PHẢI CHĂNG DỰ ĐOÁN CỦA MARX VỀ VIỆC TÂY ÂU TIẾN LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI ĐANG DIỄN RA?

 PHẢI CHĂNG DỰ ĐOÁN CỦA MARX VỀ VIỆC TÂY ÂU TIẾN LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI ĐANG DIỄN RA?

Marx và Engels kỳ vọng cách mạng vô sản có khả năng nổ ra trước ở những nước tư bản công nghiệp phát triển nhất, nhưng Tây Âu đã đi theo một con đường khác. Bài viết lần theo con đường ấy: từ kỳ vọng của Marx đến dân chủ xã hội, từ dân chủ xã hội đến cánh tả cấp tiến hiện nay, và phản ứng ngược đang diễn ra trên lục địa.

________________________________________

TỪ KỲ VỌNG CỦA MARX ĐẾN DÂN CHỦ XÃ HỘI

Karl Marx và Friedrich Engels kỳ vọng chủ nghĩa tư bản sẽ tự diệt vong thông qua một cuộc cách mạng bạo lực của giai cấp công nhân bị bần cùng hóa, và cuộc cách mạng ấy có khả năng nổ ra trước ở các quốc gia tư bản công nghiệp phát triển hàng đầu như Anh, Đức, Pháp, dù hai ông không đưa ra một kịch bản quốc gia cố định. Kỳ vọng đó không thành hiện thực ở Tây Âu. Những cuộc cách mạng mang danh Marx về sau nổ ra ở Nga năm 1917 rồi Trung Quốc, tức các xã hội nông nghiệp lạc hậu hơn nhiều.

Có hai nguyên nhân chính khiến Tây Âu đi lệch khỏi kỳ vọng của Marx.

Thứ nhất là sự tự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản. Mô hình tư bản không giữ nguyên dạng sơ khai của thế kỷ 19, và để tránh nguy cơ cách mạng, giới cầm quyền cùng chủ sở hữu tư bản châu Âu đã chấp nhận nhượng bộ.

Thứ hai là sự xuất hiện của công đoàn và chế độ phổ thông đầu phiếu. Công nhân có quyền bầu cử và quyền thành lập công đoàn, nên họ dùng quyền lực chính trị đó để đòi quyền lợi kinh tế thay vì lật đổ chính quyền bằng vũ lực.

Eduard Bernstein là một trong những người có ảnh hưởng nhất đến khuynh hướng cải cách trong dân chủ xã hội Đức và được xem là người sáng lập chủ nghĩa xét lại trong phong trào Mác-xít, song sự chuyển hướng của Tây Âu còn đến từ nhiều nguồn khác như Lassalle, phong trào công đoàn, Hội Fabian ở Anh, các chính phủ dân chủ xã hội Thụy Điển và Đan Mạch từ thập niên 1930 và bối cảnh sau năm 1945. Năm 1898, trong bài Der Kampf der Sozialdemokratie und die Revolution der Gesellschaft đăng trên tạp chí Die Neue Zeit, Bernstein viết: "Cái thường được gọi là mục đích cuối cùng của chủ nghĩa xã hội, đối với tôi không là gì cả, phong trào là tất cả". Năm 1899 ông hệ thống hóa quan điểm trong cuốn Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie. Châu Âu chọn cải cách tiệm tiến thay vì cách mạng triệt hạ.

Cái mà nhiều người gọi là xu hướng thiên tả gần với cộng sản ở châu Âu thực chất là chủ nghĩa dân chủ xã hội và mô hình nhà nước phúc lợi, phát triển mạnh nhất ở Bắc Âu và Tây Âu từ sau Thế chiến II. Chủ nghĩa Marx phê phán quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa và đòi xóa bỏ tư hữu đối với tư liệu sản xuất, còn các chế độ cộng sản thế kỷ 20 mới cụ thể hóa điều đó thành kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Dân chủ xã hội Tây Âu thì giữ tư hữu và kinh tế thị trường, dùng công cụ nhà nước như thuế lũy tiến và điều tiết pháp lý để phân phối lại thu nhập.

Cánh tả châu Âu hiện đại dựa trên hai trụ cột. Trụ cột thứ nhất là tả phái kinh tế: chi tiêu công cao với mạng lưới an sinh rộng gồm y tế và giáo dục miễn phí, trợ cấp thất nghiệp, lương hưu do nhà nước bảo đảm. Thuế thu nhập và thuế doanh nghiệp được áp ở mức cao để thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, còn luật lao động bảo vệ người làm công ăn lương rất chặt với giờ làm ngắn, nghỉ phép có lương dài và việc sa thải khó khăn.

