CHỮ HÁN VÀ TÂM LÝ BÀI NGOẠI CÓ CHỌN LỌC

 CHỮ HÁN VÀ TÂM LÝ BÀI NGOẠI CÓ CHỌN LỌC

Chữ Hán giữ vị trí văn tự chính thức của hành chính, luật pháp, giáo dục, khoa cử và ngoại giao tại Việt Nam trong hơn 2.000 năm, cho đến khi bị thay dần dưới thời Pháp thuộc, với khoa thi Hội cuối cùng được tổ chức năm 1919. Trong suốt thời gian đó, giới cầm quyền và sĩ phu Việt Nam không bài xích nó như một thứ ngoại lai, trong khi ngày nay chủ trương đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học lại đi kèm một luồng ý kiến bài xích tiếng Anh và văn hóa phương Tây. Bài viết lý giải sự khác biệt đó, rồi chỉ ra rằng cái gọi là truyền thống thường chỉ là một lớp ngoại lai cũ, được đem ra chống lại những ảnh hưởng ngoại lai mới.

________________________________________

CHỮ HÁN ĐỘC TÔN VÌ PHỤC VỤ QUYỀN LỰC

Chữ Hán được đưa vào Việt Nam một cách có hệ thống từ sau khi nhà Hán thôn tính Nam Việt năm 111 TCN. Sĩ Nhiếp, thái thú Giao Chỉ từ năm 187 và mất năm 226, được sử sách Việt nhiều đời ghi nhớ như người có công lớn trong việc đẩy mạnh truyền bá Nho học và chữ Hán [1]. Khi Ngô Quyền thắng quân Nam Hán ở Bạch Đằng năm 938, nền tảng chữ Hán đã bám sâu vào cấu trúc trí thức và quản lý của người Việt đến mức rất khó nhổ bỏ [1].

Sau độc lập, các triều Lý, Trần, Lê và Nguyễn đều chọn mô hình nhà nước theo khuôn mẫu Nho giáo Trung Hoa. Chữ Hán trong mô hình đó không chỉ là công cụ giao tiếp mà là hệ thống độc quyền của quyền lực tri thức, gắn liền với khoa cử và tuyển dụng quan lại. Kẻ cầm quyền không có động lực chính trị để thay thế nó, vì làm vậy sẽ phá vỡ hệ thống khoa cử và tước bỏ lớp áo chính danh của chính họ.

Triều Tiên có một trường hợp ngược lại. Vua Sejong chủ động sáng tạo bảng chữ cái Hangul năm 1443 và ban hành năm 1446, dù năm 1444 đã bị giới quan lại Nho học, tiêu biểu là Choe Manri, dâng sớ phản đối. Lịch sử phong kiến Việt Nam không ghi nhận vị quân chủ hay nhà tư tưởng nào theo đuổi đến cùng việc đập bỏ hệ thống chữ Hán cũ và áp đặt một hệ thống chữ viết thuần Việt mang tính đại chúng. Hồ Quý Ly từ năm 1400 [1] và Nguyễn Huệ sau này là hai trường hợp hiếm hoi có chủ trương dùng chữ Nôm làm văn tự chính thức, nhưng cả hai đều ngắn ngủi và không để lại thiết chế bền vững, càng cho thấy sức nặng của hệ thống Hán học.

Chữ Nôm không phải một hệ thống chữ viết độc lập, tối ưu hay bị dìm hàng. Bản chất kỹ thuật của nó là sự chắp vá cồng kềnh, mượn nguyên liệu chữ Hán để ghép thành chữ ghi âm tiếng Việt, nên người muốn đọc chữ Nôm gần như phải có nền tảng chữ Hán trước. Do không có cơ quan chuẩn hóa ngôn ngữ quốc gia, chữ Nôm phát triển tự phát, mỗi địa phương và mỗi người viết một kiểu, dị thể rất nhiều. Một công cụ tốn thời gian học gấp bội và thiếu chuẩn hóa như vậy không thể vận hành một nền hành chính quốc gia hay giáo dục đại trà, nên khi chữ Hán còn độc tôn trong khoa cử, chữ Nôm không thể vươn lên vai trò nền tảng.

