VÌ SAO TRUNG QUỐC SAU THỜI BÁCH GIA CHƯ TỬ KHÔNG CÓ CÁCH MẠNG TƯ TƯỞNG NỘI TẠI

VÌ SAO TRUNG QUỐC SAU THỜI BÁCH GIA CHƯ TỬ KHÔNG CÓ CÁCH MẠNG TƯ TƯỞNG NỘI TẠI Bách gia chư tử là thuật ngữ trong lịch sử Trung Quốc dùng để chỉ các nhà tư tưởng và các trường phái lý luận nổi lên rực rỡ trong thời Xuân Thu - Chiến Quốc, khoảng thế kỷ 6 đến thế kỷ 3 TCN. Đây được xem là giai đoạn "trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng", thời kỳ hoàng kim và bùng nổ trí tuệ lớn nhất trong lịch sử triết học Trung Hoa. Sự bùng nổ này bắt nguồn từ ba nguyên nhân đan xen nhau. Nhà Chu suy yếu khiến các chư hầu chém giết lẫn nhau để tranh giành bá quyền, tạo ra một khoảng trống quyền lực buộc mỗi nước phải tự tìm con đường sinh tồn. Các vua chư hầu vì vậy đua nhau chiêu mộ hiền tài để tìm kiếm mô hình làm cho quốc gia giàu mạnh, ổn định xã hội hoặc thống nhất thiên hạ. Trong bối cảnh đó, tầng lớp sĩ xuất hiện như một tầng lớp trí thức độc lập, chu du khắp các nước để thuyết phục vua chư hầu áp dụng tư tưởng của mình, không lệ thuộc vào một triều đình duy nhất. ________________________________________ CÁC TRƯỜNG PHÁI TƯ TƯỞNG CHÍNH Dù được gọi là bách gia, tức hàng trăm nhà, Tư Mã Đàm trong Luận lục gia chi yếu chỉ đã thu tóm lại thành lục gia, tức sáu trường phái là Nho, Mặc, Danh, Pháp, Đạo và Âm Dương, còn khung phân loại rộng hơn, thường gọi là cửu lưu thập gia, được hệ thống hóa rõ hơn ở Ban Cố trong Hán thư và các thư mục thời Hán, về sau trở thành cách gọi phổ biến. Nho gia, với các đại biểu Khổng Tử, Mạnh Tử và Tuân Tử, chủ trương dùng nhân, nghĩa, lễ, trí, tín để giáo hóa con người, trị quốc bằng đức trị và lễ trị. Đạo gia, với Lão Tử và Trang Tử, đề cao quy luật tự nhiên gọi là Đạo, chủ trương vô vi, tức không can thiệp khiên cưỡng mà thuận theo tự nhiên. Pháp gia, với Quản Trọng, Thương Ưởng và Hàn Phi Tử, dùng pháp luật nghiêm minh, thuật trị nước và thế lực để quản lý xã hội, đặt nền móng tư tưởng cho triều đại nhà Tần. Mặc gia, với Mặc Tử, chủ trương kiêm ái, tức thương yêu tất cả mọi người như nhau, phản đối chiến tranh xâm lược và đề cao tiết kiệm. Binh gia, với Tôn Vũ và Tôn Tẫn, chuyên nghiên cứu về quân sự, nghệ thuật chiến tranh và chiến lược tác chiến, tiêu biểu là Tôn Tử binh pháp. Danh gia, với Công Tôn Long và Huệ Thi, gần với logic học phương Tây, chuyên phân tích khái niệm, danh xưng và thực tại, nổi tiếng với mệnh đề "ngựa trắng không phải là ngựa". Âm Dương gia, với Trâu Diễn, dùng lý thuyết âm dương và ngũ hành để giải thích sự biến hóa của vũ trụ, lịch pháp và lịch sử. Tung Hoành gia, với Tô Tần và Trương Nghi, là bậc thầy ngoại giao, dùng tài ăn nói để thực hiện chiến lược hợp tung, tức liên minh chống Tần, hoặc liên hoành, tức theo Tần đánh nước khác. Nông gia, với Hứa Hành, đề cao sản xuất nông nghiệp, cho rằng vua quan cũng phải