GIA TỘC KHỔNG TỬ: VÌ SAO DANH GIÁ BỀN VỮNG HƠN 2.500 NĂM

 GIA TỘC KHỔNG TỬ: VÌ SAO DANH GIÁ BỀN VỮNG HƠN 2.500 NĂM

________________________________________

TƯỚC DIỄN THÁNH CÔNG VÀ BỘ GIA PHẢ DÀI NHẤT THẾ GIỚI

Họ Khổng là dòng họ sở hữu bộ gia phả liên tục dài nhất thế giới, kéo dài hơn 2.500 năm với 83 thế hệ và hơn 2 triệu hậu duệ được ghi trong bản gia phả năm 2009, gồm 80 tập. Suốt thời gian đó, dòng họ này đi qua hàng chục triều đại thịnh suy mà danh vị không đứt đoạn. Sự bền vững ấy không đến từ việc mỗi thế hệ phải sinh ra một nhân vật kiệt xuất, mà đến từ các cơ chế đặc biệt.

Cơ chế đầu tiên là tước vị cha truyền con nối dành cho người đứng đầu dòng trưởng. Dưới thời Hán Nguyên Đế, Khổng Bá, hậu duệ đời 13 của Khổng Tử, được phong Bao Thành quân. Dưới thời Hán Bình Đế, Khổng Quân, hậu duệ đời 16, được phong Bao Thành hầu. Đến năm 1055, vua Tống Nhân Tông đổi tước hiệu cũ thành Diễn Thánh Công và trao cho Khổng Tông Nguyện, hậu duệ đời 46, người đầu tiên mang tước này. Từ đó dòng chính ở Khúc Phụ giữ tước này về cơ bản liên tục cho đến năm 1935.

Các triều đại đều giữ tước này, kể cả những triều đại ngoại tộc như nhà Nguyên của người Mông Cổ và nhà Thanh của người Mãn Châu. Người giữ tước đứng đầu một tổ chức thân tộc đồ sộ, có đặc quyền lớn về ruộng đất, thuế khóa, tế tự, quản lý Khổng Miếu, Khổng Phủ và thân tộc ở Khúc Phụ, Sơn Đông, dù việc cai trị hành chính Khúc Phụ vẫn thuộc quan lại nhà nước. Khổng Phủ vận hành như một bộ máy quản lý riêng, đến mức giới nghiên cứu sau này coi vị công tước họ Khổng là hình mẫu địa chủ phong kiến điển hình.

________________________________________

VỊ THẾ BIỂU TƯỢNG VÀ CHIẾN LƯỢC THÍCH ỨNG VỚI NGƯỜI CHIẾN THẮNG

Lý do các hoàng đế luôn tôn kính họ Khổng là vì Nho giáo là công cụ quản lý xã hội hữu hiệu. Bất kỳ ai muốn cai trị hàng chục triệu dân Hán đều phải dùng hệ tư tưởng Trung, Hiếu, Lễ, Nghĩa để giữ trật tự. Để chứng tỏ mình là nhà cầm quyền chính thống, các hoàng đế thường đến Khúc Phụ bái yết miếu Khổng Tử và ban thêm đặc quyền, đất đai cho hậu duệ của ông. Gia tộc Khổng vì thế đóng vai trò con dấu chứng nhận tính chính thống của các triều đại.

Do vị thế là biểu tượng văn hóa chứ không phải lực lượng quân sự hay phe phái chính trị, họ Khổng áp dụng sách lược linh hoạt trong các cuộc tranh quyền. Khi một triều đại sụp đổ và triều đại mới nổi lên, họ nhanh chóng quy phục hoặc hợp tác với chính quyền cầm quyền thực tế để bảo vệ sự tồn vong của dòng họ và việc thờ phụng tổ tiên.

Sách lược này lộ rõ nhất trong cuộc xâm lược của nhà Kim đối với nhà Tống, khi các cá nhân và nhánh trong họ đứng về những phía khác nhau. Khổng Đoan Hữu, người đang giữ tước Diễn Thánh Công, theo triều Tống chạy về nam và định cư ở Cù Châu, Chiết Giang, hình thành chi nam của họ Khổng. Em ông là Khổng Đoan Thao ở lại Khúc Phụ và được nhà Kim bổ nhiệm làm Diễn Thánh Công. Có thời điểm ba người cùng được công nhận tước Diễn Thánh Công, một ở Cù Châu và hai ở Khúc Phụ, trong đó có người được Nam Tông lập ở Khúc Phụ và được Mông Cổ công nhận năm 1226. Dù các chi nhánh đứng về phía nào, danh vị họ Khổng vẫn không bị triều đại nào xóa bỏ.