Trụ cột thứ hai là tả phái xã hội và văn hóa. Khác với Marx tập trung vào mâu thuẫn giai cấp, xu hướng này tập trung vào mâu thuẫn danh tính và quyền cá nhân: môi trường và biến đổi khí hậu, quyền đa dạng sắc tộc, quyền giới tính và mở cửa di dân.

Thomas Piketty, trong Tư bản trong thế kỷ 21 (bản tiếng Pháp năm 2013, bản tiếng Anh năm 2014), cho rằng Marx đúng ở chỗ chỉ ra bản chất tích tụ tư bản: nếu để thị trường tự do vận hành, trong dài hạn tỷ suất sinh lời của vốn (r) có xu hướng cao hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế (g), khiến của cải từ vốn tích tụ và bất bình đẳng gia tăng. Luận điểm r > g này vẫn còn tranh cãi trong giới kinh tế học, nổi bật là Matthew Rognlie, người cho rằng mức tăng của thu nhập vốn ròng so với GDP ở các nền kinh tế phát triển chủ yếu đến từ nhà ở và đất đai chứ không phải từ tư bản sản xuất, nên làm yếu luận điểm của Piketty.

Theo cách nhìn đó, Marx sai về hình thức chuyển giao quyền lực và về mô hình kinh tế, nhưng đúng về xu hướng. Châu Âu giải bài toán của Marx bằng công cụ phi Mác-xít: dùng chính quyền lực nhà nước dân chủ để sửa chữa chủ nghĩa tư bản chứ không tiêu diệt nó, đạt được bình đẳng xã hội và an sinh mà không cần độc tài hay xóa bỏ thị trường.

________________________________________

ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG CẤU TRÚC GIỮA NHÀ NƯỚC CỘNG SẢN VÀ CÁNH TẢ CẤP TIẾN

Phương thức vận hành của nhà nước cộng sản truyền thống và của cánh tả cấp tiến hiện đại ở phương Tây có những điểm tương đồng cấu trúc, thể hiện ở bốn khía cạnh.

Khía cạnh đầu tiên là chủ nghĩa tập trung quan liêu và sự can thiệp sâu vào đời sống cá nhân. Nhà nước cộng sản kiểm soát toàn diện đời sống kinh tế và xã hội, triệt tiêu quyền tự chủ cá nhân dưới danh nghĩa lợi ích tập thể. Cánh tả phương Tây không tịch thu tài sản tư nhân nhưng tạo ra bộ máy quan liêu nhà nước và siêu quốc gia cực kỳ cồng kềnh, tiêu biểu là Ủy ban châu Âu, ban hành quy định chi tiết từ tiêu chuẩn khí thải, quy chuẩn sản phẩm nông nghiệp đến việc kiểm duyệt ngôn từ trên không gian mạng, chẳng hạn Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), dưới danh nghĩa "chống thông tin sai lệch" hoặc "bảo vệ đạo đức công cộng". Điểm chung là niềm tin tuyệt đối rằng "Nhà nước biết rõ điều gì tốt nhất cho công dân" và việc dùng quyền lực hành chính để ép xã hội tuân thủ.

Khía cạnh thứ hai là kỹ trị giáo điều và áp đặt ý thức hệ từ trên xuống. Nhà nước cộng sản vận hành xã hội bằng một hệ tư tưởng duy ý chí, coi các quy luật kinh tế xã hội khách quan có thể bẻ cong bằng mệnh lệnh chính trị và tuyên truyền. Ở cánh tả hiện đại, điều này lộ rõ qua các chính sách chuyển đổi năng lượng cực đoan và các chương trình kỹ trị áp từ đô thị lớn xuống vùng nông thôn và công nghiệp truyền thống. Khi thực tế kinh tế không khớp với lý thuyết, chẳng hạn khủng hoảng năng lượng, lạm phát, suy giảm năng lực cạnh tranh công nghiệp, giới lãnh đạo thường đổ lỗi cho "nhận thức chưa tới của quần chúng" thay vì điều chỉnh chính sách.

