NIETZSCHE VÀ MARX – ĐỨNG VỀ PHÍA AI?

 

NIETZSCHE VÀ MARX – ĐỨNG VỀ PHÍA AI?

Có những người muốn giải phóng con người khỏi những giá trị mà họ đã quen chấp nhận. Có những người muốn giải phóng con người khỏi những điều kiện xã hội khiến họ phải sống trong lệ thuộc. Nietzsche và Marx, theo một cách khái quát của Bertrand Russell, đứng ở hai hướng rất khác nhau ấy.

Trong A History of Western Philosophy (1945), Bertrand Russell đưa ra một nhận xét đáng chú ý về Nietzsche và Marx: Nietzsche không ngần ngại đứng về phía số ít, trong khi Marx đặt mình về phía số đông. Đây dĩ nhiên không phải một định nghĩa đầy đủ về hai triết gia, nhưng nó gợi ra một câu hỏi rộng hơn: khi nói đến giải phóng con người, ta đang muốn giải phóng cá nhân khỏi sức ép của cộng đồng, hay khỏi những điều kiện xã hội khiến họ bị lệ thuộc?

Nietzsche và Marx đều không hài lòng với thế giới mà họ đang sống. Nhưng một người nhìn trước hết vào những giá trị đang định hình con người, người kia nhìn vào những quan hệ vật chất và xã hội trong đó con người tồn tại. Vì vậy, dù cùng nói về giải phóng, họ bắt đầu từ hai nơi rất khác nhau.

* Nietzsche và câu hỏi về những giá trị ta đang sống theo

Nietzsche đặc biệt nghi ngờ những giá trị được xem là đúng chỉ vì chúng đã được số đông chấp nhận.

Ông truy vấn nguồn gốc của đạo đức, cách con người hình thành những phân biệt giữa thiện và ác, và những chuẩn mực khiến cá nhân tự kiềm chế ngay cả khi không còn một quyền lực bên ngoài trực tiếp buộc họ phải làm như vậy.

Một xã hội có thể ca ngợi sự khiêm nhường, phục tùng, bình đẳng hay lòng vị tha. Nhưng với Nietzsche, việc một giá trị được tôn vinh rộng rãi chưa đủ để chứng minh nó luôn đúng hoặc luôn có lợi cho sự phát triển của con người. Cần hỏi sâu hơn: giá trị ấy xuất hiện từ đâu, phục vụ cho kiểu đời sống nào, và nó đã làm gì đối với con người?

Từ đó, Nietzsche quan tâm đến những cá nhân có khả năng tự vượt qua giới hạn của mình, sáng tạo những giá trị mới và không sống hoàn toàn theo kỳ vọng của cộng đồng.

Đây là lý do ông thường được đọc như một nhà phê phán mạnh mẽ đối với tâm lý bầy đàn và sự đồng thuận vô thức. Nhưng cũng cần thận trọng khi biến Nietzsche thành một người đơn giản “đứng về phía kẻ mạnh” hay chống lại mọi hình thức bình đẳng. Điều ông quan tâm sâu hơn là phẩm chất của những hình thức sống khác nhau, khả năng tự vượt lên và năng lực sáng tạo giá trị của cá nhân.

Chính quan niệm có tính thứ bậc ấy cũng khiến Nietzsche trở thành một đối tượng tranh luận gay gắt khi đặt cạnh các lý tưởng bình đẳng và dân chủ hiện đại.

Câu hỏi của ông vì thế không dừng ở chuyện xã hội nên được tổ chức thế nào. Nó quay trở lại chính cá nhân:

Một con người phải trở thành ai để không sống cả đời theo những giá trị mà mình chưa từng thực sự lựa chọn?

* Marx và câu hỏi về những điều kiện ta đang sống trong đó

Marx bắt đầu từ một hướng khác.

