KARL MARX – LAO ĐỘNG, THỜI GIAN VÀ GIÁ TRỊ CON NGƯỜI

 KARL MARX – LAO ĐỘNG, THỜI GIAN VÀ GIÁ TRỊ CON NGƯỜI

Con người thường được đánh giá qua năng suất, thu nhập và khả năng tạo ra của cải. Nhưng ai quyết định cách chúng ta làm việc, ai sở hữu thành quả lao động và còn bao nhiêu thời gian để sống ngoài công việc? Karl Marx dành phần lớn công trình của mình để phân tích những mâu thuẫn ẩn sau quá trình sản xuất của cải trong xã hội tư bản chủ nghĩa.

* Lao động tạo ra của cải, nhưng ai sở hữu thành quả?

Karl Marx (1818–1883) là nhà triết học và lý luận chính trị người Đức, có ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế học, xã hội học và các phong trào chính trị hiện đại. Cùng Friedrich Engels, ông viết Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848. Tác phẩm kinh tế quan trọng nhất của ông, Tư bản, có tập đầu xuất bản năm 1867.

Marx quan tâm đến cả cách xã hội tạo ra của cải lẫn những quan hệ kinh tế quyết định việc phân phối thành quả. Ai sở hữu nhà xưởng, máy móc và các nguồn lực sản xuất? Ai tổ chức công việc? Người trực tiếp lao động có bao nhiêu quyền quyết định đối với quá trình sản xuất và những gì mình góp phần tạo ra?

Trong xã hội tư bản chủ nghĩa mà Marx phân tích, phần lớn người lao động không sở hữu đủ tư liệu sản xuất để tự tổ chức hoạt động kinh tế độc lập. Họ bán sức lao động để nhận tiền lương, còn người sở hữu tư bản tổ chức sản xuất và thu về lợi nhuận. Hai bên có thể tự nguyện ký hợp đồng về mặt pháp lý, nhưng vị thế kinh tế không nhất thiết ngang nhau. Người cần tiền lương để duy trì cuộc sống thường có ít lựa chọn hơn người nắm giữ vốn và tư liệu sản xuất.

Từ sự khác biệt đó, Marx phát triển lý thuyết về giá trị thặng dư, một khái niệm trung tâm trong Tư bản.

* Giá trị thặng dư hình thành như thế nào?

Để hiểu lập luận của Marx, cần phân biệt sức lao động với giá trị mà sức lao động có thể tạo ra. Theo lý thuyết của ông, tiền lương gắn với giá trị sức lao động, được hình thành trong những điều kiện xã hội và lịch sử nhất định. Tuy nhiên, khi tham gia sản xuất, sức lao động có thể tạo ra lượng giá trị mới lớn hơn giá trị của chính nó. Phần chênh lệch này là cơ sở của giá trị thặng dư mà người sở hữu tư bản chiếm hữu.

Marx gọi khoảng thời gian người lao động cần để tạo ra lượng giá trị tương đương giá trị sức lao động của mình là thời gian lao động cần thiết. Phần thời gian họ tiếp tục làm việc để tạo ra giá trị thặng dư được gọi là thời gian lao động thặng dư. Đây là những khái niệm trong hệ thống lý luận của Marx, không phải phép tính đơn giản có thể dùng để xác định chính xác từng phút làm việc tương ứng với tiền lương của một cá nhân ngoài thực tế.

Vì vậy, khái niệm bóc lột trong tư tưởng Marx không chỉ nói đến việc trả lương thấp, gian lận hay đối xử tàn nhẫn. Ngay cả khi hợp đồng được thực hiện đúng thỏa thuận, ông vẫn cho rằng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa có thể tạo ra giá trị thặng dư thuộc về chủ sở hữu tư bản. Theo cách nhìn này, vấn đề nằm trong cấu trúc của quan hệ sản xuất, chứ không nhất thiết bắt nguồn từ sự xấu xa của một cá nhân cụ thể.