cùng làm ruộng với dân. Tạp gia, gắn với Lã Bất Vi, tổng hợp và chắt lọc tư tưởng của nhiều trường phái khác nhau, tiêu biểu là bộ Lã Thị Xuân Thu. Các trường phái này đã định hình toàn bộ nền tảng văn hóa, triết học, chính trị và xã hội của Trung Quốc cũng như các nước chịu ảnh hưởng trong khu vực Đông Á, bao gồm Việt Nam, Nhật Bản và Triều Tiên, suốt hơn 2.000 năm. Di sản rõ nhất của giai đoạn này là công thức "mặt Nho, lưng Pháp" mà các triều đại phong kiến sau này thường áp dụng: bên ngoài dùng Nho giáo để giáo hóa, bên trong dùng Pháp giáo để cai trị, kết hợp với tinh thần nhàn dật của Đạo giáo. ________________________________________ CƠ CHẾ HẤP THỤ PHẢN KHÁNG THỜI PHONG KIẾN Sau thời Bách gia chư tử, xã hội Trung Hoa vẫn trải qua nhiều biến đổi tư tưởng sâu sắc như sự hình thành Nho giáo đế quốc, quá trình Phật giáo hóa xã hội, Tân Nho học đời Tống hay các tranh luận khảo chứng học đời Thanh. Nhưng nếu hiểu theo nghĩa hẹp là một phong trào lật đổ tính chính danh của toàn bộ hệ thống chính trị, tôn giáo hiện hành theo kiểu Cải cách Tin Lành hay Cách mạng Pháp, Trung Quốc quả thật không có một biến động tương tự trong suốt hơn 2.000 năm đó. Một phần nguyên nhân nằm ở việc thể chế phong kiến Trung Hoa đã xây dựng một hệ thống quản trị có khả năng hấp thụ và làm dịu nhiều mầm mống phản kháng. Nhà Hán, với ảnh hưởng lớn của Đổng Trọng Thư dù mức độ chính xác vẫn còn tranh luận trong giới sử học, kết hợp Nho giáo dùng để giáo hóa đạo đức với các yếu tố kiểm soát quyền lực mang màu sắc Pháp gia, khiến việc phản đối chính quyền không chỉ là tội hình sự mà còn mang màu sắc bất hiếu về đạo đức. Chế độ khoa cử là con đường tiến thân chủ đạo, dù không phải duy nhất, bên cạnh các con đường khác như quân sự, thương mại hay quan hệ gia tộc. Việc học thuộc lòng Tứ Thư, Ngũ Kinh theo chuẩn mực triều đình vừa là công cụ kiểm soát tư tưởng, vừa tạo ra một chuẩn văn hóa chung và một mức độ di động xã hội nhất định, khiến nhiều bộ óc xuất sắc bận rộn chui vào bộ máy chính quyền thay vì tìm cách lật đổ nó. Thuyết thiên mệnh cũng có thể được đọc như một van xả áp: khi một cuộc bạo loạn lật đổ vua thành công, người ta không cần sáng tạo hệ tư tưởng mới mà chỉ cần tuyên bố vua cũ đã mất thiên mệnh rồi tiếp tục vận hành bộ máy quan liêu cũ. Thiên mệnh cũng được Nho gia dùng làm nguyên tắc đạo đức để cảnh cáo vua đương triều, và qua các đời Hán, Tống, Minh, Thanh, nó liên tục được tái diễn giải theo những cách khác nhau, nhưng khung chính danh nền tảng - quyền lực đến từ trời, mất đức thì mất quyền - vẫn được giữ nguyên chứ không bị thay thế bằng một mô hình chính danh khác hẳn. Trung Quốc cũng không có một giáo hội siêu quốc gia độc lập tương đương châu Âu Latin, dù Phật giáo và Đạo giáo từng có mạng lưới, kinh điển và giáo đoàn tương đối tự trị. Sự khác biệt này góp phần giải