Ông quan tâm đến cách con người sản xuất, lao động, sở hữu và trao đổi trong một xã hội cụ thể. Muốn hiểu những xung đột của một thời đại, theo Marx, không thể chỉ nhìn vào tư tưởng hay ý thức mà bỏ qua những điều kiện vật chất và những quan hệ xã hội trong đó con người đang sống.

Trong xã hội công nghiệp thế kỷ XIX, sản xuất tạo ra ngày càng nhiều của cải, nhưng quyền sở hữu tư liệu sản xuất và quyền quyết định đối với quá trình lao động lại được phân phối rất không đồng đều. Người lao động có thể tạo ra của cải cho xã hội mà không có quyền kiểm soát tương xứng đối với tư liệu sản xuất, sản phẩm lao động hay những điều kiện định hình đời sống của chính mình.

Với Marx, đây không đơn thuần là chuyện người giàu đối xử tốt hay xấu với người nghèo. Vấn đề nằm trong cấu trúc của các quan hệ sản xuất và sở hữu.

Nếu sự lệ thuộc được tạo ra và duy trì bởi chính những quan hệ ấy, lời kêu gọi từng cá nhân hãy cố gắng hơn hoặc sống tốt hơn sẽ không đủ để giải quyết tận gốc vấn đề.

Bởi vậy, Marx hướng sự chú ý đến giai cấp công nhân và khả năng hành động tập thể của những người có chung vị trí trong hệ thống sản xuất. Sự giải phóng, theo hướng này, không thể chỉ diễn ra trong ý thức của từng cá nhân; nó còn đòi hỏi thay đổi những quan hệ xã hội đang tạo ra sự lệ thuộc.

Nếu Nietzsche hỏi con người có thể tự vượt qua những giá trị đang thống trị mình đến đâu, Marx hỏi con người có thể tự do đến đâu khi những điều kiện vật chất và quan hệ xã hội quanh họ vẫn khiến họ phải sống trong lệ thuộc.

* Một người nhìn vào con người, một người nhìn vào những quan hệ quanh con người

Đặt Nietzsche cạnh Marx, nhận xét của Russell trở nên thú vị hơn.

Nietzsche nghi ngờ quyền lực của số đông đối với cá nhân. Marx nghi ngờ quyền lực của những quan hệ kinh tế và sở hữu đối với con người.

Một người lo rằng cá nhân đánh mất mình khi quá dễ dàng phục tùng những giá trị của cộng đồng. Người kia lo rằng cá nhân không thể thực sự tự do nếu những điều kiện vật chất khiến họ phụ thuộc vào một hệ thống mà họ không kiểm soát.

Nhưng sự khác biệt này cũng cho thấy một điều: hai triết gia không hoàn toàn tranh luận với nhau về cùng một vấn đề.

Hãy hình dung một người sinh ra trong nghèo khó nhưng vẫn có khả năng suy nghĩ độc lập, chống lại những chuẩn mực mà họ không chấp nhận. Theo Nietzsche, chiều kích ấy của con người rất đáng chú ý. Nhưng từ góc nhìn Marx, khả năng suy nghĩ độc lập không tự động xóa bỏ những giới hạn do điều kiện vật chất tạo ra.

Ngược lại, một xã hội có thể giảm bớt bất bình đẳng về kinh tế nhưng điều đó cũng không bảo đảm con người sẽ biết mình muốn sống như thế nào. Họ vẫn có thể chạy theo những giá trị được số đông tôn vinh, tìm kiếm địa vị, tiêu dùng, danh tiếng hoặc sự công nhận mà không bao giờ tự hỏi vì sao mình lại muốn những thứ ấy.

Ở đây, hai cách nhìn bắt đầu bổ sung cho nhau, dù không vì thế mà trở thành một học thuyết thống nhất.

* Khi tự do bên trong gặp những giới hạn bên ngoài

Một trong những điều đáng suy nghĩ khi đọc Nietzsche và Marx cùng nhau là tự do của con người dường như không nằm hoàn toàn ở một phía.

