TỰ DO CẦN TRI THỨC, TRI THỨC CẦN TỰ DO

 TỰ DO CẦN TRI THỨC, TRI THỨC CẦN TỰ DO

Robespierre, Cách mạng Pháp và nghịch lý của quyền lực nhân danh nhân dân

“Bí mật của tự do là khai sáng con người, cũng như bí mật của chế độ chuyên chế là giữ họ trong ngu dốt.”

Câu nói này thường được gán cho Maximilien Robespierre và gắn với những cuộc tranh luận chính trị ở Pháp trong thời kỳ Cách mạng. Tuy nhiên, nguồn gốc chính xác của câu chữ vẫn cần được đối chiếu với văn bản gốc. Dù vậy, tư tưởng mà câu nói thể hiện vẫn đặt ra một vấn đề quan trọng: con người khó làm chủ vận mệnh nếu không hiểu quyền của mình, không có khả năng phán đoán và phải phụ thuộc vào cách giải thích của những người nắm quyền.

Thế nhưng, chính cuộc đời Robespierre lại đặt ra một nghịch lý khó hơn. Làm thế nào một người từng bảo vệ chủ quyền nhân dân, phản đối đặc quyền chính trị và đề cao giáo dục công cộng lại trở thành một trong những nhân vật gắn liền với thời kỳ Khủng bố của Cách mạng Pháp?

Câu chuyện này đặt ra một vấn đề vượt khỏi số phận của một cá nhân: Điều gì xảy ra khi những người tuyên bố hành động vì tự do tin rằng họ có quyền quyết định thay nhân dân đâu là điều tốt đẹp cho chính nhân dân?

1. Khi lý tưởng tự do đối mặt với quyền lực

Năm 1789, Cách mạng Pháp thách thức chế độ quân chủ và những đặc quyền lâu đời của xã hội đẳng cấp. Đến tháng 9 năm 1792, nền quân chủ bị bãi bỏ và nước Pháp tuyên bố thành lập nền cộng hòa.

Tuy nhiên, lật đổ chế độ cũ không đồng nghĩa với việc tự do đã được bảo đảm. Nước Pháp phải đối mặt với chiến tranh, khủng hoảng kinh tế, các cuộc nổi dậy và xung đột gay gắt giữa những phe phái cách mạng.

Trong bối cảnh đó, Robespierre trở thành một tiếng nói có ảnh hưởng của phái Jacobin. Ông bảo vệ chủ quyền nhân dân, phản đối những đặc quyền dựa trên địa vị và ủng hộ việc mở rộng quyền chính trị cho nam giới. Theo quan điểm của ông, công dân cần có vị trí thực sự trong đời sống chính trị, thay vì tiếp tục sống như những thần dân thụ động trước quyết định của người cai trị.

Nhưng một cuộc cách mạng có thể lật đổ chế độ cũ nhanh hơn nhiều so với việc xây dựng những thiết chế đủ vững chắc để bảo vệ tự do trong chế độ mới. Đó là thách thức lớn của Cách mạng Pháp: làm thế nào để quyền lực mới không tái tạo những hình thức áp bức mà nó từng tuyên bố sẽ xóa bỏ?

2. Tri thức giúp con người tự do như thế nào?

Mối liên hệ giữa tri thức và tự do đã được nhiều nhà tư tưởng thời Khai sáng đặt ra. Một người không biết quyền của mình sẽ khó nhận ra khi quyền đó bị xâm phạm. Công dân không được tiếp cận thông tin đáng tin cậy dễ phải phụ thuộc vào cách nhà cầm quyền hoặc những người có ảnh hưởng diễn giải sự việc. Khi cơ hội giáo dục bị phân phối bất bình đẳng, khoảng cách giữa những người định hình chính sách và những người chịu tác động của chính sách cũng có thể ngày càng lớn.

Trong những hoàn cảnh đó, thiếu hiểu biết không đơn thuần là vấn đề cá nhân. Nó có thể góp phần duy trì những quan hệ bất bình đẳng.

Tuy nhiên, học vấn và năng lực suy nghĩ độc lập không hoàn toàn giống nhau. Người có bằng cấp cao vẫn có thể bị thao túng nếu không biết kiểm chứng thông tin, không dám chất vấn quyền lực hoặc chỉ tiếp nhận những điều phù hợp với niềm tin sẵn có. Ngược lại, người không có học vị cao vẫn có thể phán đoán sáng suốt khi được tiếp cận thông tin đáng tin cậy và có cơ hội trao đổi tự do.

