THỜI ĐẠI TẠO RA CON NGƯỜI, HAY CON NGƯỜI TẠO RA THỜI ĐẠI?

 

THỜI ĐẠI TẠO RA CON NGƯỜI, HAY CON NGƯỜI TẠO RA THỜI ĐẠI?

Lịch sử thường được nhớ bằng tên của những con người nổi tiếng. Nhưng phía sau một cá nhân làm thay đổi lịch sử luôn là cả một thời đại. Và đôi khi, chính một con người lại khiến thời đại rẽ sang một hướng khác.

Khi nhìn lại lịch sử, chúng ta thường có xu hướng gom những biến động lớn vào tên của một vài con người. Một cuộc cách mạng gắn với một lãnh tụ, một phát minh gắn với một nhà khoa học, một đế chế gắn với một vị vua, một phong trào gắn với người khởi xướng.

Cách kể ấy dễ nhớ và dễ hiểu. Nhưng nó cũng tạo ra một ảo giác: dường như lịch sử được làm nên chủ yếu bởi những cá nhân xuất chúng.

Nếu một người không xuất hiện, liệu mọi chuyện có diễn ra như cũ?

Đó là một cách thử nghiệm tư duy mà Jared Diamond từng gọi là “Hamlet test”: thử loại một nhân vật ra khỏi câu chuyện rồi xem phần còn lại của lịch sử có thay đổi đến mức nào. Nếu một nhân vật biến mất nhưng những diễn biến chính vẫn gần như xảy ra, có lẽ cá nhân ấy không phải nguyên nhân quyết định. Nhưng nếu sự vắng mặt của họ khiến cả chuỗi sự kiện thay đổi đáng kể, vai trò của cá nhân trở nên khó có thể xem nhẹ.

Vấn đề nằm ở chỗ: rất ít trường hợp đơn giản như vậy.

THỜI ĐẠI TẠO RA CON NGƯỜI

Một con người không xuất hiện trong khoảng không.

Họ sinh ra trong một thời điểm cụ thể, được nuôi dưỡng bởi một nền văn hóa cụ thể, tiếp nhận những tri thức mà thế hệ trước để lại và hành động trong những giới hạn do kinh tế, thể chế, công nghệ, địa lý và các quan hệ xã hội tạo ra.

Một doanh nhân có thể có ý tưởng rất tốt, nhưng nếu công nghệ chưa đủ phát triển, thị trường chưa hình thành hoặc vốn chưa sẵn có, ý tưởng ấy có thể chẳng đi đến đâu.

Một nhà cải cách có thể nhìn thấy vấn đề rất sớm, nhưng nếu xã hội chưa sẵn sàng hoặc bộ máy không cho phép thay đổi, ảnh hưởng của họ vẫn bị giới hạn.

Ngay cả những người được xem là thiên tài cũng thường chỉ có thể phát huy năng lực khi họ gặp đúng môi trường.

Shakespeare không tự mình tạo ra ngôn ngữ tiếng Anh, sân khấu Elizabeth hay những câu chuyện dân gian và văn học mà ông kế thừa. Nhưng ông sống đúng vào một thời điểm mà những điều kiện ấy gặp nhau, và từ đó tạo ra những tác phẩm có ảnh hưởng vượt xa thời đại của mình.

Điều này cho thấy một nghịch lý khá thú vị: đôi khi chúng ta gọi một người là “vĩ đại” vì họ xuất hiện đúng lúc những điều kiện cần thiết đã hội tụ.

Nếu đổi thời đại, cùng một con người có thể trở thành một nhân vật hoàn toàn khác.

NHƯNG THỜI ĐẠI KHÔNG TỰ MÌNH HÀNH ĐỘNG

Tuy nhiên, nếu đi quá xa theo hướng ngược lại, chúng ta lại mắc một sai lầm khác.

Không phải cứ có đủ điều kiện thì một kết quả lịch sử nhất định sẽ tự động xảy ra.

Một xã hội có thể đứng trước cùng một cuộc khủng hoảng nhưng lựa chọn những cách giải quyết khác nhau. Một công nghệ có thể được phát minh nhưng không được sử dụng theo cùng một cách. Một cơ hội chính trị có thể xuất hiện nhưng cần một người nhận ra nó, tổ chức lực lượng và đưa ra quyết định vào đúng thời điểm.

