KHI TIỀN TRỞ THÀNH MỘT DẠNG QUYỀN LỰC

KHI TIỀN TRỞ THÀNH MỘT DẠNG QUYỀN LỰC Tiền tự nó không phải là điều xấu. Trong một nền dân chủ, tranh cử, vận động chính sách, hoạt động xã hội và từ thiện đều cần nguồn lực tài chính. Vấn đề xuất hiện khi tiền bắt đầu quyết định ai được tiếp cận quyền lực, tiếng nói nào được khuếch đại và lợi ích nào có cơ hội đi sâu vào quá trình hoạch định chính sách. Lịch sử chính trị Hoa Kỳ có nhiều vụ việc cho thấy nguy cơ này. Có những trường hợp Quốc hội phải điều tra các khoản đóng góp bất hợp pháp. Có những trường hợp gây tranh luận về tài trợ nước ngoài, quan hệ cá nhân và khả năng tiếp cận chính trị. Từ đó nảy sinh một câu hỏi rộng hơn: Tiền biến thành quyền lực chính trị bằng con đường nào? * Vụ bê bối tài chính năm 1996 Một trong những trường hợp nổi tiếng xảy ra sau cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 1996 dưới thời Bill Clinton. Thượng viện Hoa Kỳ điều tra hoạt động gây quỹ của Đảng Dân chủ và DNC, trong đó có những khoản đóng góp bị xác định là bất hợp pháp hoặc không phù hợp. John Huang, Charlie Trie và Johnny Chung trở thành những nhân vật được chú ý trong cuộc điều tra. Theo báo cáo của Ủy ban Các vấn đề Chính phủ Thượng viện, DNC cuối cùng phải hoàn trả khoảng 2,8256 triệu USD tiền đóng góp bất hợp pháp hoặc không phù hợp. Gần 80% số tiền này liên quan đến John Huang và Charlie Trie. Cuộc điều tra cũng xem xét những mối liên hệ với các nguồn tiền từ nước ngoài và những nỗ lực của các cá nhân có quan hệ với Trung Quốc nhằm tiếp cận hệ thống chính trị Mỹ. Đây là một vụ việc có hồ sơ điều tra chính thức. Vì vậy, có cơ sở để nói về vi phạm luật tài chính tranh cử và những nỗ lực gây ảnh hưởng. Nhưng từ đó đi đến kết luận rằng chính quyền Mỹ đã bị một chính phủ nước ngoài mua chuộc là một bước nhảy rất xa. Một khoản tiền bất hợp pháp là một sự kiện. Một nỗ lực gây ảnh hưởng là một vấn đề khác. Muốn kết luận rằng chính sách của nhà nước đã bị mua, cần có chứng cứ trực tiếp hơn nhiều. * Tiền có thể tạo ra ảnh hưởng như thế nào? Một người giàu có khó có thể tự mình viết một đạo luật rồi bắt Quốc hội thông qua. Họ có thể làm nhiều việc khác. Họ có thể tài trợ cho chiến dịch tranh cử, thuê luật sư và nhà vận động hành lang, hỗ trợ các viện nghiên cứu, tài trợ cho tổ chức xã hội, xây dựng mạng lưới quan hệ hoặc duy trì khả năng tiếp cận các quan chức trong thời gian dài. Ảnh hưởng chính trị thường hình thành từ những cơ chế như vậy. Một chính trị gia có thể không nhận tiền trực tiếp từ một người muốn tác động đến chính sách. Nhưng người đó có thể tài trợ cho những tổ chức, chiến dịch hoặc mạng lưới tạo ra môi trường chính trị thuận lợi cho lợi ích của mình. Vì thế, tiền có thể tạo ra một dạng quyền lực rất khó nhìn thấy bằng mắt thường: quyền lực tiếp cận. Người có tiền có nhiều khả năng thuê chuyên gia, duy trì hoạt động vận động, tổ chức sự kiện, xây dựng quan hệ và đưa vấn đề của mình đến gần người ra quyết định hơn. Điều này không thuộc riêng một đảng phái. Nó có thể xuất hiện trong cả Đảng Cộng hòa lẫn Đảng Dân chủ, ở nhiều nhóm lợi ích và nhiều khuynh hướng chính trị khác nhau. Từ đó, vấn đề đặt ra là: Thể chế kiểm soát tiền và quyền lực bằng cách nào để khả năng tiếp cận không biến thành đặc quyền chính trị? * Clinton Foundation và vấn đề xung đột lợi ích Những tranh luận tương tự xuất hiện nhiều năm sau với Clinton Foundation. Quỹ nhận tài trợ từ chính phủ, doanh nghiệp và cá nhân ở nhiều quốc gia. Một số nhà tài trợ có quan hệ kinh doanh hoặc