Giáo dục phục vụ tự do khi giúp con người biết đặt câu hỏi, đánh giá bằng chứng, nhận diện lập luận sai lệch và sẵn sàng thay đổi quan điểm khi có lý do xác đáng.

Người dân khó làm chủ đời sống chính trị nếu họ chỉ được dạy cách tin tưởng mà không có cơ hội suy xét và chất vấn.

Dẫu vậy, tri thức mới tạo ra năng lực nhận thức. Để năng lực đó trở thành sức mạnh thực tế, con người còn cần quyền tự do sử dụng nó.

3. Khi lý tưởng trở thành lý do để cưỡng ép

Robespierre muốn xây dựng một nền cộng hòa dựa trên bình đẳng chính trị và đức tính công dân, trong đó lợi ích chung được đặt cao hơn những đặc quyền riêng. Ông phản đối các điều kiện tài sản có thể loại nhiều công dân khỏi đời sống chính trị, đồng thời đề cao giáo dục công cộng. Những quan điểm đó phản ánh khát vọng xây dựng một trật tự khác với xã hội đặc quyền trước cách mạng.

Nhưng một vấn đề khó vẫn chưa được giải quyết: ai có quyền xác định lợi ích chung, ai đại diện cho cách mạng và ai có thể bị xem là kẻ thù của nó?

Nguy cơ xuất hiện khi một phe phái tin rằng mình độc quyền nắm giữ chân lý đạo đức và có quyền quyết định thay toàn thể cộng đồng. Bất đồng trong hoàn cảnh đó dễ bị diễn giải thành phản bội; đối thủ chính trị không còn được nhìn nhận như người có quan điểm khác mà bị xem là mối đe dọa cần loại bỏ.

Năm 1793, giữa chiến tranh và bất ổn trong nước, Ủy ban An ninh Công cộng nắm giữ quyền lực rất lớn. Robespierre trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất trong bộ máy chính quyền cách mạng.

Thời kỳ Khủng bố, chủ yếu từ năm 1793 đến tháng 7 năm 1794, chứng kiến sự gia tăng của các biện pháp đàn áp đối với những người bị xem là kẻ thù của nền cộng hòa. Các phiên tòa cách mạng, việc thu hẹp những bảo đảm pháp lý và những cuộc hành quyết khiến bạo lực trở thành một phần của cơ chế cai trị.

Trong diễn văn ngày 5 tháng 2 năm 1794, Robespierre lập luận rằng đức hạnh cộng hòa và khủng bố có thể gắn với nhau trong hoàn cảnh cách mạng. Theo cách biện minh của ông, khủng bố là một dạng công lý nhanh chóng và nghiêm khắc, cần thiết để bảo vệ nền cộng hòa trước các thế lực thù địch.

Nghịch lý nằm ở đây: nếu tự do là mục tiêu của cách mạng, liệu có thể bảo vệ tự do bằng cách làm suy yếu những bảo đảm pháp lý dành cho người bị nghi ngờ chống lại cách mạng?

Những người ủng hộ đàn áp có thể cho rằng tình trạng khẩn cấp đòi hỏi những biện pháp khác thường. Nhưng ai quyết định tình trạng khẩn cấp đã bắt đầu, ai xác định ai là kẻ thù, và điều gì ngăn quyền lực tiếp tục mở rộng nhân danh việc bảo vệ cộng đồng?

Khi nghi ngờ lấn át bằng chứng, bất đồng bị xem như phản cách mạng và các cơ chế kiểm soát quyền lực suy yếu, việc bảo vệ nền cộng hòa có thể biến thành cái cớ để loại bỏ đối thủ.

Cũng cần thận trọng khi quy toàn bộ bạo lực thời kỳ Khủng bố cho riêng Robespierre. Bạo lực hình thành từ chiến tranh, xung đột chính trị, hoạt động của nhiều cơ quan cách mạng và quyết định của nhiều phe phái. Dẫu vậy, Robespierre vẫn là nhân vật quan trọng trong bộ máy quyền lực và trong việc biện minh về mặt tư tưởng cho những biện pháp đàn áp.

Vấn đề không nằm ở chỗ mọi lý tưởng cao đẹp đều dẫn đến bạo lực. Điều đáng lo ngại là khi người nhân danh lý tưởng tự cho mình quyền quyết định rằng mục tiêu chính đáng có thể biện minh cho những phương tiện không còn giới hạn.