thích vì sao không gian cho tư tưởng đối lập cắm rễ ở Trung Quốc hẹp hơn, dù bản thân giới trí thức châu Âu như Martin Luther hay Voltaire cũng không hoàn toàn tự do mà phụ thuộc vào sự bảo trợ của các thế lực chính trị cụ thể. Chính sách văn tự ngục thời Minh, Thanh, bao gồm truy tố, tịch thu sách và xử phạt người viết hoặc người in, là một trong những công cụ siết chặt mạnh nhất giai đoạn này, dù không nên coi đó là yếu tố duy nhất chi phối toàn bộ đời sống trí thức Minh, Thanh. Một số vụ án văn tự ngục cực đoan nhất có thể liên lụy cả gia tộc ở mức độ tàn khốc, thậm chí có trường hợp bị coi là tru di ba họ, nhưng đây không phải là hình phạt phổ biến của đa số vụ án, phần lớn chỉ dẫn đến cách chức, lưu đày, tịch thu sách hoặc xử tử cá nhân, và việc buộc tội thường dựa trên tổng thể nội dung, ngữ cảnh chứ không chỉ một từ ngữ đơn lẻ. Vì bị chặn đứng con đường đưa ra học thuyết hay thể chế mới, sự phản kháng của tầng lớp sĩ đại phu co cụm lại thành các hình thức thụ động, phổ biến nhất là văn học phê phán và ẩn dụ. Viết ra một tuyên ngôn chính trị trực diện trong bối cảnh đó là rất mạo hiểm, nên nhiều trí thức đã chọn nghệ thuật Xuân Thu vi ngôn, tức dùng lời lẽ ẩn ý bóng gió, như một lối biểu đạt an toàn hơn. Ngô Kính Tử viết Nho lâm ngoại sử bóc trần sự hủ bại của giới sĩ phu bị ma lực khoa cử gặm nhấm, Tào Tuyết Cần dùng sự sụp đổ của một gia tộc để dự báo bế tắc của cả mô hình xã hội phong kiến, còn Bồ Tùng Linh và Ngô Thừa Ân mượn chuyện ma quỷ, thần thoại để chửi khéo quan lại. Bên cạnh văn chương ẩn dụ, phản kháng của trí thức Trung Quốc còn thể hiện qua học thuật khảo chứng, các cuộc tranh luận về cải cách hành chính và kinh tế, hay những cuộc khởi nghĩa và vận động cải cách cuối Thanh, nhưng ba lối thoát phổ biến và được ghi nhận nhiều nhất trong giới sĩ đại phu vẫn là lui về ở ẩn theo tinh thần Đạo giáo hoặc Phật giáo để tự giải tỏa tâm lý, thỏa hiệp bằng cách làm quan thanh liêm để sửa dần từ bên trong khuôn khổ cũ, hoặc trút bất mãn vào văn chương mà không trực tiếp thay đổi cấu trúc quyền lực. Điểm khác biệt căn bản với phương Tây thế kỷ 17 và 18 nằm ở bước chuyển từ châm biếm sang tuyên ngôn: trong khi trí thức Trung Quốc dừng lại ở tiểu thuyết, thơ ca ẩn dụ nhằm bày tỏ cay đắng và cảnh tỉnh đạo đức, trí thức phương Tây như Rousseau hay Montesquieu đã đi xa hơn, viết ra các khái niệm triết học và luận thuyết pháp lý nhằm đập tan tính chính danh của thể chế cũ và đề xuất mô hình nhà nước mới, châm ngòi cho các cuộc cách mạng thể chế thực sự. Phản kháng của trí thức Trung Quốc thời phong kiến, vì vậy, giống một tiếng thở dài bằng văn chương hơn là một lối thoát cấu trúc, khi họ chỉ có thể mơ về một vị vua hiền hay một vị quan thanh liêm xuất hiện để cứu rỗi. ________________________________________ BỐN NGUYÊN NHÂN CHẶN ĐỨNG CÁCH MẠNG TƯ TƯỞNG