các chính khách, thị trưởng, thẩm phán và cảnh sát trưởng thân tín vào ghế quyền lực. Tiền bẩn từ cờ bạc và buôn lậu rượu thời Cấm rượu được rửa qua các ngành xây dựng, xử lý rác thải, dệt may, và đặc biệt là qua việc kiến thiết toàn bộ thiên đường cờ bạc Las Vegas thông qua Quỹ Hưu trí Công đoàn. Từ một mạng lưới băng nhóm đường phố, Mafia đã tự biến mình thành một đế chế kinh tế hợp pháp có quy mô vượt xa nhiều doanh nghiệp niêm yết cùng thời. ________________________________________ SỰ CẤU KẾT VỚI QUAN CHỨC VÀ CHÍNH QUYỀN Việc mua chuộc cảnh sát cấp cơ sở và thẩm phán tiểu bang để xóa hồ sơ hoặc hủy án là chuyện diễn ra hàng ngày ở nhiều địa phương. Ở cấp liên bang, Giám đốc FBI J. Edgar Hoover trong suốt nhiều thập kỷ công khai phủ nhận sự tồn tại của một tổ chức Mafia toàn quốc; nhiều tài liệu lịch sử cho thấy ông ngần ngại can thiệp vì lo ngại lực lượng của mình bị tha hóa bởi dòng tiền tham nhũng quá lớn hoặc bị khống chế bởi các chính khách có liên hệ với Mafia. Mối liên hệ này thậm chí vươn tới cả cơ quan tình báo. Trong Chiến tranh Lạnh, để lấy lại các casino và tài sản đã mất tại Cuba sau khi Fidel Castro lên nắm quyền năm 1959, CIA đã tiếp cận trùm Chicago Sam Giancana và trùm Florida Santo Trafficante Jr. thông qua trung gian Johnny Roselli, đề nghị khoản tiền 150.000 USD để ám sát Castro nhưng cả ba đều từ chối nhận khoản tiền này. Kế hoạch này kéo dài nhiều năm trong thập niên 1960 nhưng không thành công, và cả Giancana lẫn Roselli sau đó đều bị sát hại trước khi có thể khai báo trước Ủy ban Church của Thượng viện Mỹ. ________________________________________ SỰ TINH VI TRONG CẤU TRÚC TỔ CHỨC Sức mạnh của Cosa Nostra đến từ mô hình quản trị dạng tập đoàn kinh tế kết hợp với luật im lặng Omertà. Năm 1931, sau khi hạ sát Salvatore Maranzano để chấm dứt cuộc chiến Castellammarese, Lucky Luciano thành lập Hội đồng Ủy ban (The Commission), thay thế lối thanh trừng vô tổ chức bằng một hội đồng gồm thủ lĩnh của Năm Gia tộc New York (Genovese, Gambino, Lucchese, Bonanno và Colombo) cùng đại diện của Chicago Outfit, Buffalo và các thành phố lớn khác; các quyết định lớn, trong đó có lệnh ám sát cấp cao hay tranh chấp địa bàn, thường được đưa ra thảo luận và biểu quyết trong hội đồng này. Bố già không bao giờ trực tiếp ra lệnh tội phạm cho đàn em cấp thấp. Mệnh lệnh được truyền qua Cố vấn (Consigliere), Trùm phó (Underboss) rồi tới Cấp trưởng nhóm (Caporegime), tạo ra nhiều lớp đệm giúp thủ lĩnh có được "sự phủ nhận hợp lý" trước tòa án. ________________________________________ NGUYÊN NHÂN SUY YẾU CỦA MAFIA MỸ Đế chế này chỉ bắt đầu sụp đổ từ cuối những năm 1970 và trong thập niên 1980, nhờ ba yếu tố pháp lý và xã hội. Đạo luật RICO, ban hành năm 1970, cho phép công tố viên khép tội thủ lĩnh Mafia về hành vi dẫn dắt một tổ chức tội phạm ngay cả khi trùm không trực tiếp nhúng tay vào vụ án cụ thể nào. Hiệu quả của đạo luật này thể hiện rõ nhất qua vụ án Commission Trial năm 1985-1986, khi công tố viên liên bang truy tố 11 người, trong đó có thủ lĩnh của nhiều gia tộc, với tư cách là thành viên của một tổ chức tội phạm duy nhất, tức Hội đồng Ủy ban; 8 bị cáo bị kết tội, trong đó ba trùm của các gia tộc Genovese, Lucchese và Colombo cùng một số thuộc cấp bị tuyên án lên tới 100 năm tù, đánh dấu lần đầu tiên một vụ án liên bang chứng minh được sự tồn tại của Hội đồng Ủy ban như một tổ chức tội phạm thống nhất và kết án đồng loạt lãnh đạo cấp cao của nó. Chương trình Bảo vệ Nhân chứng (WITSEC) bẻ gãy luật im lặng Omertà khi cung cấp thân phận mới và sự bảo vệ trọn đời cho các thành viên chấp nhận phản bội tổ chức. Cùng lúc đó, FBI đẩy mạnh nghe lén điện thoại và cài thiết bị ghi âm trong nhà riêng, xe hơi và các tụ điểm họp của Mafia. Đến nay, Mafia Mỹ vẫn tồn tại nhưng đã bị đẩy lùi vào bóng tối, có xu hướng chuyển sang các hoạt động tội phạm cổ cồn trắng như gian lận tài chính và y tế bên cạnh các hoạt động truyền thống như cờ bạc, cho vay nặng lãi hay bảo kê vẫn tồn tại song song, nhưng không còn khả năng thao túng chính trị hay kinh tế ở quy mô lớn như thế kỷ 20.