ĐỖ THÍCH - "TỘI NHÂN THIÊN CỔ" HAY CHỈ LÀ "CON CỪU THẾ MẠNG"?

ĐỖ THÍCH - "TỘI NHÂN THIÊN CỔ" HAY CHỈ LÀ "CON CỪU THẾ MẠNG"? Một nhân vật lịch sử bị quy cho tội danh đã gây nên cái chết của 2 cha con vua Đinh, gián tiếp đẩy cán cân quyền lực vào tay Lê Hoàn lập nên nhà Tiền Lê. Liệu Đỗ Thích là chủ mưu thực sự hay ông chỉ là một nạn nhân, một người vô tình bị cuốn vào vòng xoáy đen tối của một âm mưu chính trị lớn hơn? I. THÂN THẾ CỦA KẺ TỘI ĐỒ - Theo 2 quyển Truyền thuyết Đinh - Lê và Những nhân vật lịch sử thời Đinh Lê của tác giả Trương Đình Tưởng: Đỗ Thích, mồ côi cha mẹ, quê ở làng Đại Đê, huyện Thiên Bản (nay là huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định), đi đánh dậm hoặc làm thuê cuốc mướn cho những nhà quyền quý ở Trường Châu (Ninh Bình). - Theo bài viết "Nghi án lịch sử phức tạp nhất thời phong kiến trung đại" được đăng trên web SCTV vào ngày 20/07/2021: Theo gia phả họ Đỗ xã Xuân Ninh (Thanh Hóa) thì Đỗ Thích là cháu đích tôn của Đỗ Cảnh Thạc - một sứ quân từng cát cứ vùng Đỗ Động Giang. Khi Đỗ Cảnh Thạc bị Đinh Bộ Lĩnh tiêu diệt, Đỗ Thích được Đinh Bộ Lĩnh thu nhận cùng với những người khác. Đỗ Thích đã tìm cách giết người báo thù. (giả thuyết này cũng đã được đem vào kịch bản của bộ phim lấy bối cảnh nhà Đinh gần đây - Hộ Linh Tráng Sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh). II. DIỄN BIẾN CỦA VỤ ÁM SÁT - Theo quyển Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Ngô Sĩ Liên) chép: Mùa đông, tháng 10, Chi hậu nội nhân là Đỗ Thích giết vua ở sân cung đình. Bọn Định Quốc công Nguyễn Bặc bắt Đỗ Thích giết. Trước đây, Đỗ Thích làm Đồng quan lại, đêm nằm ở trên cầu, chợt thấy sao sa vào mồm, cho là điềm tốt, mới manh tâm giết vua. Đến đây, nhân vua ăn yến ban đêm, say nằm ở trong sân, Thích bèn giết, lại giết cả Nam Việt Vương Liễn. Khi ấy việc bắt hung thủ rất ngặt, Thích trốn nép ở trên máng nước trong cung, qua 3 ngày, khát quá, gặp trời mưa lấy tay hứng nước để uống, cung nữ trông thấy báo với Định quốc công Nguyễn Bặc. Bặc sai người bắt đem chém, đập nát xương và băm thịt ra từng mảnh, chia cho người trong nước ăn, ai cũng tranh nhau ăn. - Theo 2 quyển Truyền thuyết Đinh - Lê và Những nhân vật lịch sử thời Đinh Lê của tác giả Trương Đình Tưởng: Đỗ Thích vốn là cận thần được Đinh Tiên Hoàng tin dùng, coi như “tay chân, ruột thịt”. Một đêm, ông nằm trên mái cung và thấy một ngôi sao sa vào miệng, cho rằng đó là điềm báo mình có số làm vua, từ đó nảy sinh tham vọng đoạt ngôi nhà Đinh. Tháng 10 năm Kỷ Mão (979), Đỗ Thích được cho là đã tẩm thuốc độc vào thịt lợn rồi dâng lên vua Đinh (vì vua ĐInh rất thích ăn món lòng lợn). Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn ăn phải và đều chết. Sau khi gây án, Đỗ Thích hoảng sợ, trốn trên mái cung suốt nhiều ngày, chịu đói khát và chỉ xuống uống nước khi trời mưa. Cuối cùng, cung nữ phát hiện và báo cho Định Quốc Công Nguyễn Bặc. Quân triều đình bắt được Đỗ Thích; ông bị xử tử. III. ĐỘNG CƠ GÂY ÁN CHƯA ĐỦ THUYẾT PHỤC - Nếu lật lại những tài liệu được ghi chép hiện nay, ta thường thấy động cơ gây án được các nhà sử học công bố là vì muốn mưu quyền đoạt vị, Đỗ Thích vì giấc mơ về một ngôi sao rơi vào miệng, cho là có điềm Đế vương nên đã chọn giết hai cha con vua Đinh. Nhưng liệu điều đó có đúng? - Đỗ Thích chỉ là một Chi hậu nội nhân, là một chức vụ chỉ người có vai trò hầu trực, phục dịch và chờ mệnh lệnh của Vua. Nếu so với nhân vật Hoạn quan Tổng quản ở bài viết trước của tôi, thì Đỗ Thích còn không có đủ quyền lực bằng nhân vật kia. Quyền lực nội cung