C. G. JUNG VÀ GIỚI HẠN CỦA VIỆC HIỂU CON NGƯỜI

 C. G. JUNG VÀ GIỚI HẠN CỦA VIỆC HIỂU CON NGƯỜI

Tri thức tâm lý có thể giúp ta nhìn sâu hơn vào đời sống tinh thần. Nhưng hiểu một người không có nghĩa là tìm được lời giải thích cho mọi hành vi của họ.

1. Phía sau những gì ta nhìn thấy 

Carl Gustav Jung (1875–1961), nhà tâm thần học người Thụy Sĩ và người sáng lập trường phái tâm lý học phân tích, dành nhiều tâm huyết nghiên cứu vô thức, giấc mơ và những mâu thuẫn trong đời sống nội tâm. Một khái niệm quan trọng trong tư tưởng của ông là cá thể hóa (individuation), quá trình con người dần nhận biết và dung hòa những phương diện khác nhau của bản thân để hướng tới một đời sống tâm lý toàn vẹn hơn. Điều này đòi hỏi mỗi người đối diện cả với những phần mình khó chấp nhận hoặc chưa hiểu rõ, thay vì chỉ giữ lại hình ảnh tốt đẹp về chính mình.

Từ góc nhìn ấy, ta có thể nhận ra rằng những biểu hiện bên ngoài chưa chắc đã phản ánh đầy đủ đời sống bên trong. Người ít nói chưa hẳn lạnh lùng; người luôn tỏ ra mạnh mẽ có thể đang che giấu sự bất an; một phản ứng khó hiểu đôi khi bắt nguồn từ những trải nghiệm mà người ngoài không biết. Tuy nhiên, thừa nhận chiều sâu tâm lý của con người không có nghĩa là được quyền suy đoán tùy ý về họ. Ta không thể biết chắc một người đang nghĩ gì chỉ qua vài biểu hiện, càng không nên xem phỏng đoán của mình là sự thật. Hiểu người khác bắt đầu từ việc phân biệt điều mình thực sự quan sát được với điều mình đang suy luận.

2. Khi hiểu biết trở thành nhãn mác 

Tri thức tâm lý giúp ta nhận diện những khuôn mẫu hành vi, hiểu thêm về cảm xúc và đặt ra những câu hỏi hữu ích. Tuy nhiên, khi quá tin vào khả năng phân tích của mình, ta dễ biến kiến thức thành công cụ để kết luận về người khác. Trong đời sống thường ngày, những từ như “ái kỷ”, “né tránh”, “độc hại” hay “thiếu đồng cảm” đôi khi được sử dụng chỉ dựa trên một vài hành vi riêng lẻ. Những khái niệm cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể dần trở thành nhãn mác, khiến ta tưởng rằng mình đã tìm ra nguyên nhân và hiểu rõ con người trước mặt.

Một khi nhãn mác được gắn vào, cách nhìn của ta cũng dễ bị chi phối. Người bị cho là ích kỷ có thể bị đánh giá tiêu cực ngay cả khi họ từ chối một yêu cầu không hợp lý; người bị xem là lạnh lùng có thể bị hiểu sai khi cần không gian riêng. Ngay cả những hành động trái với nhận định ban đầu cũng có thể bị diễn giải theo hướng củng cố định kiến.

Vấn đề nằm ở chỗ ta có sẵn sàng xem xét lại nhận định của mình khi xuất hiện thông tin mới hay không. Một cách giải thích hữu ích nên mở ra những điều cần tìm hiểu, thay vì khép lại mọi khả năng bằng một kết luận có sẵn. Ta có thể quen một người nhiều năm mà vẫn chưa hiểu hết suy nghĩ, nhu cầu hay những trải nghiệm họ chưa từng chia sẻ. Sự gần gũi giúp ta có thêm thông tin, nhưng không bảo đảm mọi điều ta nghĩ về đối phương đều chính xác.

3. Lắng nghe trước khi giải thích 

Khi một người buồn bã, tức giận hoặc có hành vi khó hiểu, ta thường muốn tìm nguyên nhân, đưa ra lời khuyên hay chỉ cho họ cách giải quyết. Những phản ứng ấy đôi khi hữu ích, nhưng cũng có thể xuất hiện quá sớm, trước khi người đối diện kịp nói hết điều mình đang trải qua. Cuộc trò chuyện khi ấy dễ trở thành việc ta giải thích về họ, thay vì cùng họ tìm hiểu vấn đề.

Trong trị liệu tâm lý, mối quan hệ giữa nhà trị liệu và thân chủ có vai trò quan trọng. Công trình của Jean Knox về quan hệ trị liệu theo hướng Jung, kết hợp với lý thuyết gắn bó và tâm lý học phát triển, gợi mở rằng đời sống nội tâm cần được tìm hiểu trong bối cảnh quan hệ và tương tác thực tế. Lý thuyết có thể cung cấp một cách nhìn, nhưng không thể thay thế việc lắng nghe con người cụ thể.

Trong đời sống thường ngày, điều này bắt đầu từ những việc đơn giản: hỏi thêm trước khi kết luận, lắng nghe trước khi khuyên bảo và để người khác tự diễn đạt trải nghiệm của họ. Đôi khi, người đối diện chỉ cần được lắng nghe và có đủ thời gian để tự nói ra những điều mình đang trải qua. Lắng nghe không có nghĩa là phải đồng ý với mọi điều được nói ra. Đó là sự sẵn sàng tiếp nhận thông tin mới và chấp nhận khả năng mình chưa hiểu đầy đủ. Nếu cuộc trò chuyện khiến ta phải điều chỉnh nhận định ban đầu, có lẽ ta đang đến gần sự thật hơn.