Khía cạnh thứ ba là chủ nghĩa tập thể áp đảo quyền tự do cá nhân. Nhà nước cộng sản đặt giai cấp hoặc tập thể lên trên cá nhân. Cánh tả cấp tiến hiện nay xuất phát từ việc bảo vệ quyền tự do cá nhân nhưng đã chuyển hóa thành chủ nghĩa tập thể căn cước (identity politics): xã hội bị chia thành các nhóm "nạn nhân" và "kẻ áp bức" dựa trên sắc tộc, giới tính, bản dạng, còn cá nhân bị đóng khung vào "lập trường nhóm" thay vì được đánh giá bằng năng lực hay nhân cách độc lập. Quyền tự do ngôn luận bị thu hẹp bởi những lằn ranh kiểm duyệt văn hóa (cancel culture) mà chính các nhóm này tạo áp lực để áp đặt.

Khía cạnh thứ tư là nền kinh tế bị bóp méo qua tái phân phối và kiểm soát bằng thuế khóa. Nhà nước cộng sản xóa bỏ động lực thị trường và dẫn đến trì trệ. Cánh tả phương Tây duy trì kinh tế thị trường nhưng đánh thuế rất cao để nuôi bộ máy phúc lợi khổng lồ và các dự án ý thức hệ, dẫn đến một dạng tư bản thân hữu (crony capitalism) kiểu mới: các tập đoàn lớn có tiềm lực dễ dàng tuân thủ những tiêu chuẩn phức tạp do nhà nước đặt ra để loại đối thủ nhỏ, trong khi tầng lớp trung lưu và người lao động gánh áp lực thuế nặng nề.

________________________________________

VÌ SAO TÂY ÂU VÀ GIỚI TRÍ THỨC VẪN BỊ CÁNH TẢ HẤP DẪN

Nguyên nhân đầu tiên là sự tách biệt giữa lý thuyết trên giấy và trải nghiệm thực địa. Đông Âu và các nước xã hội chủ nghĩa đã sống qua nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bộ máy quan liêu, sự khan hiếm hàng hóa và những hạn chế tự do cá nhân, nên với họ chủ nghĩa cộng sản là một trải nghiệm lịch sử.

Trí thức và thanh niên Tây Âu chỉ tiếp xúc với chủ nghĩa cộng sản qua sách vở và triết học. Marx được giảng dạy tại các đại học Tây Âu như một nhà phân tích kinh tế xã hội xuất sắc. Khi mô hình thực tế thất bại ở Liên Xô và Đông Âu, phản ứng phổ biến của tả phái Tây Âu là: "Đó không phải là chủ nghĩa cộng sản/xã hội thực sự, họ đã làm sai lý thuyết của Marx." Họ lấy một lý thuyết lý tưởng trên giấy để so với thực tế đầy khuyết điểm của chủ nghĩa tư bản hiện tại.

Nguyên nhân thứ hai là tâm lý trốn chạy khuyết điểm của chủ nghĩa tư bản. Tây Âu ngày nay đối mặt với giá nhà đất quá cao khiến giới trẻ không mua nổi nhà, lạm phát, khoảng cách giàu nghèo gia tăng, áp lực công việc và nỗi bất an về tương lai trước môi trường, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Khi bế tắc với hệ thống hiện tại, con người tìm một giải pháp mang tính cứu rỗi, và cộng sản hay xã hội chủ nghĩa cấp tiến đóng vai một "hứa hẹn thiên đường" nơi không còn áp lực cạnh tranh, mọi người đều được chăm sóc và bình đẳng tuyệt đối được thiết lập.

Nguyên nhân thứ ba là sức hấp dẫn nội tại của không tưởng. Nó đánh vào mong muốn chính đáng về một xã hội công bằng, không có bất công, và lợi dụng lòng vị tha cùng khát vọng công lý của con người.

Nó cũng đơn giản hóa các vấn đề phức tạp: quy mọi vấn đề xã hội về một nguyên nhân duy nhất là sự bóc lột của giai cấp tư sản, và đưa ra một giải pháp duy nhất là xóa bỏ tư hữu hoặc tái phân phối. Vì Tây Âu chưa từng trải qua khan hiếm hàng hóa hay sự kiểm soát gắt gao của nhà nước toàn trị kiểu cũ, họ dễ coi nhẹ rủi ro của việc trao quá nhiều quyền lực cho nhà nước để đổi lấy bình đẳng.