4. Khi bất đồng bị xem là phản bội

Một nền cộng hòa cần những công dân có trách nhiệm, nhưng trách nhiệm công dân không đồng nghĩa với sự đồng thuận tuyệt đối. Người dân cần có quyền phê phán chính quyền, bất đồng về chính sách và yêu cầu thay đổi luật pháp. Những ý kiến trái chiều có thể giúp xã hội nhận ra sai lầm mà người nắm quyền không muốn hoặc không thể nhìn thấy.

Nếu mọi lời phê phán đều bị xem là phản bội, chính quyền sẽ dần đánh mất một nguồn thông tin quan trọng để nhận biết những thất bại của mình. Nếu chỉ những người đồng ý với nhà cầm quyền mới được coi là công dân tốt, khả năng tự sửa chữa của xã hội cũng suy yếu.

Điều này không có nghĩa mọi ý kiến đều đúng hoặc mọi hành vi đều phải được chấp nhận. Nhà nước vẫn cần pháp luật để ngăn chặn bạo lực và bảo vệ quyền của người khác. Nhưng việc xử lý hành vi phạm pháp phải dựa trên chứng cứ, thủ tục công bằng và những giới hạn rõ ràng đối với quyền lực.

Một người không thể bị tước đoạt quyền chỉ vì nhà cầm quyền cho rằng tư tưởng của họ sai trái. Sự nghi ngờ không tự biến thành bằng chứng kết tội.

Bài học này vượt ra ngoài lịch sử Cách mạng Pháp. Bất cứ khi nào một chính quyền tuyên bố rằng chỉ mình mới hiểu lợi ích thực sự của nhân dân, bất đồng chính trị đều có nguy cơ bị biến thành vấn đề đạo đức: người ủng hộ được coi là yêu nước, còn người phản đối bị xem như kẻ thù. Khi đó, ngôn ngữ về lợi ích chung có thể trở thành công cụ bảo vệ quyền lực, thay vì phương tiện để yêu cầu quyền lực chịu trách nhiệm.

5. Sự sụp đổ của Robespierre và giới hạn của quyền lực

Đến giữa năm 1794, xung đột và nghi kỵ trong nội bộ giới lãnh đạo cách mạng ngày càng gia tăng. Nhiều người lo sợ mình sẽ trở thành mục tiêu của những cuộc thanh trừng tiếp theo, còn Robespierre ngày càng bị cô lập.

Ngày 27 tháng 7 năm 1794, theo lịch cách mạng là ngày 9 Thermidor, ông cùng các đồng minh chủ chốt bị lật đổ. Ngày hôm sau, Robespierre bị hành quyết bằng máy chém. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt trong sự suy tàn của thời kỳ Khủng bố.

Đây không đơn giản là câu chuyện một người tốt biến thành kẻ xấu rồi phải trả giá. Nó phản ánh cuộc khủng hoảng của một nền cộng hòa non trẻ: làm thế nào để bảo vệ cách mạng trước những mối đe dọa có thật mà không biến chính quyền cách mạng thành một quyền lực thiếu giới hạn?

Những người chống lại Robespierre cũng không nhất thiết đều hành động vì tự do. Có người lo sợ cho sự an toàn của bản thân, có người bất đồng về quyền lực, có người muốn tránh nguy cơ bị thanh trừng. Việc ông bị lật đổ cũng không lập tức đưa nước Pháp đến một nền dân chủ ổn định.

Tuy nhiên, kết cục đó làm nổi bật một nghịch lý của quyền lực không được kiểm soát: hệ thống dựa vào nghi ngờ và thanh trừng có thể quay sang đe dọa chính những người từng tham gia vận hành nó. Khi quyền lực có thể loại bỏ đối thủ mà thiếu những bảo đảm pháp lý vững chắc, không ai có thể chắc chắn rằng mình sẽ mãi nằm ngoài vòng nguy hiểm.

6. Tri thức cần tự do, tự do cần những giới hạn đối với quyền lực

Trở lại với câu nói thường được gán cho Robespierre, ta có thể nhận ra giá trị của tư tưởng gắn tri thức với tự do mà không cần lý tưởng hóa người đã nói ra câu đó.