Chữ Quốc ngữ là hệ ký âm Latinh, dùng bảng chữ cái kết hợp dấu phụ để ghi thanh điệu, do các giáo sĩ Dòng Tên xây dựng dần từ đầu thế kỷ XVII. Francisco de Pina, Gaspar do Amaral và António Barbosa là những người đi trước, còn Alexandre de Rhodes cho in tại Rome năm 1651 cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum [2], từ điển ba thứ tiếng Việt, Bồ Đào Nha và Latinh. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn âm tiết với hệ thống thanh điệu rất phức tạp, 6 thanh ở tiếng Việt chuẩn phía Bắc, còn chữ Nôm ghi theo âm tiết dựa trên chữ Hán chứ chưa có hệ chữ cái tách âm tố thành các chữ cái đơn lẻ, nên bước đột phá này đến từ bên ngoài.

Chữ Quốc ngữ không phải do người Pháp nghĩ ra để phục vụ cai trị từ đầu, và người Pháp lúc đầu không rành tiếng Việt. Họ không cần rành tiếng Việt để chọn nó, vì đây là chữ ghi âm, người nước ngoài học đọc và viết nhanh hơn rất nhiều, trong khi đọc một văn bản hành chính hay sắc phong bằng chữ Hán phải mất nhiều năm học hàng vạn mặt chữ tượng hình.

Khi chiếm Nam Kỳ trong những năm 1860, Pháp đối mặt với một cuộc khủng hoảng quản lý. Văn bản công vụ, sổ sách địa bạ và luật pháp của triều Nguyễn đều viết bằng chữ Hán, quan lại nhà Nguyễn thì rút đi hoặc bất hợp tác, còn tầng lớp thông ngôn người Việt biết tiếng Pháp hoặc chữ Hán lại không được tin tưởng vì có thể lũng đoạn thông tin giữa chính quyền và người bản xứ. Chữ Hán còn là biểu tượng của tầng lớp sĩ phu, lực lượng nòng cốt của các phong trào phản kháng như Văn Thân và Cần Vương, nên thay nó bằng chữ Quốc ngữ giúp Pháp cô lập lực lượng nho sĩ cũ và đào tạo tầng lớp viên chức cấp thấp, thư ký, thông án cho bộ máy thuộc địa. Đó là toan tính cai trị thực dụng chứ không phải khai hóa văn minh như họ tuyên truyền.

Kỳ thi Hương cuối cùng ở Nam Kỳ diễn ra năm 1864. Từ cuối thập niên 1870, chính quyền Nam Kỳ bắt đầu thay chữ Hán trong công văn các cơ quan hành chính bằng chữ Pháp hoặc chữ Quốc ngữ [3], và nghị định ngày 30 tháng 1 năm 1882 của thống đốc Le Myre de Vilers bắt buộc chỉ dùng chữ cái Latinh trong các văn kiện chính thức viết bằng tiếng An Nam [3]. Ở Bắc Kỳ, khoa thi Hương cuối cùng thường được xác định vào năm 1915, sau đó thi cử Nho học bị bãi bỏ. Tại Trung Kỳ, khoa thi Hương cuối cùng là khoa Mậu Ngọ năm 1918, còn khoa thi Hội cuối cùng là khoa Kỷ Mùi năm 1919 tại Huế dưới triều vua Khải Định, được xem là khoa thi Hội cuối cùng của nền khoa cử Nho học Việt Nam.

Nếu không có sự áp đặt của Pháp, nhiều khả năng người Việt ngày nay vẫn dùng chữ Hán, hoặc một hệ chữ không phải Latinh như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc. Các nước đồng văn đó đều hiện đại hóa mạnh mà không từ bỏ chữ viết của mình, và không nước nào tự nguyện chuyển sang chữ Latinh. Triều Nguyễn cũng không có động lực tự bỏ hệ thống mà quyền lực của chính mình dựa vào. Việc Latinh hóa chữ viết ở Việt Nam vì vậy chủ yếu là kết quả của ngoại lực.

Chữ Quốc ngữ đã có từ thế kỷ XVII nhưng suốt hơn hai thế kỷ vẫn nằm ngoài hệ thống chính thức, và chỉ được mở đường khi Pháp dùng quyền lực áp đặt nó. Chính điều đó cho thấy ngoại lực là yếu tố quyết định, còn tính tiện dụng chỉ phát huy tác dụng sau đó. Khi đã trở thành chữ viết chính thức, chữ Quốc ngữ vượt qua mục đích ban đầu của Pháp và trở thành công cụ cứu nước, khai dân trí của chính người Việt. Là công cụ ghi âm rẻ nhất và dễ học nhất, nó giúp giải phóng dân số khỏi nạn mù chữ và đáp ứng nhu cầu hiện đại hóa khi xã hội buộc phải chuyển dịch.

