NIETZSCHE VÀ DOSTOEVSKY – HIỂU CON NGƯỜI TỪ NHỮNG MÂU THUẪN

 NIETZSCHE VÀ DOSTOEVSKY – HIỂU CON NGƯỜI TỪ NHỮNG MÂU THUẪN

Friedrich Nietzsche từng bày tỏ sự khâm phục đối với khả năng phân tích tâm lý của Fyodor Dostoevsky, dù hai người có quan niệm rất khác nhau về đạo đức, tôn giáo và ý nghĩa cuộc sống. Nietzsche phê phán sâu sắc Kitô giáo, trong khi Dostoevsky đặt tội lỗi, đức tin và sự cứu rỗi vào trung tâm nhiều tác phẩm. Dù đi theo những hướng tư tưởng khác nhau, cả hai đều nhìn thấy ở con người những mâu thuẫn sâu xa mà các phán xét thông thường khó lý giải trọn vẹn.

* Một sự khâm phục vượt qua khác biệt

Nietzsche biết đến tác phẩm của Dostoevsky vào những năm cuối đời sáng tác và đánh giá cao khả năng khám phá tâm lý con người của nhà văn Nga. Hai người chưa từng gặp nhau ngoài đời, nhưng Dostoevsky đã đem đến cho triết gia Đức những quan sát đáng chú ý về động cơ, bản tính và hành vi con người.

Nhân vật của Dostoevsky hiếm khi chỉ có một động cơ rõ ràng. Lòng tốt đôi khi đi cùng nhu cầu được công nhận, sự hy sinh có thể che giấu lòng kiêu hãnh, còn khát vọng sống đúng đắn vẫn có thể tồn tại bên cạnh những ham muốn tự hủy hoại. Con người có khi cũng không hiểu hết chính mình: họ đưa ra những lý lẽ nghe rất hợp lý để biện minh cho hành động, trong khi động cơ thực sự lại phức tạp hơn nhiều. Càng đi sâu vào nội tâm các nhân vật Dostoevsky, người đọc càng khó phân chia họ thành những kiểu người tốt hoặc xấu một cách rạch ròi.

* Từ nhà tù đến những câu hỏi về bản tính con người

Năm 1849, Dostoevsky bị bắt vì liên quan đến nhóm trí thức Petrashevsky, bị tuyên án tử hình rồi được giảm án vào phút cuối. Ông trải qua bốn năm lao động khổ sai ở Siberia, sau đó tiếp tục sống trong cảnh lưu đày. Những trải nghiệm này trở thành chất liệu quan trọng cho Bút ký từ Nhà Chết (Notes from the House of the Dead), tác phẩm được đăng nhiều kỳ từ năm 1860 đến 1862.

Dostoevsky không thuật lại mọi chuyện như một bản ghi chép trực tiếp về đời mình. Thông qua người kể chuyện hư cấu, ông tái hiện cuộc sống trong trại tù và khám phá những mối quan hệ giữa con người trong hoàn cảnh khắc nghiệt. Sự tàn bạo, lòng tự trọng, tình đồng loại và những biểu hiện nhân tính cùng hiện diện trong thế giới đó, khiến người đọc phải nhìn sâu hơn vào những con người thường chỉ được biết đến qua tội danh.

Một bản án có thể xác định trách nhiệm của người phạm tội, nhưng không thể kể hết câu chuyện về họ. Quá khứ của một người có thể rất nghiêm trọng, song tội danh không giải thích được toàn bộ tình cảm, phẩm chất và những mâu thuẫn bên trong họ. Nhìn nhận sự phức tạp này không có nghĩa phủ nhận trách nhiệm, mà hiểu rằng con người không thể được giải thích đầy đủ chỉ bằng một nhãn gọi.

Nietzsche cũng quan tâm đến tâm lý người phạm tội và mối quan hệ giữa bản tính cá nhân với hoàn cảnh xã hội. Tuy nhiên, không nên từ đó kết luận rằng ông hay Dostoevsky lý tưởng hóa tội phạm, hoặc cho rằng đau khổ tự nó khiến con người trở nên cao quý. Điểm gặp gỡ giữa hai người nằm ở sự cảnh giác trước những cách giải thích quá đơn giản về hành vi và bản chất con người, dù họ không hoàn toàn đồng ý với nhau về nguyên nhân hay hướng giải quyết.

* Khi con người tự biện minh cho chính mình

Trong Tội ác và hình phạt (Crime and Punishment, 1866), Raskolnikov xây dựng một lý thuyết cho phép những cá nhân đặc biệt vượt qua các quy tắc đạo đức thông thường. Anh muốn tin rằng mình thuộc về nhóm người có quyền làm điều mà người khác không được phép làm. Vụ giết người trở thành phép thử cho niềm tin đó, nhưng những gì xảy ra sau đó khiến hình ảnh anh dựng lên về bản thân ngày càng khó duy trì.

Raskolnikov không đơn giản là một kẻ xấu biết mình xấu. Anh có thể suy luận và đưa ra những lý lẽ tưởng như chặt chẽ, nhưng không thể dùng lý thuyết của mình để giải thích hết những xung đột nội tâm sau khi phạm tội. Qua nhân vật này, Dostoevsky cho thấy khoảng cách giữa điều con người tin về mình và những động lực thực sự chi phối họ. Một người có thể nhân danh công lý nhưng vẫn bị lòng kiêu hãnh dẫn dắt; có thể đề cao lý trí nhưng lại chịu ảnh hưởng của nỗi sợ, ham muốn hay nhu cầu khẳng định bản thân. Tự nhận mình hành động vì một lý tưởng cao đẹp không có nghĩa những động cơ cá nhân đã biến mất.

