CICERO VÀ NGHỊCH LÝ CỦA NAM TÍNH LA MÃ

 CICERO VÀ NGHỊCH LÝ CỦA NAM TÍNH LA MÃ

Ở La Mã cổ đại, một người đàn ông được đánh giá qua lòng dũng cảm, khả năng tự chủ và cống hiến cho cộng đồng. Nhưng chính những chuẩn mực ấy cũng có thể trở thành công cụ để phán xét cảm xúc và hạ thấp đối thủ.

* Từ chiến trường đến diễn đàn chính trị

Trong xã hội La Mã cổ đại, hình mẫu người đàn ông lý tưởng gắn với lòng dũng cảm, khả năng kiểm soát bản thân và danh dự công dân. Người ta mong đợi một người đàn ông biết chịu đựng gian khổ, làm chủ cảm xúc và đặt lợi ích của cộng đồng lên trên sự yếu đuối cá nhân. Những phẩm chất này thường được diễn đạt bằng khái niệm virtus, vừa chỉ đức hạnh, sự xuất sắc, vừa gắn với lòng can đảm và những phẩm chất được coi là đáng quý ở nam giới.

Tuy nhiên, virtus không đơn giản đồng nghĩa với nam tính theo cách hiểu ngày nay. Nó còn liên quan đến địa vị xã hội, thành tích quân sự và khả năng phục vụ nhà nước. Trong bài diễn văn được sử gia Sallust thuật lại, Gaius Marius đề cao thành tích và năng lực của bản thân để phản bác quan niệm cho rằng chỉ những người xuất thân từ gia đình danh giá mới xứng đáng nắm quyền. Qua đó, lòng dũng cảm và công trạng trở thành cơ sở để một người khẳng định vị thế chính trị.

Cicero cũng xây dựng hình ảnh của mình dựa trên những giá trị tương tự. Xuất thân không thuộc tầng lớp quý tộc lâu đời, ông vươn lên bằng tài hùng biện, kiến thức pháp luật và hoạt động chính trị. Với Cicero, người có năng lực cần dùng tài năng để phục vụ nền cộng hòa. Nhưng trong cuộc đấu tranh quyền lực, những phẩm chất được ca ngợi ấy cũng có thể trở thành thước đo để phân biệt người xứng đáng với kẻ bị coi là thấp kém.

Vụ án Catiline năm 63 TCN cho thấy rõ sự phức tạp này. Cicero đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn âm mưu chống lại nền cộng hòa, nhưng quyết định xử tử những người bị tình nghi tham gia âm mưu mà không qua một phiên tòa đầy đủ sau đó khiến ông bị chỉ trích và góp phần dẫn đến cuộc lưu đày năm 58 TCN. Việc bảo vệ nhà nước, vì thế, không tự động bảo đảm rằng mọi hành động nhân danh nhà nước đều chính đáng.

* Khi phong thái trở thành thước đo

Ở La Mã, năng lực hùng biện là một con đường quan trọng dẫn đến quyền lực. Một chính khách phải biết nói trước công chúng, kiểm soát giọng nói, cử chỉ và thể hiện phong thái phù hợp với địa vị của mình. Cách ăn mặc, đi đứng hay biểu lộ cảm xúc cũng có thể ảnh hưởng đến việc người khác đánh giá phẩm chất của họ.

Cicero hiểu rõ điều đó. Trong văn hóa chính trị La Mã, một diễn giả bị cho là quá mềm mỏng hoặc quá thiên về trau chuốt có thể bị chế giễu là thiếu nam tính; ngược lại, vẻ cứng rắn và khả năng chịu đựng lại thường được xem là dấu hiệu của sức mạnh. Nhà hùng biện Quintilian về sau diễn đạt lý tưởng của nghề này bằng câu vir bonus dicendi peritus, nghĩa là “người tốt có tài nói năng”. Hùng biện theo quan niệm ấy đòi hỏi cả năng lực lẫn tư cách đạo đức.

Dẫu vậy, ranh giới giữa đánh giá phẩm chất và áp đặt khuôn mẫu rất mong manh. Khi phong thái trở thành căn cứ để kết luận một người có đủ nam tính hay không, những khác biệt về tính cách và cách biểu lộ cảm xúc dễ bị biến thành lý do để hạ thấp người khác. Chuẩn mực xã hội khi đó không chỉ định hướng hành vi mà còn giúp duy trì thứ bậc và quyền lực.

* Khi nghịch cảnh thử thách lý tưởng tự chủ

Cuộc đời Cicero cũng cho thấy việc giữ vững hình ảnh một người luôn làm chủ bản thân khó khăn đến mức nào. Sau khi bị lưu đày năm 58 TCN, ông được triệu hồi về La Mã năm 57 TCN. Biến cố ấy làm tổn thương danh dự và vị thế chính trị mà ông đã dày công xây dựng. Trong các tác phẩm triết học, đặc biệt là Tusculan Disputations (Những cuộc đàm luận tại Tusculum), Cicero suy ngẫm về nỗi đau, cái chết, nỗi sợ và cách con người đối diện với bất hạnh.

Triết học Khắc kỷ và những truyền thống tư tưởng gần gũi với nó thường đề cao khả năng không để cảm xúc chi phối phán đoán. Tuy nhiên, tự chủ không có nghĩa là con người hoàn toàn không đau khổ. Nỗi đau vẫn tồn tại; điều cần rèn luyện là cách hiểu và ứng xử trước nó. Những suy tư của Cicero vì thế cho thấy khoảng cách giữa hình mẫu lý tưởng và trải nghiệm thực tế của con người.