không có, thế lực đằng sau cũng không (Đỗ Thích Kỳ Án có giả thuyết ông là gián điệp của nhà Tống, nhưng vẫn chưa có bằng chứng đủ thuyết phục), và ngay sau khi cuộc ám sát thành công, ông cũng đã bị bắt và xử tử. - Điều còn khó hiểu hơn là sau quá trình gây án, Đỗ Thích lại không trốn đi để tính tới bước tiếp theo trong kế hoạch đoạt quyền, mà lại trốn trên máng nước trong 3 ngày, vì khát thò tay xuống múc nước bị cung nữ nhìn thấy và sau đó bị bắt. Nếu Đỗ Thích đã lên kế hoạch ám sát ngay từ đầu, ông có nên rời khỏi cung và tính đến kế hoạch tiếp theo không, hay lại tìm cách trốn ở trong cung, bị phát hiện và bị giết một cách vô lý đến như vậy. - Theo logic của 1 vụ án thông thường, sau khi gây án, hung thủ sẽ bỏ trốn khỏi hiện trường, xoá hết những dấu vết như vứt đi hung khí, tạo bằng chứng ngoại phạm hoặc nếu trong một cuộc mưu quyền đoạt vị, hung thủ sẽ liên lạc với các thế lực đồng minh, hoặc đội quân đã chuẩn bị trước, chỉ chờ vụ ám sát hoàn thành sẽ tiến hành đoạt ngôi. Nhưng Đỗ Thích đã không làm vậy. - Có một giả thuyết được đặt ra là Đỗ Thích không giết vua cướp ngôi mà là vì trả thù cho dòng tộc, cụ thể giả thuyết này chỉ ra rằng Đỗ Thích là con/cháu/hậu duệ của sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, người đã đại bại dưới tay của Vạn Thắng Vương. Nhưng nó cũng lại có 1 lỗ hỏng như trên, sau khi trả thù thành công thì sao và hành động sau ám sát của Đỗ Thích được sử sách ghi chép chứng minh đây không thể là nguyên nhân (một cách lý giải khác là 2 người này không có quan hệ máu mủ, sử sách cũng ghi nhận 2 người này không cùng một nơi xuất thân). - Một điểm lưu ý khác là Đinh Liễn, người kế vị tiếp theo của nhà Đinh cũng đã bị sát hại. Cứ cho là Đỗ Thích vừa trả thù vua Đinh, vừa muốn giết người kế vị tiếp theo. Vậy ai sẽ là người lấp đầy cho khoảng trống quyền lực sau đó? Đỗ Thích có thể trốn thoát thành công và tấn công triều đình. Nhưng vẫn còn đâu đó là Thập đạo tướng quân Lê Hoàn và tướng lĩnh trung thành với nhà Đinh. Khả năng để những thế lực đó chịu nhường hoàng quyền cho Đỗ Thích là rất thấp, nếu không muốn nói là không có cơ hội. Và sử sách cũng không ghi nhận sau khi Đỗ Thích ám sát thành công và bị bắt, một thế lực đồng minh hoặc quân đội riêng của Đỗ Thích tấn công triều đình để giải cứu kẻ lãnh đạo của họ hoặc lật đổ chính quyền. IV. CON CỪU THẾ MẠNG - KHI NHÂN CHỨNG TRỞ THÀNH KẺ GÂY ÁN - Hoặc chúng ta có thể nhìn nhận sự việc này theo một góc độ khác: + Ngay thời điểm 2 cha con vua Đinh bị ám sát, Đỗ Thích, với tư cách là Chi hậu nội nhân, người thường xuyên túc trực và phục dịch trong cung đã vô tình chứng kiến cái chết của 2 cha con, bị ám sát bởi 1 thế lực khác. Có thể ông là người phát hiện ra sự việc đầu tiên. + Nhưng bởi vì ông là người luôn túc trực hầu hạ vua, lại xuất hiện ngay đúng lúc cuộc ám sát vừa diễn ra nên khi triều đình phát hiện và ra lệnh tìm thích khách, vì nghĩ rằng mình sẽ bị vạ lây và không có cơ hội giải thích (không có bằng chứng), nên ông đã chọn trốn lên máng nước thay vì chạy trốn hoặc đứng ra giải thích tình hình. + Hoặc có thể ông đã phát hiện ra kẻ đã thực hiện ám sát, nhưng liệu ai sẽ tin ông, trong khi ông là người có mặt đầu tiên tại hiện trường, điều này vô tình làm ông trở thành nghi phạm lớn nhất của vụ án. Và nếu ông biết thủ phạm nhưng lại trốn khỏi hoàng cung, sự nghi ngờ lại càng tăng thêm. Rõ là ông biết hung thủ, nhưng không khai báo, mà lại trốn đi. Hoặc ông biết rõ hung thủ, nhưng khi trốn đi không chỉ mang tội giết vua mà còn rước thêm cái hoạ bị truy sát bởi thế