Hệ quả là một sự đứt gãy nhận thức giữa hai nửa châu Âu từ sau khi Bức tường Berlin sụp đổ năm 1989. Các nước Đông Âu cũ như Ba Lan, Tiệp Khắc cũ, Hungary và các nước Baltic cực kỳ nhạy cảm, thậm chí dị ứng, với các chính sách tập trung quyền lực, kiểm duyệt tư tưởng và can thiệp sâu của nhà nước.

Ở Pháp, Tây Ban Nha hay Bắc Âu, các đảng cánh tả và phong trào sinh viên vẫn tự do dùng các biểu tượng và lý thuyết tả phái mà không gặp phản ứng dữ dội từ xã hội.

Riêng với giới sinh viên và trí thức, còn có bốn yếu tố khác. Yếu tố đầu tiên là môi trường tháp ngà. Giới sinh viên và giảng viên đại học không chịu áp lực thị trường trực tiếp, nghiên cứu thế giới qua mô hình, lý thuyết và chỉ số thay vì tự vận hành doanh nghiệp, lo trả lương hay đối mặt cạnh tranh kinh tế khốc liệt. Trong bài giảng nhận Giải Ngân hàng Thụy Điển về Kinh tế học tưởng nhớ Alfred Nobel (thường gọi là Nobel Kinh tế) ngày 11/12/1974 mang tên The Pretence of Knowledge (Sự ngụy biện về tri thức), Friedrich Hayek cảnh báo giới học giả về việc tin rằng mình nắm đủ tri thức để thiết kế và điều khiển những hiện tượng phức tạp. Giới trí thức dễ mắc tư duy thiết kế xã hội: cho rằng chỉ cần những người thông minh, có học thức ngồi lại thiết kế chính sách tốt là xã hội vận hành hoàn hảo, bỏ qua bản chất phức tạp và tâm lý tự do của con người.

Yếu tố thứ hai là tâm lý lứa tuổi và chủ nghĩa lý tưởng cấp tiến. Sinh viên khao khát khẳng định bản thân và thay đổi thế giới, rất nhạy cảm với bất công, nghèo đói và biến đổi khí hậu. Cánh tả cấp tiến mang lại cho họ những khẩu hiệu đơn giản, giàu tính đạo đức như "Cần bình đẳng tuyệt đối", "Xóa bỏ bất công", "Miễn phí mọi thứ".

Các học thuyết cánh tả hiện đại còn tạo cho sinh viên cảm giác đóng vai kẻ cứu rỗi đứng về phía nhóm yếu thế, một giá trị tinh thần và cảm xúc rất lớn khiến họ dễ nhắm mắt trước tác dụng phụ hay tính vô lý của chính sách.

Yếu tố thứ ba là sự áp đảo của ý thức hệ trong hệ thống giáo dục. Khẩu hiệu "Cuộc hành quân dài qua các thiết chế" (the long march through the institutions) là của Rudi Dutschke, thủ lĩnh phong trào sinh viên Tây Đức thập niên 1960, người dùng ý tưởng này từ khoảng năm 1967 và phổ biến nó trong bài phát biểu tại Đại hội quốc tế về Việt Nam ở Berlin tháng 2/1968. Ông chịu ảnh hưởng từ nhiều dòng tư tưởng Mác-xít và Tân Cánh tả Đức, trong đó Antonio Gramsci và Trường phái Frankfurt thường được nhắc đến, với chủ trương thay đổi triệt để từ bên trong chính quyền và xã hội bằng cách trở thành một phần của bộ máy.

Giới trí thức tả phái dần chiếm lĩnh và chi phối các khoa khoa học xã hội, nhân văn, báo chí và truyền thông tại các đại học hàng đầu châu Âu. Qua nhiều thập kỷ, môi trường đại học trở thành phòng vang thông tin (echo chamber), nơi quan điểm bảo thủ, hữu phái hay thực dụng kinh tế bị gán nhãn "lạc hậu", "thiếu nhân văn" hoặc bị tước không gian tranh luận. Sinh viên lớn lên trong môi trường này gần như chỉ tiếp thu một chiều không khí tri thức.

Yếu tố thứ tư là cái bẫy thịnh vượng sẵn có. Tây Âu đã trải qua hơn 70 năm hòa bình và tích lũy lượng tài sản khổng lồ từ chủ nghĩa tư bản. Thế hệ trẻ sinh ra trong sự đầy đủ về vật chất, y tế và giáo dục, coi thịnh vượng là điều dĩ nhiên thay vì kết quả của lao động khốc liệt, cạnh tranh và tích lũy tư bản, nên dồn năng lượng vào việc chia lại chiếc bánh thay vì nghĩ cách làm chiếc bánh to ra.