Năm 45 TCN, con gái ông là Tullia qua đời. Cicero đau buồn sâu sắc và tìm đến triết học trong nỗ lực đối diện với mất mát. Người từng dùng lý lẽ để bàn về sức mạnh tinh thần giờ đây phải tự tìm cách đứng vững trước một nỗi đau riêng. Điều đó nhắc rằng ngay cả người hiểu biết và đề cao lý trí cũng không thể đứng ngoài những tổn thương của đời sống.

* Nam tính trở thành vũ khí chính trị

Sau khi Julius Caesar bị ám sát năm 44 TCN, Cicero tham gia cuộc đấu tranh chống Mark Antony bằng một loạt bài diễn văn được gọi là Philippics. Trong đó, ông công kích đối thủ bằng cả lập luận chính trị lẫn những lời chế giễu đời tư, đặc biệt là các cáo buộc liên quan đến ham muốn, hành vi tình dục và khả năng tự chủ.

Những lời công kích như vậy cần được đọc trong bối cảnh tranh chấp chính trị, thay vì mặc nhiên xem chúng là bản mô tả khách quan về đối thủ. Trong xã hội La Mã, các cáo buộc về tình dục và sự thiếu kiềm chế có thể làm tổn hại danh dự của một người đàn ông, qua đó khiến người ấy bị coi là không đủ tư cách nắm quyền. Cicero hiểu sức mạnh của những định kiến này và sử dụng chúng để thuyết phục công chúng đứng về phía mình.

Đây cũng là nghịch lý trong di sản của ông. Cicero có những suy tư sâu sắc về đức hạnh, lý trí và trách nhiệm công dân, nhưng khi bước vào cuộc đấu tranh quyền lực, ông vẫn vận dụng các quan niệm của thời đại để làm suy yếu đối thủ. Đến năm 43 TCN, sau khi phe của Antony và Octavian thiết lập liên minh chính trị, Cicero bị đưa vào danh sách những người phải bị truy sát và cuối cùng bị sát hại.

* Vượt ra ngoài hình mẫu người đàn ông không biết đau

Câu chuyện của Cicero cho thấy nam tính ở La Mã vừa là một hệ giá trị đạo đức, vừa là tiêu chuẩn xã hội và công cụ chính trị. Lòng dũng cảm, khả năng tự chủ và tinh thần trách nhiệm có thể giúp con người sống có kỷ luật, nhưng cũng có thể bị biến thành khuôn mẫu cứng nhắc để phán xét người khác. Khi một người bị xem là yếu đuối chỉ vì bộc lộ đau buồn, hay bị coi là kém cỏi vì không phù hợp với hình ảnh mạnh mẽ đang được đề cao, chuẩn mực vốn được tạo ra để rèn luyện phẩm chất đã trở thành áp lực.

Nhìn từ hiện tại, điều đáng suy ngẫm không phải phủ nhận lòng can đảm hay khả năng tự chủ, mà hiểu đúng giới hạn của chúng. Can đảm không đòi hỏi con người phải che giấu mọi tổn thương; lý trí cũng không bắt buộc ta phải phủ nhận cảm xúc. Một người có thể đau buồn mà vẫn có trách nhiệm, có thể mềm mỏng mà không hèn yếu, và có thể thừa nhận giới hạn của mình mà không đánh mất phẩm giá.

Di sản của Cicero vì thế không chỉ nằm ở những tác phẩm triết học hay tài hùng biện, mà còn ở những mâu thuẫn trong chính cuộc đời ông. Qua đó, ta thấy rằng các lý tưởng về phẩm chất con người luôn chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh xã hội và cuộc đấu tranh quyền lực. Hiểu được điều này giúp chúng ta trân trọng những giá trị tốt đẹp mà không biến chúng thành chiếc khuôn để buộc mọi người phải sống giống nhau.

Ảnh: Cicero tố cáo Catiline trước Viện nguyên lão La Mã, tranh bích họa của Cesare Maccari, khoảng năm 1889, tại Palazzo Madama, Rome. Tác phẩm tái hiện cảnh Cicero dùng tài hùng biện để công kích Catiline, minh họa mối quan hệ giữa danh dự, quyền lực và sự phán xét đối thủ trong chính trị La Mã.

Tư liệu tham khảo 

1. Cicero – Những cuộc đàm luận tại Tusculum (Tusculan Disputations): tác phẩm bàn về nỗi đau, cái chết, cảm xúc và cách con người đối diện với nghịch cảnh.

Đọc bản văn tại thư viện Perseus: https://catalog.perseus.tufts.edu/catalog/urn%3Acts%3AlatinLit%3Aphi0474.phi049

2. James Warren – “Nỗi đau, sự xấu hổ và nam tính trong Những cuộc đàm luận tại Tusculum của Cicero” (2025): nghiên cứu cách người La Mã liên hệ khả năng chịu đau với lòng can đảm và phẩm chất nam giới.

Đọc tại Cambridge University Press: https://doi.org/10.1017/9781009586047.006

3. Katarzyna Borkowska – “Cicero và đức hạnh nam giới”: phân tích cách Cicero đối diện với những đánh giá về phong cách hùng biện, nam tính và phẩm chất của một chính khách.

Đọc tại Cambridge University Press: https://www.cambridge.org/core/books/abs/manifestations-of-male-image-in-the-worlds-cultures/cicero-and-male-virtue/EE4B4B0F71B1C97DCB8D345172FE26CF

4. Joanna Kenty – “Đồ chơi của các chàng trai: một mô-típ công kích trong các bài diễn văn của Cicero” (2023): nghiên cứu cách Cicero sử dụng những cáo buộc về tình dục và sự lệ thuộc để hạ thấp đối thủ chính trị.

Đọc tại Edinburgh University Press: https://academic.oup.com/edinburgh-scholarship-online/book/58705/chapter-abstract/487607188