Lý thuyết này vẫn gây tranh luận, đặc biệt về cách xác định giá trị và giải thích nguồn gốc lợi nhuận. Những trường phái kinh tế khác nhấn mạnh vai trò của vốn, rủi ro, đổi mới, năng suất và thị trường. Vì thế, giá trị thặng dư nên được nhìn nhận như một lý thuyết có ảnh hưởng lớn trong lịch sử tư tưởng kinh tế, chứ không phải kết luận đã được mọi trường phái thống nhất.

Dẫu vậy, câu hỏi Marx đặt ra vẫn đáng xem xét: người lao động có bao nhiêu quyền quyết định đối với quá trình tạo ra của cải, và quan hệ sở hữu ảnh hưởng thế nào đến việc phân chia thành quả?

* Thời gian lao động cũng là thời gian sống

Trong tập I của Tư bản, Marx ví tư bản như “lao động chết” chỉ có thể sống bằng cách hút lao động sống. Hình ảnh này diễn đạt quan điểm của ông về cách tư bản sử dụng sức lao động để tiếp tục vận động và gia tăng giá trị.

Một vấn đề quan trọng trong phân tích đó là độ dài của ngày lao động. Kéo dài thời gian làm việc có thể làm tăng phần thời gian tạo ra giá trị thặng dư, đồng thời đặt ra giới hạn đối với sức khỏe và đời sống của người lao động. Trong chương 10 của Tư bản, Marx khảo sát xung đột giữa lợi ích của giới chủ muốn sử dụng sức lao động lâu hơn và nhu cầu bảo vệ sức khỏe, thời gian nghỉ ngơi của người lao động.

Cuộc đấu tranh về giờ làm vì thế còn liên quan đến quyền quyết định cách sử dụng thời gian sống. Một ngày có giới hạn, và mỗi giờ dành cho công việc cũng là một giờ không thể đồng thời dành cho gia đình, học tập, nghỉ ngơi hay những hoạt động khác. Trong bối cảnh công nghiệp thế kỷ XIX mà Marx nghiên cứu, việc giới hạn ngày lao động trở thành vấn đề xã hội lớn, gắn với các cuộc đấu tranh và sự hình thành những quy định về thời giờ làm việc.

Những vấn đề đó vẫn còn ý nghĩa hôm nay. Một công việc có thu nhập khá nhưng thường xuyên khiến người lao động kiệt sức có thực sự đem lại chất lượng sống tốt? Khi năng suất tăng nhờ công nghệ, thành quả ấy được chuyển thành thu nhập cao hơn, giá hàng hóa thấp hơn, lợi nhuận lớn hơn hay thời gian làm việc ngắn hơn? Nếu xã hội có thể tạo ra nhiều của cải hơn với ít lao động hơn, ai sẽ được hưởng lợi từ phần thời gian tiết kiệm được?

Không có một câu trả lời chung cho tất cả những vấn đề này. Tuy nhiên, cách đặt vấn đề của Marx giúp chúng ta nhìn xa hơn những con số về tiền lương và sản lượng, để xem xét mối quan hệ giữa kinh tế với đời sống con người.

* Đọc Marx mà không biến ông thành khẩu hiệu

Tư tưởng Marx thường được nhắc đến qua những câu trích dẫn ngắn về người giàu, người nghèo, lao động và bất công. Nhưng một câu được chia sẻ rộng rãi trên mạng không vì thế mà trở thành trích dẫn nguyên văn đáng tin cậy. Muốn xác minh, cần truy về tác phẩm, bản dịch và văn cảnh cụ thể, bởi một câu diễn giải đúng tinh thần tư tưởng vẫn khác với lời nói thực sự của tác giả.

Đọc trực tiếp Tư bản, đặc biệt chương 10 về ngày lao động, giúp người đọc hiểu Marx xây dựng lập luận từ những quan hệ kinh tế và xung đột lợi ích như thế nào. Văn bản gốc cũng cho phép nhận diện các giả định, giới hạn và điểm cần tranh luận trong hệ thống lý luận của ông, thay vì chỉ tiếp nhận những kết luận đã được người khác tóm tắt.