Gọi họ là "ấu trĩ" thể hiện sự thất vọng về tính thiếu thực tế, nhưng chính xác hơn, họ là sản phẩm của một hệ sinh thái tri thức tách biệt với quy luật vận hành thực tế của kinh tế và bản chất con người.

________________________________________

CON LẮC LỊCH SỬ VÀ PHẢN ỨNG NGƯỢC TẠI CHÂU ÂU

Trong triết học chính trị, kinh nghiệm thực tế luôn có sức thuyết phục mạnh hơn lý thuyết, và đó là quy luật con lắc lịch sử hay quá trình tự sửa lỗi của hệ thống dân chủ. Một bộ phận công dân chỉ nhận ra giới hạn khi hậu quả chạm trực tiếp đến túi tiền và sự an toàn của từng gia đình.

Đó là khi chính sách năng lượng cực đoan dẫn đến thiếu điện và chi phí sinh hoạt đắt đỏ.

Đó là khi chính sách phúc lợi tràn lan làm ngân sách kiệt quệ và góp phần kéo dài lạm phát.

Đó là khi chính sách quản lý xã hội lỏng lẻo làm gia tăng tỷ lệ tội phạm và bất ổn an ninh.

Với sinh viên, quá trình này diễn ra khi rời ghế nhà trường, đi làm, đóng thuế, mua nhà và nuôi gia đình: họ trải qua quá trình "trưởng thành chính trị" và con lắc tư tưởng tự dịch từ lý tưởng ngây thơ về phía thực tế đời sống.

Quá trình ấy đang diễn ra ngay lúc này trên quy mô cử tri. Trong cuộc bầu cử Nghị viện châu Âu năm 2024, các nhóm Renew (tự do) và Greens/EFA (môi trường) mất nhiều ghế, còn các nhóm hữu và cực hữu giành thêm ghế. Trước đó, các đảng dân túy cánh hữu đã nắm hoặc chia sẻ quyền lực ở Hungary, Ý, Thụy Điển, Phần Lan, Slovakia và Croatia.

Theo các cuộc thăm dò hồi tháng 8/2025 do NBC News tổng hợp, lần đầu tiên các đảng dân túy cực hữu cùng dẫn đầu tại ba nền kinh tế lớn nhất châu Âu: AfD ở Đức, Tập hợp Quốc gia (National Rally) ở Pháp và Reform UK ở Anh. Ngày 6/9/2026, AfD đạt 43,8% tại bầu cử bang Saxony-Anhalt, tăng 23 điểm phần trăm, trong khi CDU cầm quyền rớt hơn một nửa xuống 17,2%. Đây là kết quả mạnh nhất của AfD trong một cuộc bầu cử bang.

Trên bình diện toàn quốc, tháng 4/2026 AfD lần đầu vượt khối CDU/CSU trong một thăm dò của Insa với mức kỷ lục 28%, cao hơn đáng kể mức 20,8% trong cuộc bầu cử liên bang tháng 2/2025. Khảo sát của Forsa công bố ngày 18/8/2026 vẫn cho AfD 28%, hơn CDU/CSU 7 điểm. AfD vì thế không còn là hiện tượng riêng của miền Đông từng thuộc Cộng hòa Dân chủ Đức.

Cái giá của quá trình tự sửa lỗi này là rất lớn. Khác với thế kỷ 20, khi phương Tây thống trị tuyệt đối về kinh tế và công nghệ, ngày nay sự chậm trễ và trì trệ do các chính sách tả phái gây ra đang làm phương Tây mất dần vị thế trước các nền kinh tế mới nổi ở châu Á.

Phương Tây có lẽ phải trải qua một giai đoạn trì trệ và suy thoái tương đối để cử tri nhận ra giới hạn của các chính sách tả phái. Một bộ máy quan liêu đã phình to thì rất khó thu nhỏ, các khoản nợ công đã phình to sẽ mất nhiều thế hệ để trả, và sự rạn nứt xã hội do chủ nghĩa tập thể căn cước gây ra không thể lành trong ngày một ngày hai. Lịch sử vận động theo hình xoắn ốc: sự thái quá của một xu hướng tự tạo mầm mống cho sự sụp đổ của chính nó và mở đường cho xu hướng đối lập quay trở lại.