chính trị đáng chú ý tại nước họ. Trong thời gian Hillary Clinton giữ chức Ngoại trưởng, gia đình Clinton vẫn duy trì mạng lưới hoạt động từ thiện, diễn thuyết và quan hệ quốc tế rộng lớn. Những mối quan hệ ấy tạo ra một vấn đề chính đáng để xem xét: liệu người có tiền có được tiếp cận thuận lợi hơn với những người đang nắm quyền hay không? Bản thân câu hỏi ấy chưa phải bằng chứng về việc chính sách đã bị mua. Bộ Ngoại giao Mỹ từng tuyên bố họ không biết có bằng chứng cho thấy các quyết định của Hillary Clinton bị ảnh hưởng bởi khoản đóng góp cho Clinton Foundation hoặc các khoản thù lao diễn thuyết của Bill Clinton. Điều này cho thấy một nguyên tắc quan trọng trong việc đánh giá các vụ việc chính trị: Khả năng tiếp cận cần được điều tra, nhưng kết luận về việc mua chuộc chính sách phải dựa trên bằng chứng cao hơn. Một nhà tài trợ có thể gặp được quan chức. Điều đó chưa chứng minh rằng nhà tài trợ đã mua được quyết định của quan chức ấy. Khoảng cách giữa hai điều này chính là nơi tiêu chuẩn chứng cứ có ý nghĩa. * Trung Quốc và bài toán gây ảnh hưởng Trung Quốc có lợi ích lớn trong việc tác động đến môi trường chính sách của Hoa Kỳ. Hoạt động gây ảnh hưởng của một quốc gia cũng có thể diễn ra qua doanh nghiệp, vận động hành lang, quan hệ học thuật, thương mại, truyền thông, các tổ chức xã hội và mạng lưới cá nhân. Đây là vấn đề mà nhiều quốc gia lớn đều phải đối mặt. Điều cần phân biệt là ảnh hưởng và kiểm soát thuộc hai cấp độ khác nhau. Một chính phủ nước ngoài có thể tìm cách làm cho chính sách của một quốc gia khác thuận lợi hơn cho mình. Việc đó chưa chứng minh rằng họ kiểm soát được chính sách ấy. Ngay cả khi một nhóm lợi ích có tiền, họ vẫn phải đối diện với Quốc hội, hành pháp, tòa án, truyền thông, các nhóm lợi ích khác, cử tri và những giới hạn của hệ thống pháp luật. Quyền lực vì thế không vận hành theo một đường thẳng từ tiền đến chính sách. Nó đi qua nhiều tầng trung gian. * Biden và nguyên tắc về tiêu chuẩn chứng cứ Những tranh luận về tiền nước ngoài tiếp tục xuất hiện với gia đình Biden. Các ủy ban Thượng viện Mỹ do Ron Johnson và Chuck Grassley đứng đầu từng công bố các báo cáo về những giao dịch của Hunter Biden và cộng sự với các cá nhân, doanh nghiệp nước ngoài, trong đó có các đối tác Trung Quốc liên quan đến CEFC. Các báo cáo nêu ra nhiều giao dịch mà hai ủy ban cho rằng cần được xem xét về xung đột lợi ích và rủi ro an ninh. Đây là những vấn đề có cơ sở để điều tra. Nhưng cần giữ nguyên ranh giới giữa ba cấp độ: Một giao dịch gây tranh cãi hoặc cần được giải thích. Một khả năng xung đột lợi ích. Bằng chứng cho thấy quyết định của chính phủ đã bị mua hoặc bị chi phối. Ba cấp độ này đòi hỏi những loại bằng chứng khác nhau. Đây cũng là nơi tiêu chuẩn chính trị thường bị thử thách. Nếu một khoản tiền nước ngoài đáng được điều tra khi liên quan đến gia đình Clinton, nó cũng phải được xem xét khi liên quan đến gia đình Biden. Ngược lại, khi bằng chứng chưa đủ để kết luận Joe Biden đã bán chính sách của chính phủ Mỹ cho một thế lực nước ngoài, kết luận tương tự cũng không thể được áp đặt lên Clinton chỉ dựa trên những dấu hiệu tương tự. Tiêu chuẩn chứng cứ phải giữ nguyên dù người bị điều tra thuộc phe nào. * Donald Trump và một bài toán khác Trường hợp Donald Trump cho thấy hoạt động ảnh hưởng nước ngoài phức tạp hơn câu chuyện về tiền. Trước cuộc bầu cử năm 2020, giới tình báo Mỹ từng đánh giá Trung Quốc không muốn Trump tái đắc cử và Bắc Kinh đã gia tăng một số hoạt động nhằm định hình