KHOA HỌC VIỄN TƯỞNG VÀ CUỘC CHIẾM ĐOẠT TƯƠNG LAI

 

KHOA HỌC VIỄN TƯỞNG VÀ CUỘC CHIẾM ĐOẠT TƯƠNG LAI

Khoa học viễn tưởng thường được nhớ đến qua những thứ rất dễ hình dung: tàu vũ trụ, robot, trí tuệ nhân tạo, thành phố trên sao Hỏa hay những thế giới ảo nơi con người có thể bước vào bằng một hình đại diện.

Nhưng phía sau những hình ảnh ấy thường là một câu hỏi lớn hơn: nếu công nghệ thay đổi thế giới, con người sẽ sống với sự thay đổi đó như thế nào?

Điều thú vị là nhiều người đang xây dựng công nghệ ngày nay cũng từng được truyền cảm hứng từ chính những câu chuyện như vậy. Elon Musk nhiều lần nhắc đến Star Trek và Foundation của Isaac Asimov. Meta đặt cược lớn vào “metaverse” – một không gian kỹ thuật số nơi con người có thể làm việc, giao tiếp và giải trí thông qua hình đại diện. Khái niệm này gắn liền với tiểu thuyết Snow Crash của Neal Stephenson. Palantir Technologies cũng lấy tên từ những viên đá nhìn xa trong The Lord of the Rings của J.R.R. Tolkien.

Những ý tưởng từng nằm trên trang sách đang dần xuất hiện ngoài đời thực.

Nhưng ở đây có một điều đáng suy nghĩ: khi công nghệ lấy cảm hứng từ khoa học viễn tưởng, chúng ta thường lấy đi phần nào của câu chuyện?

* Từ Star Trek đến giấc mơ chinh phục không gian

Trong Star Trek, con tàu Enterprise bay giữa các hành tinh, khám phá những thế giới xa xôi và gặp những nền văn minh khác nhau. Với nhiều người, đó là hình ảnh kinh điển về tương lai.

Elon Musk từng nói về mong muốn biến những điều từng thấy trong Star Trek thành hiện thực, đặc biệt là khả năng đưa con người ra ngoài Trái Đất và xây dựng một nền văn minh có thể tồn tại trên nhiều hành tinh.

Nhưng Star Trek vốn không chỉ nói về việc chế tạo những con tàu bay nhanh hơn.

Thế giới mà Gene Roddenberry tạo ra còn hình dung một xã hội trong đó con người đã vượt qua nhiều nhu cầu vật chất cơ bản và có thể dành nhiều năng lượng hơn cho khám phá, khoa học, văn hóa và việc tìm hiểu vũ trụ.

Vì vậy, xây dựng được một con tàu giống Enterprise vẫn chưa có nghĩa là xây dựng được thế giới đã tạo ra Enterprise.

Đây là khác biệt rất dễ bị bỏ qua khi một ý tưởng từ văn học bước vào đời thực. Phần công nghệ thường dễ nhìn thấy và dễ bắt chước. Phần xã hội đứng phía sau nó thì khó hơn nhiều.

* Snow Crash và giấc mơ về một thế giới ảo

Năm 2021, Facebook đổi tên thành Meta và đặt cược lớn vào metaverse.

Với người chưa quen thuật ngữ này, có thể hiểu đơn giản: đó là ý tưởng về một không gian kỹ thuật số nơi con người bước vào bằng “avatar” – hình đại diện của mình – để giao tiếp, làm việc, mua bán hoặc giải trí.

Ý tưởng này khiến nhiều người liên tưởng đến Snow Crash, cuốn tiểu thuyết của Neal Stephenson xuất bản năm 1992. Trong thế giới của Stephenson, con người có thể bước vào một không gian ảo và tương tác với nhau thông qua những hình đại diện.

Nhưng Snow Crash không phải một cuốn quảng cáo cho thế giới ảo.

Đằng sau công nghệ trong tiểu thuyết là một xã hội đầy bất bình đẳng, nơi quyền lực của các tập đoàn ngày càng lớn còn vai trò của nhà nước bị thu hẹp.

Đó mới là phần đáng suy nghĩ.