Cũng cần phân biệt lập luận Marx trực tiếp trình bày với cách diễn giải, vận dụng hoặc phát triển chủ nghĩa Marx về sau. Tư tưởng của một nhà lý luận có thể được kế thừa theo nhiều hướng, đôi khi khác nhau đáng kể. Đánh giá một học thuyết vì thế cần dựa trên nội dung cụ thể, không chỉ dựa vào những khẩu hiệu gắn với tên tuổi người sáng lập.

* Di sản còn gây tranh luận

Lịch sử không xác nhận tất cả những dự đoán của Marx theo cách ông hình dung. Các xã hội từng lấy chủ nghĩa Marx làm nền tảng tư tưởng đã phát triển theo những con đường khác nhau, với cả thành tựu kinh tế, chính sách xã hội lẫn những vấn đề nghiêm trọng về đàn áp, tập trung quyền lực và quyền tự do. Những thực tế đó cần được xem xét nghiêm túc, nhưng không thể thay thế việc nghiên cứu tác phẩm của Marx. Ngược lại, phân biệt học thuyết với những cách vận dụng về sau cũng không có nghĩa phủ nhận trách nhiệm lịch sử của các chế độ nhân danh học thuyết ấy.

Ở bình diện kinh tế, nhiều luận điểm của Marx tiếp tục được tranh luận, từ lý thuyết giá trị lao động đến vai trò của lợi nhuận và sự vận động của chủ nghĩa tư bản. Dù vậy, quyền sở hữu, quyền lực trong sản xuất, điều kiện lao động và sự phân phối thành quả vẫn là những vấn đề quan trọng trong nghiên cứu xã hội. Một lý thuyết có thể bị phản bác ở một số điểm mà vẫn gợi ra những câu hỏi đáng để khảo sát.

Xã hội có thể sản xuất nhiều của cải hơn qua từng thế hệ, nhưng sự gia tăng ấy có ý nghĩa đến đâu nếu nhiều người vẫn thiếu thời gian và điều kiện để chăm sóc sức khỏe, ở bên gia đình, học hỏi hoặc theo đuổi những việc có ý nghĩa với bản thân?

Câu hỏi này không thuộc riêng về Marx, cũng không buộc chúng ta phải chấp nhận toàn bộ lý thuyết của ông. Di sản của Marx nhắc chúng ta rằng muốn hiểu một nền kinh tế, cần xem xét không chỉ xã hội tạo ra bao nhiêu của cải, mà còn cách lao động được tổ chức, quyền quyết định thuộc về ai và thành quả kinh tế định hình cuộc sống con người ra sao.

Ảnh: Nhà triết học và kinh tế học Karl Marx, năm 1875. Ảnh của John Jabez Edwin Mayall, bản phục dựng từ ảnh tư liệu lịch sử. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons. 

Tư liệu tham khảo

1. Karl Marx – Tư bản, tập I (Capital: A Critique of Political Economy), xuất bản năm 1867, chương 10 – Ngày lao động. Phân tích xung đột về thời gian làm việc, sức khỏe và quyền lợi giữa người lao động với giới chủ trong xã hội công nghiệp.

Đọc bản tiếng Anh tại Marxists Internet Archive: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch10.htm

2. Karl Marx – Tư bản, tập I, chương 9 – Tỷ suất giá trị thặng dư. Trình bày cách Marx phân biệt lao động cần thiết với lao động thặng dư và giải thích khái niệm giá trị thặng dư.

Đọc bản tiếng Anh tại Marxists Internet Archive: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch09.htm

3. Stanford Encyclopedia of Philosophy – Sự bóc lột (Exploitation). Bài nghiên cứu giải thích các quan niệm về bóc lột, trình bày lý thuyết của Marx và những tranh luận triết học, kinh tế học xoay quanh lý thuyết này.

Đọc tại Stanford Encyclopedia of Philosophy: https://plato.stanford.edu/entries/exploitation/