________________________________________

HẬU DUỆ KHỔNG TỬ SAU NĂM 1935

Năm 1935, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc bãi bỏ tước quý tộc Diễn Thánh Công và chuyển thành chức danh chính trị Đại thành chí thánh tiên sư phụng tự quan, thường được gọi là Tế quan Khổng Tử. Người cuối cùng mang tước Diễn Thánh Công, đồng thời là người đầu tiên giữ chức mới, là Khổng Đức Thành, hậu duệ đời 77, sinh năm 1920 tại Khúc Phụ. Ông theo Tưởng Giới Thạch sang Đài Loan năm 1949 và qua đời ngày 28/10/2008 tại đó.

Tại Đài Loan, chức Tế quan Khổng Tử dành cho người nam họ Khổng thuộc dòng trưởng, trước đây là vị trí có lương từ ngân sách. Người kế nhiệm là Khổng Thùy Trường, hậu duệ đời 79, sinh năm 1975. Ông từ chối nhận thù lao, khiến Bộ Nội vụ Đài Loan phải rà soát lại chế độ, rồi chính thức nhậm chức ngày 25/9/2009. Chức vụ này hiện chỉ gồm việc chủ trì các đại lễ tế Khổng Tử hằng năm ở Đài Loan, còn ông có công việc kinh doanh riêng.

Tại đại lục, chế độ ruộng đất và bổng lộc của họ Khổng bị xóa bỏ sau năm 1949, Khổng Phủ và Khổng Miếu trở thành di sản văn hóa và điểm du lịch. Trong Cách mạng Văn hóa (1966-1976), Khổng Phủ và mộ phần họ Khổng bị tàn phá nặng nề trong chiến dịch Phá Tứ Cựu. Về sau, khi Bắc Kinh quay lại khai thác giá trị truyền thống để xây dựng chủ nghĩa dân tộc, như việc lập các Viện Khổng Tử trên thế giới, hình ảnh Khổng Tử và di sản gia tộc được khôi phục vị thế lịch sử.

Hậu duệ họ Khổng ở đại lục không còn bổng lộc riêng, họ sống và làm việc như công dân bình thường, làm giáo viên, công chức hay kinh doanh. Bắc Kinh vẫn dành sự tôn trọng nhất định cho đại diện dòng họ để phục vụ chiến lược quảng bá văn hóa, tức sức mạnh mềm.

________________________________________

THÁI ĐỘ CỦA HẬU DUỆ ĐỐI VỚI TƯ TƯỞNG TỔ TIÊN

Thái độ và hành động của hậu duệ Khổng Tử đối với tư tưởng của tổ tiên không đồng nhất, mà thay đổi theo từng thời kỳ lịch sử, môi trường chính trị và tư cách từng cá nhân. Có thể chia thành ba xu hướng chính.

Thời phong kiến, xu hướng chủ đạo là bảo vệ và duy trì sự thống trị của Nho giáo chính thống, hay Nho giáo triều đình. Vị thế, đất đai, bổng lộc và tước Diễn Thánh Công của gia tộc phụ thuộc trực tiếp vào việc Nho giáo giữ vị trí độc tôn. Họ làm chủ tế các nghi lễ, coi sóc gia phả, chăm sóc Khổng Miếu và bảo tồn kinh sách, chứ không nghiên cứu phản biện hay nhìn nhận khách quan.

Sang thế kỷ 20 và 21, khi chế độ phong kiến sụp đổ, dòng trưởng không còn quyền lực hay giáo điều để bắt xã hội tuân theo. Đại diện tiêu biểu là Khổng Thùy Trường, người sau khi nhận chức năm 2009 đã lập Hiệp hội Đại thành chí thánh tiên sư Khổng Tử Trung Hoa (中華大成至聖先師孔子協會, tên tiếng Anh Chinese Association of Confucius) vào tháng 5/2011 nhằm truyền bá tư tưởng và văn hóa Nho giáo. Ông giảng dạy và tổ chức hội thảo về Nho giáo như một giá trị văn hóa truyền thống, khuyến khích Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín và sự hài hòa xã hội, xem đó là di sản phi vật thể làm cầu nối giữa các quốc gia và cộng đồng người Hoa trên toàn cầu.

Nhóm thứ ba là giới học thuật và hậu duệ dòng thứ. Họ Khổng hiện có hàng triệu người tính cả các chi nhánh, trong đó rất nhiều người là nhà nghiên cứu, giáo sư, bác sĩ, nhà khoa học. Nhiều học giả mang họ Khổng ở các đại học lớn tại đại lục, Đài Loan và phương Tây nghiên cứu Khổng Tử dưới góc độ triết học và sử học khách quan. Đa số hậu duệ dòng thứ chỉ xem họ Khổng là niềm tự hào về nguồn gốc gia đình, họ sống và tư duy độc lập như mọi công dân hiện đại, không mang gánh nặng phải bảo vệ hay truyền bá tư tưởng tổ tiên.