Đây cũng là hướng tiếp cận quan trọng trong tư tưởng Nietzsche. Ông thường chất vấn nguồn gốc của các phán đoán đạo đức: điều gì khiến một người xem hành động này là tốt, hành động kia là xấu? Đằng sau một nguyên tắc được công khai bảo vệ có thể là những nhu cầu tâm lý, quan hệ quyền lực hoặc cảm xúc mà chính người đưa ra phán đoán chưa nhận diện được. Vì thế, Nietzsche không chỉ quan tâm một niềm tin đúng hay sai, mà còn muốn tìm hiểu nó hình thành từ đâu và phục vụ những nhu cầu nào.

Dù vậy, không nên xem Dostoevsky đơn thuần là người minh họa cho triết học Nietzsche. Dostoevsky thường đặt những mâu thuẫn của con người trong chân trời Kitô giáo, nơi sự ăn năn, lòng trắc ẩn, đức tin và khả năng cứu rỗi giữ vai trò quan trọng. Nietzsche lại chất vấn chính những nền tảng của đạo đức Kitô giáo, khảo sát lịch sử hình thành và giá trị của các chuẩn mực đạo đức. Họ có thể cùng nhận ra sự phức tạp trong động cơ con người nhưng vẫn bất đồng sâu sắc về cách con người nên sống.

* Đau khổ có tự động đem lại hiểu biết?

Những biến cố khắc nghiệt trong đời Dostoevsky giúp ông tiếp xúc với những mặt đời sống mà nhiều người cùng thời khó có cơ hội quan sát trực tiếp. Tuy nhiên, sẽ là đơn giản hóa nếu cho rằng chỉ cần chịu đau khổ, con người sẽ hiểu người khác sâu sắc hơn. Nghịch cảnh có thể phá vỡ định kiến, nhưng cũng có thể khiến người ta trở nên cay nghiệt, khép kín hoặc chỉ nhìn thế giới qua những tổn thương của mình.

Trải nghiệm không tự động trở thành tri thức. Điều đáng kể ở Dostoevsky là khả năng quan sát, suy ngẫm và chuyển hóa chất liệu đời sống thành những nhân vật có nội tâm phức tạp, không thể giải thích trọn vẹn bằng một động cơ duy nhất. Bởi vậy, điều đáng học hỏi từ sự khâm phục của Nietzsche không phải là lời khuyên rằng muốn hiểu con người thì phải trải qua đau khổ, mà ở khả năng nhận ra những điều trái ngược cùng tồn tại trong một người, kể cả khi chúng mâu thuẫn với hình ảnh mà người đó muốn tin về chính mình.

* Nhìn con người mà không giản lược họ

Cuộc gặp gỡ giữa Nietzsche và Dostoevsky cho thấy bất đồng về những câu hỏi căn bản không ngăn cản con người học hỏi lẫn nhau. Nietzsche không cần chấp nhận niềm tin Kitô giáo của Dostoevsky để nhận ra giá trị trong khả năng quan sát tâm lý của ông. Chính những khác biệt giữa hai người cũng giúp làm rõ điều mỗi người nhìn thấy và những điểm họ không thể đồng ý.

Một bản án không kể hết câu chuyện của người phạm tội; một lời giải thích hợp lý không bảo đảm người nói đã hiểu đầy đủ động cơ của mình; một tuyên bố đạo đức cũng không chứng minh người đưa ra nó hoàn toàn thoát khỏi lòng kiêu hãnh, nỗi sợ hay nhu cầu được công nhận. Dostoevsky khám phá những mâu thuẫn đó qua số phận nhân vật, còn Nietzsche khảo sát tâm lý để chất vấn những giá trị và phán đoán tưởng như hiển nhiên.

Họ không đi đến cùng một kết luận về đạo đức hay ý nghĩa cuộc sống. Nhưng từ những con đường khác nhau, cả hai đều gợi nhắc rằng muốn hiểu con người, ta cần nhìn xa hơn lời tự giải thích, những nhãn gọi có sẵn và cả những phán xét mà mình vốn tin là đúng.

Ảnh: Fyodor Dostoevsky (1821–1881), nhà văn Nga, và Friedrich Nietzsche (1844–1900), triết gia Đức. Dù khác biệt sâu sắc về đạo đức và tôn giáo, cả hai đều khám phá những mâu thuẫn phức tạp trong tâm lý và bản tính con người.

Tư liệu tham khảo

1. Friedrich Nietzsche – Hoàng hôn của những thần tượng (Twilight of the Idols), năm 1889. Tác phẩm bàn về đạo đức, tâm lý và những cách con người đánh giá bản thân cũng như người khác.

Đọc bản tiếng Anh tại Project Gutenberg: https://www.gutenberg.org/files/52263/52263-h/52263-h.htm

2. Fyodor Dostoevsky – Bút ký từ Nhà Chết (Notes from the House of the Dead), đăng từ năm 1860 đến 1862. Tác phẩm tái hiện đời sống trong trại tù Siberia, dựa trên trải nghiệm tù đày của Dostoevsky, đồng thời khám phá tâm lý con người trong hoàn cảnh khắc nghiệt.

Đọc giới thiệu và tư liệu tại Thư viện Đại học Iowa: https://www.lib.uiowa.edu/gallery/exhibit-media/notes-from-the-dead-house/

3. Fyodor Dostoevsky – Tội ác và hình phạt (Crime and Punishment), năm 1866. Tiểu thuyết về Raskolnikov, người tìm cách biện minh cho tội ác bằng lý thuyết của mình rồi phải đối diện với những xung đột nội tâm sau đó.

Đọc bản tiếng Anh tại Project Gutenberg: https://www.gutenberg.org/ebooks/2554