Một người có thể rất độc lập trong suy nghĩ nhưng bị giới hạn nghiêm trọng bởi điều kiện vật chất. Một người khác có thể sống trong điều kiện vật chất thuận lợi nhưng lại hoàn toàn phụ thuộc vào những chuẩn mực mà họ chưa từng tự mình chất vấn.

Điều này xuất hiện ngay trong đời sống hiện đại.

Một người có thể tự do lựa chọn nghề nghiệp trên giấy tờ, nhưng lựa chọn ấy bị giới hạn bởi gia đình, thu nhập, giáo dục và cơ hội việc làm. Một người có điều kiện kinh tế tốt lại có thể dành cả đời chạy theo một định nghĩa về thành công mà họ chưa từng tự hỏi có thực sự là của mình hay không.

Ở trường hợp thứ nhất, câu hỏi của Marx trở nên quan trọng: những điều kiện nào đang giới hạn lựa chọn của con người?

Ở trường hợp thứ hai, câu hỏi của Nietzsche lại xuất hiện: những giá trị nào đang quyết định cách con người lựa chọn?

Một bên nhìn vào hoàn cảnh. Một bên nhìn vào sự hình thành của chính con người bên trong hoàn cảnh ấy.

* Russell thực sự gợi ra điều gì?

Có lẽ giá trị trong nhận xét của Russell không nằm ở việc chia triết học thành hai phe: một phe của cá nhân và một phe của số đông.

Điều đáng chú ý hơn là phía sau mỗi quan niệm về tự do luôn có một câu hỏi trước đó: điều gì đang khiến con người không tự do?

Nếu vấn đề nằm ở việc con người phục tùng những giá trị mà họ chưa bao giờ tự mình chất vấn, giải phóng phải bắt đầu từ khả năng tự suy nghĩ và tự vượt qua.

Nếu vấn đề nằm ở những quan hệ xã hội khiến con người phụ thuộc vào quyền sở hữu, bán sức lao động và không kiểm soát được những điều kiện căn bản của đời sống, chỉ yêu cầu cá nhân “mạnh mẽ hơn” sẽ không đủ.

Hai câu hỏi ấy có thể cùng tồn tại trong một con người.

Một người có thể cần thay đổi xã hội quanh mình, đồng thời phải thay đổi cách mình nhìn chính mình. Một xã hội có thể tạo ra những điều kiện bình đẳng hơn, nhưng những con người sống trong đó vẫn phải tự quyết định họ muốn trở thành ai.

Đây có lẽ là nơi sự đối lập giữa Nietzsche và Marx trở nên đáng suy nghĩ nhất. Nó không buộc ta phải chọn một người rồi loại bỏ người kia. Nó buộc ta phải nhìn vào hai tầng khác nhau của sự lệ thuộc: những thứ nằm trong các quan hệ xã hội và những thứ đã đi vào chính cách con người suy nghĩ, ham muốn và đánh giá cuộc đời mình.

Nietzsche đặt câu hỏi: “Anh có đang sống theo những giá trị mà anh thực sự lựa chọn không?”

Marx đặt câu hỏi: “Anh có thực sự được lựa chọn khi những điều kiện sống của anh đã được quyết định từ trước đến một mức nào đó?”

Giữa hai câu hỏi ấy là một phần rất lớn của vấn đề về tự do, công bằng và phẩm giá con người.

Có lẽ một xã hội đáng sống không thể chỉ yêu cầu con người tự giải phóng mình, cũng không thể chỉ chờ một sự thay đổi từ bên ngoài để biến họ thành những con người tự do.

Bởi sau cùng, con người vừa sống trong một thế giới do người khác tạo ra, vừa góp phần tạo nên thế giới ấy bằng chính những lựa chọn của mình.

Ảnh: Friedrich Nietzsche và Karl Marx – hai cách đặt câu hỏi khác nhau về tự do, con người và xã hội.