FREUD, JUNG VÀ NHỮNG NĂM THÁNG ĐẤU TRANH CỦA PHÂN TÂM HỌC

 FREUD, JUNG VÀ NHỮNG NĂM THÁNG ĐẤU TRANH CỦA PHÂN TÂM HỌC

Ngày 19/9/1907, từ Rome, Sigmund Freud gửi cho Carl Gustav Jung một lá thư động viên người đồng nghiệp trẻ sau những phản ứng gay gắt tại hội nghị ở Amsterdam. Cuối thư, Freud viết: “Một ngày nào đó, khi nhìn lại, anh sẽ thấy những năm tháng đấu tranh là quãng thời gian đẹp nhất.” Câu nói về sau trở thành một danh ngôn quen thuộc. Trong hoàn cảnh ban đầu, đó là lời nhắn gửi giữa hai người đang nỗ lực xây dựng một hướng nghiên cứu mới, khi phân tâm học vẫn vấp phải sự hoài nghi và phản đối.

* Một lá thư giữa những phản ứng gay gắt

Đầu thế kỷ XX, phân tâm học của Freud còn gây nhiều tranh cãi trong giới y học châu Âu. Những quan niệm về vô thức, giấc mơ và xung đột tâm lý thách thức các cách giải thích tâm thần đương thời. Freud đã dành nhiều năm phát triển lý thuyết của mình, nhưng thuyết phục giới chuyên môn tiếp nhận nó là việc không dễ dàng.

Tại hội nghị quốc tế về tâm thần học, thần kinh học, tâm lý học và chăm sóc người bệnh tâm thần ở Amsterdam, diễn ra từ ngày 2 đến 7/9/1907, Jung trình bày về lý thuyết hysteria của Freud. Bài nói bị giới hạn thời gian, còn những ý tưởng được nêu ra vấp phải sự phản đối gay gắt. Jung viết thư kể lại trải nghiệm với sự thất vọng rõ rệt.

Freud khi đó đang nghỉ tại vùng Carinthia, Áo. Trong thư ngày 2/9, ông bày tỏ niềm tin vào Jung, cho rằng người đồng nghiệp trẻ có lợi thế trong việc truyền bá các ý tưởng mà chính ông thường khó khiến người khác tiếp nhận. Đến ngày 19/9, từ Rome, Freud tiếp tục hồi đáp sau khi nhận được thư kể về diễn biến hội nghị.

Lời khuyên của Freud khá thực tế: tiếp tục làm việc và bớt tranh luận. Theo ông, những người chưa muốn tiếp nhận một ý tưởng khó có thể bị thuyết phục chỉ bằng cách lặp lại lập luận. Thay vì tiêu hao sức lực trong những cuộc đối đầu ít đem lại kết quả, nhóm nghiên cứu nên tập trung phát triển công trình của mình.

Cuối thư, Freud đề nghị cùng Jung xây dựng một tạp chí. Ông dự đoán người ta có thể chỉ trích tạp chí, nhưng vẫn sẽ mua và đọc nó. Sau lời đề nghị đó là câu nói nổi tiếng về những năm tháng đấu tranh. Trong mạch thư, thông điệp khá rõ: tiếp tục nghiên cứu, tạo dựng diễn đàn học thuật và chấp nhận rằng sự công nhận có thể đến chậm. Freud không hứa mọi phản đối sẽ biến mất; ông muốn Jung đừng để những phản ứng trước mắt làm lu mờ giá trị của công việc đang theo đuổi.

* Vì sao Freud đặt nhiều kỳ vọng vào Jung?

Jung không phải người mới vào nghề chỉ tiếp nhận tư tưởng của Freud. Ông là bác sĩ tâm thần tại bệnh viện Burghölzli ở Zurich, một cơ sở y khoa có uy tín. Nghiên cứu của Jung về liên tưởng từ ngữ và các phức cảm tâm lý giúp ông tiếp cận những vấn đề mà Freud quan tâm, đồng thời đưa một số ý tưởng phân tâm học đến gần hơn với giới chuyên môn.

Khi hai người bắt đầu trao đổi thư từ và hợp tác chặt chẽ trong giai đoạn 1906–1907, Freud nhìn thấy ở Jung một cộng sự có năng lực, vị thế nghề nghiệp và khả năng kết nối mà phong trào phân tâm học đang cần. Jung trẻ hơn Freud gần hai thập niên, hoạt động trong một môi trường học thuật khác và có thể tiếp cận những đồng nghiệp vốn chưa sẵn lòng lắng nghe người sáng lập phân tâm học ở Vienna.