SAU THỜI TRỤC Sự đứt gãy giữa thời bùng nổ các trường phái triết học nguyên thủy và thời kỳ hàng nghìn năm chỉ đào sâu, biến tấu cái cũ không phải là ngẫu nhiên. Trong lịch sử tư tưởng thế giới, giới nghiên cứu triết học gọi thời kỳ Bách gia chư tử, khoảng 800 đến 200 TCN, là Thời kỳ Trục, giai đoạn mà toàn bộ nhân loại, từ Hy Lạp, Ấn Độ đến Trung Hoa, đồng loạt tạo ra nền móng tư tưởng còn ảnh hưởng đến tận ngày nay. Sau giai đoạn đó, một hệ thống triết học hoàn toàn mới ở cùng cấp độ nền tảng như thời Bách gia chư tử, theo nghĩa hẹp đã nêu, hầu như không còn xuất hiện thêm ở Đông Á, xuất phát từ bốn nguyên nhân chính. Thứ nhất là môi trường sinh thái tư tưởng bị triệt tiêu, tức sự chuyển đổi từ đa nguyên sang đơn nguyên. Thời Bách gia chư tử, Trung Quốc chia cắt thành hàng trăm quốc gia nhỏ, các tư tưởng gia giống như những người làm tự do: nếu nước Tần không dùng Hàn Phi Tử, ông có thể sang nước khác, Khổng Tử bôn ba 14 nước, Tô Tần mang ấn lục quốc. Sự tồn tại của nhiều trung tâm quyền lực độc lập tạo ra cạnh tranh sinh tồn, quốc gia nào không chấp nhận ý tưởng mới tốt hơn sẽ bị quốc gia khác diệt vong. Thời Chiến Quốc, bảy nước lớn nhất là Tề, Sở, Yên, Hàn, Triệu, Ngụy và Tần liên tục cải cách để đánh bại nhau, tiêu biểu nhất là cải cách của Thương Ưởng ở nước Tần vào thế kỷ 4 TCN, và chính nước Tần sau đó đã đánh bại các nước còn lại, thống nhất Trung Quốc năm 221 TCN. Đến thời Tần, Hán, khi thiên hạ đã thống nhất, chỉ còn duy nhất một trung tâm quyền lực là thiên tử, mọi ý tưởng mới nếu không phục vụ hoặc đi ngược lại lợi ích của triều đình trung ương sẽ bị coi là tà đạo, phản nghịch, và khi không còn nước chư hầu khác để chạy sang, tư tưởng buộc phải thuần phục quyền lực. Ngay sau khi thống nhất, nhà Tần chấm dứt truyền thống tự do tư tưởng thời Chiến Quốc bằng các biện pháp cai trị của Pháp gia và đàn áp những trường phái khác, kể cả bằng việc đốt sách. Về sau, Trung Quốc vẫn trải qua những giai đoạn phân liệt như thời Tam Quốc hay thời Nam - Bắc triều, nhưng khác với châu Âu, mô hình lý tưởng trong tư duy chính trị Trung Quốc luôn hướng về việc tái lập một trung tâm thống nhất duy nhất, chứ không coi nhiều trung tâm cạnh tranh song song là trạng thái bình thường kéo dài. Thứ hai là sự chuyển dịch từ truy tìm bản chất sang bảo vệ trật tự. Trước thống nhất, khi xã hội sụp đổ theo kiểu lễ hoại nhạc bế, câu hỏi của Bách gia chư tử là thế giới này là gì và làm sao xây dựng lại xã hội từ con số 0, một dạng câu hỏi kiến tạo nguyên bản. Sau thống nhất, trật tự đại nhất thống đã được thiết lập, câu hỏi duy nhất mà các triều đại cần trí thức trả lời là làm sao duy trì trật tự này vĩnh viễn, khiến sự sáng tạo hoàn toàn mới bị coi là mầm mống loạn lạc, và tư tưởng thời này chuyển từ tính chất khám phá sang tính chất cai trị và phòng thủ. Thứ ba là cái bẫy