Một xã hội tự do cần những công dân có kiến thức, có khả năng phán đoán và hiểu quyền của mình. Nhưng những điều kiện đó chưa đủ nếu người dân không có phương tiện thực thi quyền, báo chí không thể chất vấn nhà cầm quyền, tòa án không độc lập và người có quyền lực không phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Giáo dục có thể giúp con người nhận ra sự bất công. Nhưng nếu họ không được tự do lên tiếng, kiến thức khó chuyển hóa thành khả năng hành động. Người dân có thể hiểu quyền của mình nhưng vẫn bất lực trong việc bảo vệ quyền đó nếu các thiết chế đều phục tùng một trung tâm quyền lực duy nhất.

Vì vậy, tự do chính trị cần cả tri thức lẫn những cơ chế bảo vệ quyền sử dụng tri thức để chất vấn quyền lực: thủ tục xét xử công bằng, không gian cho bất đồng, những giới hạn đối với quyền lực nhà nước và khả năng yêu cầu người cầm quyền chịu trách nhiệm.

Điều đó cũng đòi hỏi sự khiêm tốn về nhận thức. Không cá nhân hay tổ chức nào có thể mặc nhiên cho rằng mình luôn hiểu đúng lợi ích của xã hội. Một chính sách có ý định tốt vẫn có thể gây hậu quả xấu; một lý tưởng cao đẹp vẫn có thể bị sử dụng để biện minh cho những phương tiện tàn nhẫn.

Robespierre có những tư tưởng tiến bộ trong bối cảnh thời đại của mình: ông bảo vệ chủ quyền nhân dân, phản đối đặc quyền chính trị và đề cao giáo dục công cộng. Nhưng ông cũng gắn liền với một giai đoạn mà chính quyền cách mạng sử dụng bạo lực và đàn áp đối với những người bị xem là kẻ thù của nền cộng hòa.

Hai mặt đó cần được nhìn nhận đồng thời. Không nên để những lý tưởng tốt đẹp che khuất hậu quả của hành động, cũng không nên vì những sai lầm của một nhân vật mà bỏ qua mọi giá trị trong tư tưởng của người đó.

Nghịch lý Robespierre nhắc chúng ta rằng tự do không chỉ bị đe dọa bởi những người công khai chống lại nó. Đôi khi, tự do còn bị đe dọa bởi những người tin rằng họ đang bảo vệ nó bằng mọi giá.

Tri thức giúp con người hiểu tự do có ý nghĩa gì. Nhưng những giới hạn đối với quyền lực mới giúp tự do không phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí của người cầm quyền.

Một xã hội tự do cần những con người có khả năng suy nghĩ độc lập, đồng thời cần những thiết chế không cho phép bất kỳ ai nhân danh tri thức, đạo đức hay nhân dân để đứng cao hơn pháp luật.

Ảnh: Maximilien Robespierre (1758–1794), một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất của Cách mạng Pháp. Từ lý tưởng chủ quyền nhân dân đến vai trò trong thời kỳ Khủng bố, cuộc đời ông đặt ra nghịch lý: liệu có thể bảo vệ tự do bằng quyền lực không bị kiểm soát?

Tư liệu tham khảo

1. Maximilien Robespierre – Trình bày về các nguyên tắc đạo đức và chính trị của chính quyền cách mạng (Sur les principes de morale politique, 5/2/1794). Bản diễn văn trong đó Robespierre giải thích quan niệm về đức hạnh cộng hòa và việc sử dụng khủng bố trong hoàn cảnh cách mạng.

Đọc tại Persée – văn bản tiếng Pháp: https://www.persee.fr/doc/arcpa_0000-0000_1962_num_84_1_34787_t1_0330_0000_5

2. George Mason University – Ủy ban An ninh Công cộng (Committee of Public Safety). Tổng quan về sự hình thành, quyền hạn và vai trò của ủy ban trong việc điều hành nước Pháp thời cách mạng, giúp đặt vai trò của Robespierre trong bối cảnh tập thể lãnh đạo.

Đọc tại Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution: https://revolution.chnm.org/items/show/1025

3. Fordham University – Maximilien Robespierre: Biện minh cho việc sử dụng khủng bố (Justification of the Use of Terror). Bản trích dịch tiếng Anh diễn văn ngày 5/2/1794, trình bày trực tiếp lập luận Robespierre dùng để biện minh cho các biện pháp đàn áp.

Đọc tại Internet Modern History Sourcebook: https://sourcebooks.web.fordham.edu/mod/robespierre-terror.asp