Một ý tưởng văn học có thể được lấy ra, tách khỏi câu chuyện ban đầu và biến thành một khái niệm kinh doanh hấp dẫn. Khi ấy, người ta có thể nhớ đến “thế giới ảo” nhưng quên mất câu hỏi mà tác giả từng đặt ra về ai sở hữu thế giới đó và ai có quyền quyết định luật chơi.

* Foundation và ảo tưởng về người nhìn thấy tương lai

Elon Musk cũng nhiều lần nhắc đến Foundation của Isaac Asimov, một trong những tác phẩm khoa học viễn tưởng nổi tiếng nhất thế kỷ XX.

Trong câu chuyện, Hari Seldon sử dụng toán học để nghiên cứu những quy luật lớn của lịch sử và dự đoán hướng đi của cả một nền văn minh.

Hình ảnh này rất hấp dẫn trong thời đại dữ liệu và trí tuệ nhân tạo: nếu chúng ta có đủ dữ liệu và đủ năng lực tính toán, liệu chúng ta có thể nhìn thấy tương lai rõ hơn?

Nhưng Foundation lại không kể một câu chuyện đơn giản về một thiên tài nhìn thấy tất cả.

Seldon có thể nhìn ra những xu hướng lớn, nhưng việc cứu giữ tri thức và rút ngắn thời kỳ hỗn loạn của nền văn minh vẫn phụ thuộc vào rất nhiều con người, thế hệ và tổ chức khác nhau.

Điều đó gợi ra một thực tế quan trọng: những thay đổi lớn hiếm khi là sản phẩm của một cá nhân duy nhất, dù chúng ta thường thích kể lịch sử bằng tên tuổi của những người đứng đầu.

Một nhà sáng lập có thể đưa ra ý tưởng. Nhưng để ý tưởng trở thành hiện thực cần kỹ sư, nhà khoa học, công nhân, luật pháp, vốn, cơ sở hạ tầng và cả một xã hội chấp nhận nó.

* Khi “vì nhân loại” trở thành một lý do quá dễ dùng

Những dự án lớn về trí tuệ nhân tạo, chinh phục không gian hay xây dựng những hệ thống công nghệ mới thường đi cùng một mục tiêu rất đẹp: làm điều gì đó có ích cho tương lai của nhân loại.

Đó có thể là những mục tiêu đáng theo đuổi.

Nhưng “vì nhân loại” cũng là một câu nói rất dễ được sử dụng mà không cần trả lời những câu hỏi khó hơn.

Ai sẽ được hưởng lợi?

Ai phải trả chi phí?

Ai chịu rủi ro nếu dự án thất bại?

Ai có quyền quyết định hướng phát triển?

Và liệu có cách nào khác ít tốn kém hơn để giải quyết cùng một vấn đề?

Những câu hỏi này đặc biệt quan trọng với trí tuệ nhân tạo. AI có thể tạo ra những thay đổi rất lớn, nhưng từ việc có thể thay đổi xã hội đến việc phát triển càng nhanh càng tốt là hai chuyện khác nhau.

Khi tốc độ phát triển công nghệ được xem như một mục tiêu tự thân, bất kỳ quy định nào cũng có thể bị coi là cản trở. Khi đó, cuộc tranh luận không còn đơn thuần là chuyện công nghệ tốt hay xấu, mà trở thành câu chuyện về ai có quyền quyết định tốc độ và hướng đi của tương lai.

* Palantir và những viên đá nhìn xa

Tên gọi Palantir Technologies cũng bắt nguồn từ văn học.

Trong The Lord of the Rings của J.R.R. Tolkien, palantír là những viên đá cho phép người sử dụng nhìn thấy những nơi hoặc sự việc ở rất xa. Từ này thường được hiểu theo nghĩa gần với “viên đá nhìn xa”.

Palantir Technologies ngày nay phát triển các hệ thống giúp tổ chức tập hợp, kết nối và phân tích lượng lớn dữ liệu. Những công nghệ như vậy có thể được sử dụng trong nhiều lĩnh vực, trong đó có chính phủ, quốc phòng và thực thi pháp luật.

Sự liên tưởng với Tolkien khá thú vị.

Trong thế giới của ông, nhìn thấy nhiều hơn không đồng nghĩa với việc kiểm soát được mọi thứ. Khả năng nhìn xa có thể đem lại quyền lực, nhưng cũng có thể khiến con người bị cuốn vào chính thứ họ muốn nhìn thấy.

