ĐỪNG NHÌN NGƯỜI QUA LỜI HỌ NÓI

 

ĐỪNG NHÌN NGƯỜI QUA LỜI HỌ NÓI

Lời nói có thể cho ta biết một người muốn được nhìn nhận thế nào. Những lựa chọn trong lúc khó khăn mới cho ta thấy họ sẵn sàng sống theo điều gì.

Khi nhìn lại một con người sau nhiều năm, thứ còn lại thường là những lời họ từng nói, những điều người khác kể về họ và hình ảnh đã được hình thành theo thời gian. Nhưng giữa một lời tuyên bố và một lựa chọn thực tế luôn có một khoảng cách.

Một người có thể nói rất hay về những điều mình tin tưởng. Điều khó biết hơn là họ sẽ làm gì khi lợi ích, quyền lực, danh dự hay sự an toàn của chính họ đứng ở phía bên kia.

Điều này không chỉ đúng với những nhân vật đã đi qua một thời đại. Trong đời sống hiện tại cũng vậy.

Sau vài lần thất vọng, người ta rất dễ đi đến kết luận: “Đừng tin ai cả.”

Nhưng đó vẫn là một cách nhìn quá đơn giản.

Con người không thể sống mà không tin ai. Ta phải giao việc, hợp tác, giữ lời hứa, nhờ người khác giúp đỡ và bước vào những mối quan hệ mà không thể biết trước toàn bộ con người phía bên kia.

Vấn đề vì thế không nằm ở chuyện tin hay không tin, mà ở chỗ: ta có cơ sở gì để tin một người, và mức độ tin ấy có phù hợp với những gì mình thực sự biết về họ hay không.

LỜI NÓI CHỈ LÀ MỘT PHẦN CỦA CON NGƯỜI

Lời nói cho ta biết một người muốn mình được nhìn nhận như thế nào. Nhưng hành động cho ta thêm thông tin về cách họ thực sự lựa chọn khi phải trả giá.

Một người có thể nói mình coi trọng nguyên tắc, biết nhận lỗi và tôn trọng người khác. Những điều ấy có thể hoàn toàn chân thành. Nhưng chúng vẫn là những điều họ nói về chính mình.

Muốn hiểu thêm về một người, hãy nhìn cách họ hành xử khi mọi chuyện không còn thuận lợi.

Họ đối xử thế nào với người không đem lại lợi ích cho mình? Phản ứng ra sao khi bị từ chối? Có giữ lời trong những chuyện nhỏ không? Khi mắc lỗi, họ tìm cách sửa chữa hay tìm một người khác để đổ trách nhiệm?

Những tình huống ấy thường cho ta nhiều thông tin hơn một lời tự giới thiệu.

Tuy vậy, cũng không nên vì thế mà tưởng rằng chỉ cần nhìn vài hành động là có thể nhìn thấy “bản chất thật” của một con người.

Con người vốn không hoàn toàn nhất quán. Một lần nổi nóng chưa đủ để kết luận một người nóng nảy. Một lần thất hứa chưa đủ để gọi họ là người không đáng tin.

Điều đáng chú ý hơn là mẫu hành vi lặp lại theo thời gian.

Nếu một người thường xuyên xúc phạm người khác mỗi khi bất đồng, liên tục đổ lỗi khi có vấn đề hoặc thay đổi nguyên tắc ngay khi lợi ích của mình bị ảnh hưởng, những lần riêng lẻ ấy bắt đầu ghép thành một bức tranh rõ hơn.

Khi đó, ta không nhất thiết phải phán xét họ tốt hay xấu. Chỉ cần biết rằng đây là kiểu hành vi mình cần tính đến khi quyết định mức độ tin tưởng.

NIỀM TIN KHÔNG NHẤT THIẾT PHẢI TUYỆT ĐỐI

Một trong những sai lầm phổ biến là nghĩ rằng chỉ có hai trạng thái: tin hoàn toàn hoặc không tin chút nào.

Thực tế, niềm tin có thể có phạm vi.

Tôi có thể tin một người làm việc đúng giờ nhưng chưa chắc giao cho họ quản lý tiền. Có thể tin một đồng nghiệp giỏi chuyên môn nhưng vẫn kiểm tra cẩn thận một công việc nằm ngoài năng lực họ đã chứng minh.

Đó không phải là giả tạo hay đa nghi.

Đó là hiểu rằng mỗi loại niềm tin cần một cơ sở khác nhau.

Một người đáng tin trong công việc chưa chắc phù hợp để chia sẻ mọi chuyện riêng tư. Một người tử tế trong quan hệ cá nhân chưa chắc có kỹ năng quản lý tài chính. Một người từng giữ lời nhiều lần vẫn có thể mắc sai lầm trong một hoàn cảnh đặc biệt.

Niềm tin trưởng thành không đòi hỏi phải biết hết về một con người. Nó chỉ cần đủ thông tin để quyết định mình nên trao cho họ điều gì, ở mức độ nào.

Thời gian giúp ta có thêm những thông tin mà lời nói không thể cung cấp.

Một người có thể tạo ấn tượng rất tốt trong một cuộc gặp. Nhưng để duy trì một cách hành xử nhất quán qua nhiều năm, trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, lại là chuyện khác.

Bởi vậy, đừng vội trao cho một người quá nhiều niềm tin chỉ vì họ tạo được ấn tượng tốt. Nhưng cũng đừng vội rút hết niềm tin chỉ vì một lần họ làm ta thất vọng.

Hãy để thời gian bổ sung những gì ta chưa biết.