________________________________________

VÌ SAO KHÔNG BÀI HÁN MÀ LẠI BÀI PHƯƠNG TÂY

Ở Việt Nam chữ Hán và văn hóa Hán thì không bị bài xích như một thứ ngoại lai suốt hàng nghìn năm. Sự khác biệt so với thái độ ngày nay nằm ở bản chất của hệ thống quyền lực và cấu trúc ý thức hệ qua từng thời kỳ.

Thời phong kiến, nhà nước Việt Nam vận hành theo mô hình Nho giáo mô phỏng Trung Hoa. Luật Hồng Đức, đạo đức xã hội, trật tự tam cương ngũ thường và cơ chế tuyển quan qua khoa cử đều nằm trong cùng một hệ giá trị với chữ Hán. Với vua quan và sĩ phu, chữ Hán và Nho học không phải văn hóa của kẻ địch ngoại bang cần tẩy chay, mà là công cụ duy trì quyền lực và trật tự xã hội, vì lúc đó không tồn tại hệ tư tưởng thay thế nào khác trong thế giới Đông Á.

Kẻ thù chính ở phương Bắc của các triều đại phong kiến là quân xâm lược nhà Nguyên, nhà Minh, nhà Thanh đến cướp ngôi, cướp đất và áp đặt ách thống trị trực tiếp, nên sự kháng cự diễn ra trên bình diện quân sự và chủ quyền. Khi đánh đuổi được quân xâm lược, giới cầm quyền bản địa tiếp tục củng cố quyền lực bằng bộ máy cũ. Chữ Hán lúc đó đóng vai trò công nghệ quản lý nhà nước, không đe dọa vị thế độc quyền cai trị của vua quan Việt Nam.

Nho giáo còn có sẵn khung "Hoa Di chi biện", phân biệt "Hoa" là vùng đất hay nhóm người có văn hóa, lễ giáo với "Di" là các nhóm bị coi là man rợ, chưa được giáo hóa. Ranh giới này là ranh giới văn minh chứ không thuần túy về địa lý hay chủng tộc. Giới sĩ phu Việt Nam tiếp nhận khung tư duy đó, nên người Hán mang đến một bộ công cụ văn minh trọn gói gồm chữ viết, tư tưởng, luật pháp, kỹ thuật canh tác và mô hình nhà nước thì được xem là chuẩn mực để học theo, không phải thứ ngoại lai để tẩy chay.

Vì vậy người Việt xưa rơi vào một thế bi kịch. Về quân sự họ đấu tranh kiên cường giành độc lập và đuổi quân phương Bắc ra khỏi bờ cõi, nhưng về tư tưởng thì sau chiến thắng vẫn dùng lại thể chế, luật pháp và kinh sách của chính kẻ vừa bị đánh bại để quản lý đất nước. Ngay sau chiến thắng, Lê Lợi vẫn xin nhà Minh công nhận, và đến năm 1431 mới được công nhận với danh nghĩa quyền cai quản việc An Nam [1]. Giới sĩ phu chống lại sự xâm lược quân sự của phương Bắc nhưng lại tự giác củng cố ảnh hưởng tư tưởng của phương Bắc trên đất Việt.

Văn hóa và ngôn ngữ phương Tây hiện đại thì khác. Chúng gắn liền với các chuẩn mực về nhân quyền, tự do ngôn luận và một mô hình quản trị xã hội khác biệt, đối lập trực tiếp với hệ thống chính trị độc đảng hiện tại, chứ không chỉ là công cụ chữ viết phục vụ củng cố quyền lực như chữ Hán và Nho giáo.

Nhìn thẳng vào bản chất của các luồng ý kiến bài xích tiếng Anh, văn hóa phương Tây hay hội nhập quốc tế được dẫn dắt hoặc cổ vũ trong không gian công cộng, đó không phải phản ứng tự phát của người dân, mà chủ yếu là sản phẩm của chiến lược kiểm soát chính trị có chủ đích. Chiến lược này duy trì sự cô lập tương đối về tư tưởng để bảo vệ độc quyền quyền lực của hệ thống cầm quyền trước áp lực thẩm thấu của các giá trị tự do và toàn cầu hóa.