môi trường chính sách và dư luận Mỹ. Sau bầu cử, đánh giá tình báo được giải mật năm 2021 đưa ra kết luận rằng Trung Quốc không triển khai hoạt động nhằm thay đổi kết quả bầu cử. Tuy nhiên, trong chính bản đánh giá đó, một nhánh phân tích khác cho rằng Trung Quốc đã có một số bước nhằm làm giảm cơ hội tái đắc cử của Trump. Hai nhận định này không nhất thiết loại trừ hoàn toàn nhau. Một quốc gia có thể có thái độ ưa thích một ứng viên, tiến hành các hoạt động gây ảnh hưởng và thu thập thông tin về cuộc bầu cử, nhưng vẫn tránh triển khai một chiến dịch đủ mạnh để thay đổi kết quả. Đó chính là điểm cần phân biệt khi nói về ảnh hưởng nước ngoài. Có ý định tác động không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát kết quả. Vì vậy, những tuyên bố kiểu “Trung Quốc đổ tiền vào Washington để tiêu diệt Trump” vượt xa những gì hồ sơ công khai có thể chứng minh. Tương tự, một cá nhân giàu có tài trợ cho tổ chức chính trị hoặc xã hội mà mình ủng hộ là một sự kiện có thể kiểm chứng. Muốn từ đó kết luận rằng người này điều khiển cả một hệ thống chính trị, cần một chuỗi bằng chứng hoàn toàn khác. Các mối quan hệ có thật không tự động trở thành một âm mưu tổng thể. * Vấn đề lớn hơn nằm ở thể chế Điều đáng lo về tiền trong chính trị không nằm ở sự tồn tại của những cá nhân giàu có. Tiền trở thành vấn đề khi nó tạo ra khoảng cách quá lớn về khả năng tiếp cận quyền lực. Người có nhiều nguồn lực có thể duy trì đội ngũ vận động hành lang trong nhiều năm. Họ có thể tài trợ cho nghiên cứu, truyền thông, tổ chức xã hội và các chiến dịch chính trị. Họ có thể đưa một vấn đề lên bàn nghị sự với tần suất mà một công dân bình thường khó có khả năng đạt được. Khi sự chênh lệch ấy kéo dài, nền dân chủ vẫn có thể giữ nguyên hình thức: vẫn có bầu cử, Quốc hội vẫn hoạt động, tranh luận công khai vẫn diễn ra. Nhưng bên dưới các thiết chế chính thức có thể hình thành một mạng lưới ảnh hưởng mà mức độ tiếp cận phụ thuộc rất nhiều vào nguồn lực tài chính. Đó mới là vấn đề cần kiểm soát. Tiền không tự động tạo ra quyền lực chính trị. Nhưng tiền có thể mở rộng khả năng tiếp cận quyền lực, duy trì mạng lưới ảnh hưởng và tạo lợi thế cho những người sở hữu nhiều nguồn lực. Nếu những lợi thế ấy không được kiểm soát bằng luật minh bạch tài chính, công khai nguồn tài trợ, quy định về vận động hành lang và cơ chế giám sát xung đột lợi ích, tiền có thể dần chuyển từ một phương tiện hỗ trợ chính trị thành một nguồn quyền lực chính trị. Bởi vậy, những vụ việc liên quan đến Clinton, Biden hay Trump không nên chỉ được sử dụng để kết tội một đảng hoặc một gia đình chính trị. Giá trị lớn hơn nằm ở câu hỏi về thiết kế thể chế: Một nền dân chủ phải làm gì để tiền hỗ trợ cạnh tranh chính trị mà không biến khả năng tiếp cận quyền lực thành đặc quyền của người giàu? Câu hỏi ấy vượt khỏi nước Mỹ. Ở bất kỳ xã hội nào tồn tại tiền bạc, quyền lực, bầu cử và cạnh tranh lợi ích, nguy cơ này đều có thể xuất hiện. Điều cần bảo vệ sau cùng là sự công bằng của quá trình chính trị: tiền có thể giúp một người đưa tiếng nói của mình đến công chúng, nhưng không được biến quyền lực nhà nước thành thứ có thể mua bán. Một lá phiếu vẫn phải có giá trị bởi nó thuộc về một công dân, chứ không phải bởi phía sau nó có bao nhiêu tiền. Ảnh: “High Public Office”, tranh biếm họa của Herbert L. Block (Herblock), đăng trên The Washington Post ngày 12/1/1972. Hình ảnh chiếc ghế công quyền đặt trên một bao tiền khổng lồ châm biếm chi phí ngày càng lớn của các chiến dịch tranh cử

.