KHI LỢI ÍCH VA CHẠM VỚI NGUYÊN TẮC

Có lẽ con người bộc lộ nhiều nhất vào những lúc lợi ích của họ bắt đầu va chạm với những nguyên tắc mà họ từng nói đến.

Khi mọi thứ thuận lợi, nói về công bằng và tử tế không khó.

Khó hơn là khi giữ nguyên tắc khiến chính mình phải chịu thiệt.

Một người có thể nhận lỗi dù điều đó làm hình ảnh của họ xấu đi không?

Có thể sửa chữa sau khi gây tổn thương không?

Có thể giữ lời khi không còn ai buộc họ phải giữ không?

Khi gặp thất bại, họ nhận phần trách nhiệm của mình hay lập tức tìm một người để đổ lỗi?

Những khoảnh khắc ấy thường cho ta thấy nhiều hơn một lời tuyên bố về đạo đức.

Và có lẽ điều đáng tin nhất cũng không phải là một người chưa từng sai.

Một người có thể đáng tin vì họ biết nhận lỗi, biết sửa khi thất hứa và chấp nhận hậu quả do hành động của mình gây ra.

Sai lầm cho ta biết một phần về con người. Cách họ đối diện với sai lầm còn cho ta biết nhiều hơn.

MỘT HỆ THỐNG TỐT KHÔNG CẦN CON NGƯỜI HOÀN HẢO

Điều này cũng đúng trong công việc và các tổ chức.

Phân quyền, hợp đồng, đối chiếu hay kiểm soát nội bộ không nhất thiết xuất phát từ giả định rằng con người đều xấu.

Chúng tồn tại vì ngay cả người tốt cũng có thể nhầm lẫn, chịu áp lực, quên việc hoặc thay đổi khi hoàn cảnh thay đổi.

Một hệ thống trưởng thành không đòi hỏi mọi người phải hoàn hảo mới có thể vận hành. Nó kết hợp niềm tin với những cơ chế kiểm chứng cần thiết.

Nếu đã giao việc cho ai đó, cần cho họ đủ quyền để thực hiện và đủ trách nhiệm để chịu kết quả.

Ngược lại, nếu đã giao việc nhưng vẫn phải kiểm soát từng bước vì không thực sự tin người được giao, có lẽ vấn đề nằm ở chính quyết định giao việc.

Niềm tin vì thế không đối lập với kiểm chứng.

Kiểm chứng hợp lý giúp niềm tin có nền tảng hơn.

ĐỪNG ĐỂ SỰ THẤT VỌNG THAY ĐỔI MÌNH

Nhưng còn một điều quan trọng hơn việc hiểu người khác: đừng để cách người khác đối xử với mình quyết định con người mà mình trở thành.

Một người có thể làm ta mất tiền, mất cơ hội hoặc mất một mối quan hệ. Nhưng họ không nhất thiết phải lấy đi khả năng sống theo những nguyên tắc mà ta cho là đúng.

Bị lừa dối không buộc ta phải trở thành người lừa dối.

Bị đối xử tệ không có nghĩa ta phải đối xử tệ với người khác.

Nếu sau một lần thất vọng, ta bắt đầu nghĩ rằng “ai cũng thế”, rồi dùng chính điều đó để biện minh cho sự ích kỷ, lạnh lùng hay thiếu trung thực của mình, thì sự tổn thương đã đi xa hơn người gây ra nó.

Người khác có thể cho ta một lý do để thận trọng.

Nhưng họ không nên có quyền quyết định ta sẽ trở thành người như thế nào.

TIN NGƯỜI, NHƯNG ĐỪNG TRAO HẾT QUYỀN CHO HỌ

Sống tỉnh táo không có nghĩa là đóng cửa trước con người. Cũng không phải mở cửa cho tất cả mọi người.

Đó là biết mình đang trao niềm tin cho ai, trong việc gì, ở mức độ nào và dựa trên những bằng chứng nào.

Một lời hứa được giữ nhiều lần có giá trị khác một lời hứa chỉ được nói một lần.

Một lời xin lỗi đi cùng sự thay đổi có ý nghĩa khác một lời xin lỗi chỉ nhằm kết thúc tranh cãi.

Và một người đáng tin không nhất thiết phải là người chưa từng sai. Có thể đó là người biết nhận lỗi, biết sửa chữa và không tìm cách trốn tránh trách nhiệm khi hành động của mình gây ra hậu quả.

Ta không cần cố đọc hết “bản chất” của một con người chỉ qua vài câu nói. Nhưng cũng không nên bỏ qua những gì họ liên tục làm trước mắt mình.

Không cả tin, nhưng cũng không đa nghi.

Hãy để niềm tin được xây dựng bằng thời gian, hành động và những gì đã được kiểm chứng.

Bởi cuối cùng, điều quan trọng không phải là tìm được một người mà ta có thể tin tuyệt đối.

Quan trọng hơn là học cách trao niềm tin mà không trao luôn quyền quyết định cuộc đời mình cho người khác.

Con người có thể thay đổi. Hoàn cảnh cũng có thể thay đổi. Những điều ta từng tin vì thế đôi khi cần được xem xét lại.

Nhưng nếu vẫn giữ được khả năng quan sát, biết điều chỉnh niềm tin theo thực tế và không đánh mất nguyên tắc của chính mình, ta sẽ không cần sống trong cả tin cũng chẳng phải sống trong nghi ngờ.

Đừng nhìn một con người chỉ qua những gì họ nói về mình. Hãy để thời gian, lựa chọn và cách họ hành động khi lợi ích bị đụng chạm giúp ta hiểu họ rõ hơn.