của việc giải quyết quá trọn vẹn các bài toán căn bản. Bách gia chư tử đã bao phủ hầu hết các góc độ cấu thành một xã hội loài người: muốn quản lý con người bằng đạo đức đã có Nho gia, muốn quản lý bằng pháp luật và bộ máy đã có Pháp gia, muốn giải tỏa căng thẳng tâm lý và giải thoát cá nhân đã có Đạo gia, muốn tổ chức quân sự và chiến tranh đã có Binh gia. Hệ thống này tạo thành một vòng lặp kín, khi một vấn đề xã hội mới phát sinh, người ta luôn tìm thấy một mảnh ghép có sẵn trong quá khứ để vá vào, thay vì phải phát minh ra một chất liệu hoàn toàn mới, và sự trọn vẹn này vô tình dập tắt nhu cầu tạo ra cái mới. Thứ tư là việc triệt hạ tầng lớp trí thức tự do. Thời Xuân Thu, Chiến Quốc, tầng lớp sĩ là những học giả tự do, có vị thế độc lập với vua chúa, nhưng từ thời Hán trở đi, thông qua sự kết hợp giữa Nho giáo và chế độ khoa cử, nhà nước đã đưa phần lớn trí thức vào bộ máy quan lại, tức công chức, khiến không gian phản biện độc lập với triều đình ngày càng thu hẹp. Ngay trong hàng ngũ quan lại vẫn có những người phản biện mạnh như Hải Thụy đời Minh hay Hoàng Tông Hy, Cố Viêm Vũ cuối Minh đầu Thanh, nhưng sự phản biện đó nằm trong khuôn khổ trung thành với thể chế và đạo thống Nho giáo, không đề xuất một mô hình chính trị thay thế. Việc độc tôn một dòng tư tưởng là Nho học và trừng phạt khốc liệt những tư tưởng dị biệt, như các vụ trảm văn tự và họa văn tự, khiến chi phí cho việc sáng tạo ra cái mới là mất mạng hoặc diệt tộc. Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở Đông Á. Ở phương Tây, sau thời kỳ bùng nổ triết học Hy Lạp cổ đại với Socrates, Plato và Aristotle, châu Âu cũng bước vào thời Trung cổ kéo dài hơn 1.000 năm chỉ để chú giải Kinh Thánh và triết học Aristotle. Chỉ khi châu Âu có sự đứt gãy lớn, bao gồm Phục hưng, Cách mạng Khoa học, sự sụp đổ của thế lực Giáo hội và sự xuất hiện của chủ nghĩa tư bản, những tư tưởng hoàn toàn mới như dân chủ, tam quyền phân lập và chủ nghĩa cá nhân mới có cơ hội ra đời. Châu Âu trải qua một cơ chế cạnh tranh đa trung tâm tương tự thời Chiến Quốc, nhưng khác biệt ở một điểm quan trọng: không có nước nào đóng vai trò như nước Tần, thống nhất được toàn bộ châu Âu thành một đế chế duy nhất. Sau khi Đế quốc Tây La Mã tan rã, châu Âu không tái lập một trung tâm quyền lực chung, nên cạnh tranh giữa các nước kéo dài hàng thế kỷ, xuyên suốt giai đoạn hình thành nền tảng thương mại, Phục hưng và Cách mạng khoa học. Một học giả, kỹ sư hay nhà phát minh bị cấm đoán hoặc thất sủng ở nước này vẫn có thể tìm chỗ đứng ở nước khác, nên một chính sách sai hay một tư tưởng bị cấm không trở thành dấu chấm hết cho cả nền văn minh mà vẫn có thể sống sót và phát triển nơi khác. Một phát minh quân sự hay kỹ thuật giúp nước này vượt lên buộc các nước còn lại phải học theo, tạo ra vòng lặp cải tiến liên tục kéo cả hệ thống