lực thực hiện cuộc ám sát, chẳng khác nào tự rước hoạ vào thân. - Tuy nhiên, tất cả trên đây chỉ là giả thuyết mà tôi tham khảo từ những nguồn tài liệu khác nhau cộng thêm một số kiến thức cá nhân, chứ không phải là sự thật lịch sử đã được chứng minh. V. DẬU ĐỔ BÌM LEO - KẺ HƯỞNG LỢI SAU CÙNG - Sau cái chết của 2 cha con vua Đinh, 2 nhân vật Lê Hoàn và hoàng hậu Dương Vân Nga là 2 người được gọi tên nhiều nhất khi nhắc về việc hưởng lợi từ cái chết và có khả năng là người đứng sau thực hiện âm mưu ám sát vua Đinh và trưởng tử Liễn. + Lê Hoàn: ông là Thập đạo tướng quân có thể hiểu theo nghĩa ngày nay là Tổng tư lệnh quân đội toàn quốc. Nhiều sử sách ghi chép, sau khi 2 cha con vua Đinh mất, tôn Đinh Toàn lên nối ngôi, ông được phong là Nhiếp chính đại thần. Sau này Lê Hoàn tự phong mình là Phó Vương, tự do ra vào cung cấm, tư thông với Dương Thái Hậu. + Và sau này khi quân Tống chuẩn bị xâm lược, ông được Phạm Cự Lượng và binh lính suy tôn làm Hoàng đế, còn Dương Thái Hậu thì khoác áo long cổn cho ông. Từ đó ông lên ngôi hoàng đế và phế Đinh Toàn xuống làm Vệ vương. Sử thần Ngô Sĩ Liên bàn: "Đạo tam cương là đạo thưởng muôn đời không thể một ngày rối loạn. Đại Hành trong lúc nhiếp chính, Vệ Vương tuy còn bé, nhưng là vua, thế mà tự xưng là phó vương, rắp tâm làm điều bất lợi. Đạo làm tôi không được rắp tâm, rắp tâm tất phải giết là phép của sách Xuân Thu, ai ai cũng có thể cử hành phép ấy được." + Sau ông còn phong cho Dương Vân Nga làm Đại Thắng Minh Hoàng Hậu, điều này đã làm các nhà sử học đời sau chỉ trích ông rất nhiều. Sử thần Ngô Sĩ Liên bàn: "Đạo vợ chồng là đầu của nhân luân, mối của vương hóa. Hạ kinh của Kinh Dịch nêu quẻ Hàm quẻ Hằng lên đầu là tỏ rằng lấy đàn bà tất phải chính đáng. Đại Hành thông dâm với vợ vua, rồi nghiễm nhiên lập hoàng hậu, thì không còn có lòng hổ thẹn gì nữa. Lấy lối ấy truyền lại đời sau, chính con mình lại bắt chước mà gian dâm quá độ đến nỗi mất nước, há chẳng phải do Đại Hành gây mối họa loạn ư?" - Mọi thứ diễn ra quá hoàn hảo, gần như là không có một sai số: Vua Đinh và trưởng tử Liễn mất -> Khoảng trống quyền lực xuất hiện -> Đinh Toàn lên ngôi -> Vua còn nhỏ, Lê Hoàn được phong nhiếp chính, sau tự xưng Phó vương -> Các tướng lĩnh trung thành nhà Đinh quyết định chống đối, bị tiêu diệt -> Nhà Tống xâm lược -> Lê Hoàn được ủng hộ và lên ngôi. Mọi thứ cứ như đã được sắp đặt từ trước. Vua hiện tại và con trai kế vị bị giết, con thứ còn nhỏ của vua lên ngôi, Lê Hoàn thâu tóm quyền lực, tiêu diệt phe bảo hoàng, nhà Tống xâm lược, được triều đình hiện tại ủng hộ và lên ngôi. Sẽ là thiếu cẩn trọng nếu không cân nhắc Lê Hoàn có dính líu đến âm mưu ám sát hai cha con vua Đinh và cũng là người được hưởng lợi nhiều nhất. VI. TỔNG KẾT - Đỗ Thích có thể là hung thủ trực tiếp, nhưng liệu ông có phải chủ mưu thực sự hay không vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải. - Những điểm bất hợp lý trong hành động của Đỗ Thích khiến giả thuyết ông đơn độc mưu quyền trở nên khó thuyết phục. Trong khi đó, Lê Hoàn lại là người vươn lên nắm quyền và hưởng lợi lớn nhất sau biến cố năm 979. Tuy nhiên, hưởng lợi không đồng nghĩa với chủ mưu, và hiện chưa có bằng chứng đủ chắc chắn để khẳng định Lê Hoàn đứng sau vụ ám sát. - Vì vậy, thay vì khẳng định Đỗ Thích là “tội nhân thiên cổ”, có lẽ chính xác hơn khi xem ông là một mắt xích bí ẩn trong một biến cố chính trị mà chúng ta vẫn chưa thể biết toàn bộ sự thật. - Đỗ Thích có thể đã giết vua. Nhưng câu hỏi lớn hơn vẫn là: Ai thực sự đứng sau cái chết của hai cha con vua Đinh?