Thời đại tạo ra những khả năng. Con người lựa chọn giữa những khả năng ấy.

Đó là nơi vai trò của cá nhân bắt đầu trở nên quan trọng.

Có những thời điểm lịch sử giống như một ngã ba đường. Nhiều hướng đi đều có thể xảy ra, nhưng một quyết định cụ thể có thể khiến xã hội đi vào một con đường thay vì một con đường khác.

Trong những trường hợp như vậy, cá nhân không tạo ra toàn bộ hoàn cảnh. Họ tác động vào một hoàn cảnh đã có sẵn.

Và đôi khi, tác động ấy đủ lớn để thay đổi kết quả.

THỜI ĐIỂM CÓ THỂ THAY ĐỔI MỌI THỨ

Có một khác biệt rất lớn giữa việc có một ý tưởng đúng và xuất hiện đúng thời điểm.

Một ý tưởng có thể đi trước thời đại hàng chục năm và gần như không tạo ra ảnh hưởng đáng kể. Một ý tưởng tương tự, xuất hiện khi công nghệ, thị trường và nhu cầu xã hội đã sẵn sàng, lại có thể thay đổi cả một ngành.

Điều này cũng đúng với chính trị, quân sự, khoa học và văn hóa.

Một quyết định trong thời bình có thể chỉ là một quyết định bình thường. Nhưng cùng quyết định ấy trong một cuộc khủng hoảng có thể trở thành bước ngoặt.

Vì vậy, khi đánh giá vai trò của một cá nhân trong lịch sử, chỉ nhìn vào tài năng là chưa đủ. Cần nhìn cả vào thời điểm mà tài năng ấy xuất hiện.

Có những người rất giỏi nhưng sinh ra quá sớm.

Có những người không nhất thiết vượt trội hơn tất cả những người xung quanh, nhưng lại xuất hiện đúng lúc, ở đúng vị trí và trước một vấn đề mà xã hội đang cần một lời giải.

Lịch sử đôi khi được thay đổi bởi chính sự gặp nhau ấy.

KHI MỘT NGƯỜI CÓ QUYỀN HÀNH ĐỘNG

Vai trò của cá nhân còn phụ thuộc vào vị trí mà họ nắm giữ.

Một ý tưởng trong đầu một người bình thường có thể chỉ ảnh hưởng đến vài người xung quanh. Nhưng khi người đó trở thành nhà lãnh đạo, nhà phát minh, nhà tư tưởng, nhà tổ chức hoặc người đứng ở một vị trí có quyền quyết định, cùng một năng lực có thể tạo ra tác động lớn hơn rất nhiều.

Quyền lực làm tăng phạm vi của lựa chọn cá nhân.

Nhưng quyền lực cũng không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát lịch sử.

Một nhà lãnh đạo có thể đưa ra quyết định, nhưng không thể tùy ý thay đổi mọi điều kiện kinh tế. Một vị tướng có thể lựa chọn chiến thuật, nhưng vẫn phải đối mặt với địa hình, hậu cần, thời tiết, tinh thần binh sĩ và năng lực của đối phương. Một nhà cải cách có thể đề xuất chính sách, nhưng việc chính sách ấy đi được bao xa còn phụ thuộc vào bộ máy thực thi và phản ứng của xã hội.

Cá nhân có quyền lựa chọn, nhưng lựa chọn luôn diễn ra trong một không gian bị giới hạn.

LỊCH SỬ HIẾM KHI CHỈ CÓ MỘT NGUYÊN NHÂN

Một sự kiện lớn thường là kết quả của nhiều nguyên nhân cùng lúc.

Kinh tế tạo ra áp lực. Công nghệ mở ra khả năng. Thể chế tạo ra giới hạn. Văn hóa định hình cách con người nhìn thế giới. Địa lý tạo ra những lợi thế và bất lợi. Các nhóm xã hội theo đuổi những lợi ích khác nhau. Và cuối cùng, những cá nhân cụ thể đưa ra quyết định trong hoàn cảnh đó.

Nếu chỉ nhìn vào cá nhân, chúng ta dễ biến lịch sử thành câu chuyện về những “vĩ nhân”.