châu Âu đi lên. Đông Á, do tính ổn định quá cao của mô hình phong kiến, đã kéo dài thời kỳ trung cổ tư tưởng này cho đến tận khi người phương Tây mang tàu chiến và súng đạn tới gõ cửa vào thế kỷ 19. ________________________________________ ĐÁNH GIÁ HAI MẶT CỦA MÔ HÌNH KIỂM SOÁT TƯ TƯỞNG, TỪ LỊCH SỬ ĐẾN ĐƯƠNG ĐẠI Nhìn theo góc độ nghiên cứu lịch sử và xã hội học, cơ chế triệt tiêu tư tưởng phản kháng của Trung Quốc mang tính hai mặt rõ rệt tùy theo giai đoạn. Trong thời cổ và trung đại, đây có thể được nhìn nhận như một thành tựu đáng kể về công nghệ quản trị xã hội. Nhà sử học Étienne Balazs, một trong những sử gia Pháp gốc Hungary nghiên cứu chuyên sâu về giới sĩ đại phu Trung Hoa, từng nhấn mạnh vai trò của tầng lớp này như một trong những yếu tố quan trọng giúp Trung Quốc duy trì tính liên tục văn minh qua nhiều thế kỷ, dù bản thân Trung Quốc cũng trải qua nhiều lần phân liệt, nội chiến và thay đổi triều đại chứ không phải một khối liên tục tuyệt đối, trong khi các đế chế lớn khác như La Mã, Ba Tư hay Ottoman cuối cùng đều tan rã. Việc duy trì một hệ ý thức thống nhất cũng có thể đã giúp Trung Quốc tránh được các cuộc xung đột tôn giáo tàn khốc như cuộc Chiến tranh Ba Mươi Năm ở châu Âu thế kỷ 17, vốn từng khiến một tỷ lệ lớn dân số thiệt mạng, có nơi ước tính đến 30 đến 40%, tại một số vùng chịu ảnh hưởng chiến sự nặng nề nhất ở Trung Âu, đồng thời chế độ khoa cử tạo ra mức độ di động xã hội đáng kể so với hệ thống quý tộc cha truyền con nối đóng kín ở châu Âu trung đại. Nhìn dài hạn, cơ chế này cũng có mặt trái. Câu hỏi Needham, mang tên nhà sử học khoa học Joseph Needham, đặt vấn đề vì sao Trung Quốc trung đại phát minh ra thuốc súng, la bàn, giấy và kỹ thuật in nhưng khoa học hiện đại theo nghĩa toán học hóa và thực nghiệm liên tục lại không hình thành ở đó như ở Tây Âu. Đây vẫn là câu hỏi chưa có lời giải thống nhất, với nhiều giả thuyết được đề xuất xoay quanh yếu tố địa lý, kinh tế, thiết chế và thương mại, trong đó một hướng lý giải xã hội học cho rằng việc phần lớn nhân tài dồn vào con đường khoa cử có thể đã làm suy yếu lực lượng trí thức độc lập cần thiết cho khoa học thực nghiệm. Việc trừng phạt nặng nề một số biểu đạt ngôn từ qua chính sách văn tự ngục cũng có thể đã góp phần vào sự suy giảm lòng tin xã hội và tinh thần hợp tác cộng đồng ở một số giai đoạn, khiến trí thức có xu hướng thủ thế hơn. Khi pháo hạm phương Tây đến trong Chiến tranh Nha phiến năm 1840, nhà Thanh đã thất bại vì một tổ hợp nhiều nguyên nhân bao gồm chênh lệch quân sự, hải quân, tài chính và tổ chức, bên cạnh sự trì trệ tương đối về thể chế so với một châu Âu đang tăng tốc nhờ cách mạng khoa học và cách mạng công nghiệp. Nói cách khác, Trung Quốc phần nào đã đánh đổi sự sáng tạo và đột phá thể chế để lấy sự ổn định và tính liên tục, một cuộc đánh đổi mang lại lợi thế