Trong thư ngày 2/9/1907, Freud nhận xét Jung có lợi thế hơn mình trong việc truyền bá tư tưởng. Điều đó cho thấy ông hiểu rằng một trường phái không thể phát triển chỉ nhờ người khởi xướng. Nó cần những cộng sự đủ sức kiểm tra, phát triển và đưa các ý tưởng đến với những nhóm độc giả mới.

Năm 1908, cuộc gặp gỡ của những người theo phân tâm học tại Salzburg góp phần thúc đẩy việc xây dựng một diễn đàn chung. Năm 1909, tạp chí Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen bắt đầu xuất bản, với Eugen Bleuler và Freud giữ vai trò chủ trì xuất bản, còn Jung đảm nhiệm công việc biên tập. Đề xuất trong lá thư năm 1907 dần trở thành một phần của nỗ lực tổ chức phong trào.

Tuy nhiên, Jung không đơn thuần là người kế tục Freud. Ông có những câu hỏi và định hướng nghiên cứu riêng. Về sau, chính sự độc lập trong tư duy, cùng những khác biệt lý thuyết ngày càng sâu sắc, đã khiến quan hệ giữa hai người rạn vỡ.

* Khi những người đồng hành bất đồng

Trong những năm đầu hợp tác, Freud và Jung cùng quan tâm đến vô thức, các phức cảm và những động lực ẩn sau hành vi con người. Tuy nhiên, họ không có cùng cách giải thích mọi hiện tượng tâm lý. Bất đồng dần rõ rệt, đặc biệt quanh khái niệm libido, vai trò của tính dục và ý nghĩa của thần thoại, tôn giáo trong đời sống tinh thần.

Freud nhấn mạnh vai trò của những xung đột và ham muốn vô thức, trong đó tính dục giữ vị trí quan trọng. Jung muốn mở rộng cách hiểu về libido, đồng thời chú ý nhiều hơn đến biểu tượng, thần thoại và những mô thức tâm lý mà ông cho là vượt ra ngoài trải nghiệm cá nhân. Khác biệt giữa họ liên quan đến những vấn đề nền tảng: tâm lý con người vận hành ra sao và một lý thuyết có thể giải thích đời sống tinh thần đến mức nào.

Đến năm 1913, quan hệ cá nhân giữa hai người đã rạn vỡ nghiêm trọng; sự hợp tác chuyên môn kết thúc trong giai đoạn 1913–1914. Freud tiếp tục phát triển phân tâm học, còn Jung xây dựng hướng nghiên cứu riêng, về sau được gọi là tâm lý học phân tích.

Cuộc chia rẽ không đơn thuần là thất bại của một tình bạn, cũng không cần được kể như câu chuyện một người đúng còn người kia sai. Hai nhà tư tưởng từng tìm thấy ở nhau sự đồng cảm và khả năng cộng tác, nhưng những bất đồng về lý thuyết cuối cùng đưa họ đến những con đường riêng. Lịch sử tư tưởng thường chứng kiến những trường phái khởi đầu từ sự đồng thuận rồi phân nhánh khi các thành viên không còn chấp nhận cùng một lời giải thích.

Cũng không nên đọc lá thư năm 1907 như thể Freud và Jung đã biết trước kết cục. Khi viết những lời động viên, Freud vẫn tin vào công việc chung và mong Jung tiếp tục góp sức. Lá thư lưu giữ một thời điểm trong quan hệ của họ khi sự hợp tác còn nhiều triển vọng, trước lúc những khác biệt trở nên không thể hàn gắn.

* Những năm tháng đấu tranh có thực sự là quãng thời gian đẹp nhất?

Câu nói của Freud được trích dẫn rộng rãi bởi nó chạm đến một trải nghiệm quen thuộc: đôi khi, ý nghĩa của một giai đoạn chỉ trở nên rõ ràng khi con người đã đi qua. Trong lúc đối diện với sự hoài nghi, thiếu nguồn lực hay thất bại, ta thường chỉ nhìn thấy những trở ngại trước mắt. Khi nhìn lại, ta có thể hiểu rõ hơn mình đã học được gì, xây dựng được điều gì và ai từng đồng hành.