Nếu chỉ nhìn vào hoàn cảnh, chúng ta lại dễ biến con người thành những nhân vật gần như không có quyền lựa chọn.

Cả hai cách nhìn đều quá đơn giản.

Một huấn luyện viên không tạo ra toàn bộ tài năng của một đội bóng. Nhưng cách ông lựa chọn chiến thuật, sử dụng từng cầu thủ và phản ứng trước một trận đấu cụ thể có thể quyết định kết quả.

Một nhà lãnh đạo không tạo ra toàn bộ xã hội mà họ đang sống. Nhưng một quyết định của họ ở thời điểm đặc biệt có thể làm thay đổi quỹ đạo của xã hội ấy.

Lịch sử vì thế thường được tạo nên ở vùng giao nhau giữa cấu trúc và lựa chọn.

ẢO GIÁC KHI NHÌN TỪ KẾT QUẢ

Một trong những lý do khiến chúng ta đánh giá quá cao vai trò của cá nhân là vì chúng ta đã biết kết thúc của câu chuyện.

Khi biết một người cuối cùng trở thành nhân vật quan trọng, chúng ta dễ nhìn lại quá khứ và tưởng rằng sự xuất hiện của họ ngay từ đầu đã mang ý nghĩa đặc biệt.

Nhưng những người sống trong thời điểm ấy không biết tương lai.

Họ không biết ai sẽ trở thành nhân vật lịch sử. Họ không biết quyết định nào sẽ được ghi nhớ và quyết định nào sẽ bị lãng quên. Họ cũng không biết một lựa chọn tưởng như nhỏ bé hôm nay có thể dẫn đến một hệ quả lớn nhiều năm sau.

Đó là lý do lịch sử không nên chỉ được nhìn từ kết quả.

Một người thành công không nhất thiết đã luôn có con đường dẫn tới thành công. Một người thất bại cũng không nhất thiết đã đứng trước một kết cục tất yếu.

Những người trong lịch sử đã lựa chọn giữa nhiều khả năng mà lúc đó chưa ai biết chắc kết quả.

Nhìn lại quá khứ với kiến thức của hiện tại rất dễ khiến chúng ta quên mất sự bất định ấy.

KHI MỘT CON NGƯỜI GẶP ĐÚNG THỜI ĐẠI

Có lẽ câu trả lời nằm ở giữa hai cách nhìn.

Thời đại tạo ra những điều kiện để một con người có thể xuất hiện, trưởng thành và hành động. Nhưng con người lại có thể sử dụng những điều kiện ấy theo những cách rất khác nhau.

Có những thời đại sản sinh ra rất nhiều người tài nhưng không phải ai cũng tạo ra ảnh hưởng lớn.

Có những thời điểm xuất hiện nhiều cơ hội nhưng chỉ một số người nhận ra và biến chúng thành hành động.

Và cũng có những khoảnh khắc mà một quyết định của một cá nhân có thể làm thay đổi hướng đi của hàng triệu người.

Khi ấy, thật khó nói lịch sử được tạo ra bởi con người hay bởi thời đại.

Có lẽ chính sự tương tác giữa hai thứ ấy mới là điều đáng chú ý.

Một thời đại có thể tạo ra con người.

Nhưng một con người, khi gặp đúng thời điểm, có thể làm thay đổi cách cả một thời đại vận động.

Vì thế, khi nhìn vào một nhân vật lịch sử, có lẽ nên đặt hai câu hỏi cùng lúc: Nếu không có người ấy, điều gì vẫn sẽ xảy ra?

Và quan trọng hơn: Nếu người ấy xuất hiện trong một thời đại khác, liệu họ còn trở thành chính con người mà chúng ta biết hôm nay?

Lịch sử không phải là câu chuyện của những con người đứng một mình.

Nhưng lịch sử cũng không phải một cỗ máy tự vận hành mà con người chỉ biết đi theo.

Thời đại tạo ra những giới hạn và khả năng. Con người lựa chọn bên trong những giới hạn ấy. Và đôi khi, chính một lựa chọn cá nhân khiến cả con đường phía trước trở nên khác đi.

Thời đại tạo ra con người. Nhưng trong những khoảnh khắc đặc biệt, con người cũng có thể tạo ra một thời đại khác.