đáng kể khi thế giới còn chậm phát triển nhưng bộc lộ hạn chế rõ rệt hơn khi tri thức nhân loại bắt đầu tăng tốc. Câu chuyện về mối quan hệ giữa kiểm soát tư tưởng và năng lực đổi mới không dừng lại ở lịch sử đế quốc, nó tiếp tục được đặt ra, dưới những điều kiện kinh tế và công nghệ hoàn toàn khác, đối với Trung Quốc đương đại, dù đây là một liên hệ mở rộng cần các bằng chứng kinh tế học và xã hội học riêng của thế kỷ 21 chứ không thể suy luận trực tiếp từ văn tự ngục thời Thanh. Trong thế kỷ 21, việc tầng lớp trung lưu học thức Trung Quốc không sản sinh ra tư tưởng cách mạng hay thể chế mới mà phần lớn dồn lực cho mô hình phát triển do nhà nước dẫn dắt cũng thể hiện tính hai mặt, nhưng theo một cách khác so với thời phong kiến. Về mặt tích cực, khi không tốn năng lượng vào các cuộc xung đột tư tưởng hay phân cực chính trị như ở nhiều nước phương Tây, nguồn lực trí tuệ được dồn trực tiếp vào giải quyết các bài toán kỹ thuật và sản xuất, giúp Trung Quốc xây dựng hạ tầng, phát triển xe điện, năng lượng xanh và mạng viễn thông với tốc độ thực thi vượt trội. Nếu mục tiêu của một quốc gia là sức mạnh công nghệ và năng lực sản xuất trong giai đoạn đuổi kịp, việc tập trung nguồn lực theo cách này mang lại hiệu quả tích cực đáng kể trong ngắn và trung hạn. Tuy nhiên, các nghiên cứu kinh tế học thể chế đương đại chỉ ra rằng tính tiêu cực đang lộ diện rõ hơn khi Trung Quốc tiệm cận một ngưỡng phát triển mới. Khi tầng lớp trung lưu trẻ bị chặn mọi không gian thảo luận về cải cách những bất cập như áp lực cạnh tranh hay giá nhà, sự bất mãn không biến thành phản biện thể chế mà biến thành hiện tượng nằm phẳng, tức triệt tiêu động lực cống hiến, hoặc làn sóng di cư ra nước ngoài, gây lãng phí nguồn lực tri thức. Để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và chuyển từ sáng tạo bắt kịp sang sáng tạo tiên phong, một nền kinh tế cần môi trường chấp nhận hoài nghi và phá vỡ quy chuẩn sẵn có, điều mà một môi trường học thuật kiểm soát chặt tư tưởng khó lòng cung cấp đầy đủ. Việc thiếu phản biện độc lập từ giới trí thức cũng đồng nghĩa các chính sách vĩ mô sai lầm, chẳng hạn trong lĩnh vực bất động sản hay việc siết chặt khu vực công nghệ tư nhân, thiếu một cơ chế cảnh báo sớm, khiến cả hệ thống phải trả giá đắt trước khi có điều chỉnh từ cấp cao nhất. Nhìn vào 10 đến 20 năm qua, mô hình này có vẻ tích cực vì giúp Trung Quốc bứt phá về hạ tầng và công nghệ ứng dụng, nhưng nhìn về ngưỡng cửa phát triển hiện tại và tương lai, nhiều nhà nghiên cứu kinh tế và xã hội học đương đại cho rằng sự thiếu vắng một cơ chế tự sửa sai từ tầng lớp trung lưu học thức có thể trở thành một trong những yếu tố kìm hãm đáng kể trên con đường trở thành một siêu cường dẫn dắt tri thức toàn cầu, dù đây vẫn là một nhận định đang tiếp tục được tranh luận chứ chưa phải kết luận đã ngã ngũ .