Dẫu vậy, không phải mọi gian khó đều đáng quý, cũng không phải cứ bị phản đối là đang đi đúng hướng. Lịch sử có những ý tưởng từng bị bác bỏ rồi được công nhận, nhưng cũng có những quan niệm không đứng vững trước bằng chứng. Sự cô lập đôi khi là cái giá của việc đi trước thời đại; đôi khi nó bắt nguồn từ những sai lầm mà người theo đuổi một niềm tin chưa nhận ra. Vì thế, kiên trì cần đi cùng khả năng tự xem xét và sẵn sàng sửa đổi.

Điều đáng chú ý trong lá thư của Freud không nằm ở việc ông tô đẹp đau khổ. Ông muốn Jung tiếp tục một công việc mà cả hai tin là có ý nghĩa, dù sự công nhận chưa đến. Lời nhắn còn đi kèm một lựa chọn cụ thể: bớt tranh cãi, tập trung nghiên cứu và xây dựng diễn đàn để công việc được tiếp tục.

Quan hệ Freud–Jung cũng gợi ra một khía cạnh khác của hành trình tư tưởng. Những người từng giúp nhau tiến xa hơn không nhất thiết sẽ mãi đồng thuận. Có lúc mỗi người phải tự chịu trách nhiệm trước những kết luận của mình. Trân trọng quãng đường đã đi cùng nhau không có nghĩa là phủ nhận những khác biệt cuối cùng khiến họ chia tay.

Bởi vậy, câu nói của Freud không nên được hiểu như lời khẳng định rằng gian khổ tự nó tạo ra giá trị. Nó gợi nhắc rằng một hành trình đôi khi mang ý nghĩa lớn hơn những gì ta cảm nhận khi đang trải qua. Điều đáng giữ lại không phải sự khổ đau, mà ở công việc đã thực hiện, hiểu biết đã đạt được và khả năng tiếp tục suy nghĩ ngay cả khi chưa có sự đồng thuận.

Lá thư ngày 19/9/1907 lưu giữ một khoảnh khắc như thế. Freud vẫn tin vào tương lai của phân tâm học và xem Jung là người đồng hành quan trọng. Hơn một thế kỷ sau, câu nói của ông vẫn được nhắc lại, không phải vì mọi cuộc đấu tranh đều dẫn đến thành công, mà bởi đôi khi chỉ khi nhìn lại, con người mới hiểu đầy đủ hơn điều mình đã theo đuổi và cái giá của hành trình.

Ảnh: Sigmund Freud (ngồi bên trái), G. Stanley Hall (ngồi giữa) và Carl Gustav Jung (ngồi bên phải), cùng các đồng nghiệp tại Đại học Clark, Worcester, Massachusetts, tháng 9/1909. Nguồn ảnh: Library of Congress.

Tư liệu tham khảo 

1. Sigmund Freud – Thư gửi Carl Gustav Jung ngày 19/9/1907. Bức thư chứa câu nói về những năm tháng đấu tranh, được in trong tuyển tập thư của Freud do Ernst L. Freud biên tập, bản dịch của Tania và James Stern, năm 1960, thư số 127, tr. 257–258.

Đọc tại trang Lutecium: https://www.lutecium.org/1907/09/19-09-1907-freud-a-jung/2963

2. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ – Freud cảm ơn Jung vì đã bảo vệ những ý tưởng của ông. Tư liệu về thư Freud gửi Jung ngày 2/9/1907 và bối cảnh hội nghị ở Amsterdam.

Đọc tại trang Library of Congress: https://www.loc.gov/exhibits/red-book-of-carl-jung/before-the-red-book.html

3. Quote Investigator – Truy nguyên câu nói “Nhìn lại, những năm tháng đấu tranh sẽ trở thành quãng thời gian đẹp nhất”. Bài viết lần theo nguồn gốc câu trích dẫn từ thư Freud gửi Jung năm 1907.

Đọc tại trang Quote Investigator: https://quoteinvestigator.com/2023/09/24/struggle-beautiful/

4. William McGuire (biên tập) – Thư từ Freud và Jung: Trao đổi giữa Sigmund Freud và C. G. Jung, năm 1974. Tuyển tập thư giúp tìm hiểu quá trình cộng tác và những bất đồng giữa hai nhà tâm lý học.

Đọc bản số hóa: https://files.spiritmaji.com/books/Jung%2C%20Carl%20Gustav/Freud_Jung%20Letters%2C%20The%20%5Bed.%20McGuire%5D/McGuire%2C%20William%20%28ed.%29%20-%20Freud_Jung%20Letters%20%28Princeton%2C%201974%29.pdf