4. Thấu hiểu không có nghĩa là dung túng 

Một người có thể hành xử tệ vì từng trải qua tổn thương, chịu áp lực hoặc mang theo những xung đột chưa được giải quyết. Những yếu tố ấy giúp ta hiểu thêm về nguyên nhân của hành vi, nhưng không tự động xóa bỏ trách nhiệm đối với hậu quả mà hành vi gây ra. Ta có thể hiểu vì sao một người thường nổi nóng mà vẫn yêu cầu họ chịu trách nhiệm về những lời nói làm tổn thương người khác; cảm thông với hoàn cảnh khó khăn của ai đó mà không chấp nhận việc họ lợi dụng lòng tốt của mình; hoặc lắng nghe một người nhưng vẫn giữ khoảng cách nếu mối quan hệ gây hại.

Nếu chỉ nhìn thấy lỗi lầm, ta dễ biến một hành động sai thành phán quyết về toàn bộ con người. Ngược lại, nếu lấy hoàn cảnh hay tổn thương làm lý do để bỏ qua mọi hậu quả, sự cảm thông có thể khiến ta đánh mất khả năng bảo vệ bản thân. Thấu hiểu không buộc ta phải tha thứ ngay lập tức, duy trì mọi mối quan hệ hay chấp nhận những điều vượt quá giới hạn của mình. Nó giúp ta nhìn nhận công bằng hơn và đưa ra quyết định có cân nhắc cả hoàn cảnh của người khác lẫn những tổn hại thực tế.

5. Biết điều mình chưa biết 

Một trở ngại lớn trong việc hiểu người khác là niềm tin rằng mình đã hiểu đủ. Khi có sẵn một cách giải thích, ta thường chú ý đến những chi tiết củng cố nhận định ban đầu và ít để tâm đến những điều trái ngược. Càng tin rằng mình có thể đọc vị người khác, ta càng dễ bỏ qua những điểm mù trong chính cách nhìn của mình.

Khiêm tốn trước sự phức tạp của con người không có nghĩa là từ chối mọi kết luận hay nghi ngờ tất cả những gì ta quan sát được. Điều cần thiết là phân biệt giữa sự kiện, suy luận và những điều chưa đủ cơ sở để khẳng định. Một hành vi có thể quan sát trực tiếp, nhưng động cơ phía sau thường cần thêm thông tin. Một lời giải thích có thể phù hợp với những gì ta biết mà vẫn chưa phản ánh đầy đủ sự thật.

Tư tưởng của C. G. Jung gợi mở nhiều cách suy nghĩ về đời sống nội tâm, nhưng không phải chiếc chìa khóa vạn năng để giải thích mọi con người. Các khái niệm của ông cần được hiểu trong bối cảnh tâm lý học phân tích và phân biệt với những kết quả, quan điểm của tâm lý học hiện đại. Vận dụng chúng vào giao tiếp hằng ngày cũng đòi hỏi sự thận trọng, thay vì biến lý thuyết thành công thức phán đoán người khác.

Hiểu một người là quá trình có thể thay đổi khi ta có thêm trải nghiệm và thông tin. Có cuộc trò chuyện giúp ta nhận ra điều trước đây chưa từng nghĩ đến; cũng có lúc ta phải chấp nhận rằng người kia chưa muốn chia sẻ, hoặc chính họ vẫn chưa thể gọi tên những gì đang diễn ra bên trong mình.

Hiểu một người đòi hỏi thời gian, sự lắng nghe và cả khả năng nhìn lại những điều mình từng tin là đúng. Càng hiểu thêm về người khác, ta càng nhận ra rằng mỗi người đều có những trải nghiệm và góc khuất mà mình chưa thể biết hết. Chấp nhận giới hạn ấy không khiến việc thấu hiểu trở nên khó khăn hơn, mà giúp ta bớt vội vàng phán xét và cởi mở hơn trước những điều chưa biết.

Ảnh: Carl Gustav Jung (1875–1961), nhà tâm thần học người Thụy Sĩ, người sáng lập trường phái tâm lý học phân tích. Nguồn ảnh: Ortsmuseum Zollikon.

Tư liệu tham khảo

1. Hiệp hội Quốc tế về Tâm lý học Phân tích (IAAP) – Giới thiệu trường phái tâm lý học phân tích và khái niệm cá thể hóa trong tư tưởng Jung.

Tâm lý học phân tích: https://iaap.org/jung-analytical-psychology/analytical-psychology/ 

Cá thể hóa: https://iaap.org/jung-analytical-psychology/short-articles-on-analytical-psychology/individuation-2/ 

2. C. G. Jung, Thực hành tâm lý trị liệu (The Practice of Psychotherapy), Tuyển tập tác phẩm, tập 16 – Các bài viết về trị liệu phân tích và thực hành tâm lý trị liệu.

Giới thiệu tập sách: https://books.google.com.vn/books/about/Collected_Works_of_C_G_Jung_Volume_16.html?id=yxE3AgAAQBAJ&redir_esc=y 

3. Jean Knox (2009), “Mối quan hệ phân tích: Kết hợp góc nhìn Jung, lý thuyết gắn bó và tâm lý học phát triển”, British Journal of Psychotherapy, tập 25, số 1, tr. 5–23.

Bài báo và thông tin xuất bản: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1752-0118.2008.01098.x