Ngoài đời, dữ liệu cũng vậy.

Một tổ chức càng nhìn thấy nhiều thông tin về con người thì càng có khả năng hiểu, dự đoán và tác động đến hành vi của họ.

Khi khả năng thu thập và phân tích dữ liệu ngày càng lớn, vấn đề cũng trở nên phức tạp hơn: ai được nhìn thấy những thông tin ấy, họ có thể dùng chúng đến đâu, và ai sẽ giám sát những người đang nắm trong tay khả năng quan sát người khác?

* Khi lời cảnh báo trở thành sản phẩm

William Gibson từng dùng từ “cyberspace” để mô tả một không gian mạng nơi con người kết nối với các hệ thống thông tin. Sau này, khái niệm ấy trở thành một phần quen thuộc trong cách chúng ta hình dung về thế giới kỹ thuật số.

Nhưng Neuromancer của Gibson không phải câu chuyện về một tương lai công nghệ tươi đẹp.

Thế giới của ông đầy những tập đoàn khổng lồ, những hệ thống công nghệ phức tạp và những con người phải tìm cách tồn tại trong một xã hội mà quyền lực không còn nằm ở một nơi duy nhất.

Điều đáng sợ của khoa học viễn tưởng đôi khi không phải là nó dự đoán chính xác tương lai.

Nó đáng sợ vì nó cho chúng ta thấy một xu hướng có thể dẫn đến đâu nếu cứ tiếp tục phát triển mà không được kiểm soát.

Một hệ thống cũng có thể trở nên nguy hiểm mà không cần một kẻ phản diện đứng phía sau.

Những người xây dựng nó có thể thực sự tin rằng họ đang làm điều tốt. Nhưng khi công nghệ ngày càng lớn, lợi ích ngày càng tập trung và quyền lực ngày càng khó kiểm soát, những hệ quả ngoài ý muốn có thể xuất hiện.

* AI đang viết tương lai, hay chúng ta đang viết?

Ngày nay, khi nói về tương lai, chúng ta thường nghĩ đến những thành phố thông minh, robot, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu khổng lồ, con người sống trên sao Hỏa hay một nền văn minh có thể tồn tại trên nhiều hành tinh.

Những hình ảnh ấy rất hấp dẫn.

Nhưng tương lai không chỉ được tạo ra bởi những người có khả năng xây dựng những thứ lớn nhất.

Nó còn được quyết định bởi luật pháp, chính sách, thị trường, văn hóa và những lựa chọn của hàng triệu người bình thường.

Một công nghệ có thể được phát minh bởi một nhóm kỹ sư, nhưng cách công nghệ ấy được sử dụng lại phụ thuộc vào cả xã hội.

Đó cũng là lý do khoa học viễn tưởng vẫn có giá trị ngay cả khi những dự đoán của nó không trở thành hiện thực.

Nó giúp chúng ta thử sống trước một tương lai chưa đến.

Star Trek đặt ra câu hỏi về một nền văn minh có thể trở thành gì khi vượt qua những giới hạn vật chất hiện tại.

Foundation đặt câu hỏi về lịch sử, tri thức và khả năng định hướng một nền văn minh.

Snow Crash cho thấy một thế giới ảo có thể đi cùng những vấn đề về quyền lực và bất bình đẳng.

Tolkien nhắc chúng ta rằng khả năng nhìn thấy nhiều hơn cũng có thể đi cùng với quyền lực và sự cám dỗ.

Còn Gibson cho thấy công nghệ có thể thay đổi xã hội theo những cách mà ngay cả người tạo ra nó cũng không thể kiểm soát hoàn toàn.

Có lẽ đó mới là điều quan trọng nhất mà khoa học viễn tưởng để lại cho chúng ta.

Nó không phải một danh mục những thứ chúng ta cần xây dựng.

Nó là một cách để thử hỏi trước rằng: nếu chúng ta xây dựng chúng, thế giới sẽ trở thành như thế nào?

Tương lai không chỉ có một con đường.

Và trước khi hỏi chúng ta có thể xây dựng tương lai nào, có lẽ nên hỏi thêm một điều đơn giản hơn:

Chúng ta muốn sống trong tương lai của ai?