Trước hết là độc quyền kiểm soát tư tưởng và thông tin. Tiếng Anh không chỉ là công cụ giao tiếp kinh tế mà là chiếc chìa khóa mở ra toàn bộ thế giới tri thức, báo chí, học thuật và tư tưởng phương Tây, từ triết học chính trị, kinh tế học thị trường đến các tiêu chuẩn dân chủ và nhân quyền. Đối với bộ máy cầm quyền, việc đại đa số người dân trực tiếp tiếp cận dòng thông tin toàn cầu bằng tiếng Anh mà không qua bộ lọc kiểm duyệt của nhà nước là rủi ro kiểm soát tư tưởng lớn. Nuôi dưỡng hoặc dung túng tâm lý bài xích văn hóa ngoại lai là cách hiệu quả để dựng bức tường bảo vệ hệ tư tưởng chính thống và giữ người dân trong vùng thông tin được định hướng.

Thứ hai là chủ nghĩa dân tộc phòng thủ được dùng như công cụ chính trị. Khi hệ thống độc đảng chịu áp lực từ toàn cầu hóa, mở cửa thị trường là bắt buộc để sinh tồn về kinh tế, còn mở cửa tư tưởng là mối đe dọa sống còn đối với quyền lực. Giải pháp là tách kinh tế khỏi văn hóa và tư tưởng, chấp nhận hội nhập kinh tế nhưng siết chặt kiểm soát văn hóa, và việc kích động tâm lý bài ngoại tạo ra một kẻ thù giả định bên ngoài. Điều này chuyển hướng sự bất mãn xã hội từ các vấn đề nội tại như tham nhũng, bất bình đẳng kinh tế và hạn chế tự do sang mối đe dọa ngoại lai, qua đó củng cố sự đoàn kết quốc gia xung quanh hệ thống cầm quyền.

Thứ ba là sự mâu thuẫn thực dụng của chính giới tinh hoa. Việc bài xích văn hóa hay ngôn ngữ phương Tây mang tính chỉ đạo định hướng cho công chúng, hoàn toàn khác với hành động thực tế của tầng lớp lãnh đạo, khi con cháu của không ít quan chức và giới tinh hoa quyền lực vẫn được cử đi du học, sử dụng thành thạo tiếng Anh, tích lũy tài sản và đầu tư ở phương Tây. Sự bài xích vì thế không phải một nguyên tắc ý thức hệ chân thực mà là công cụ quản lý xã hội, siết vòng kim cô tư tưởng đối với tầng lớp lao động và trí thức bên dưới, trong khi giới cầm quyền vẫn tận dụng mọi lợi ích thực tế từ toàn cầu hóa.

________________________________________

TRUYỀN THỐNG THỰC CHẤT LÀ LỚP NGOẠI LAI CŨ

Câu hỏi đặt ra là điều mà người ta nhân danh để bài xích ngoại lai thực chất là gì. Nhiều người Việt và nhiều người ở các xã hội Trung Đông, Bắc Phi nhìn nhận sai về truyền thống văn hóa của chính mình.

Sau hơn 1.000 năm Bắc thuộc, người Việt bị Hán hóa rất sâu, hệ thống chữ viết, luật pháp, đạo đức, văn chương và tư tưởng chính thống đều vận hành theo khuôn mẫu Hán.

Các xã hội Bắc Phi và Trung Đông thì bị đế quốc Hồi giáo từ Ả Rập xâm lược từ thế kỷ VII, quân Ả Rập vào Ai Cập năm 639 và chỉ trong khoảng 70 năm đã chinh phục về quân sự phần lớn Bắc Phi, còn quá trình Hồi giáo hóa và Ả Rập hóa kéo dài nhiều thế kỷ [6].

Ngày nay nhiều người ở cả hai nơi coi thứ văn hóa mà họ bị đồng hóa là văn hóa truyền thống, rồi bài xích các nền văn hóa khác, coi đó là ngoại lai, để bảo vệ cái gọi là truyền thống mà thực chất là thứ do ngoại lai đồng hóa nên. Đây là hiện tượng phổ biến khi một nền văn minh bị thống trị lâu dài, không chỉ xảy ra ở Việt Nam hay Bắc Phi.

Quá trình diễn ra qua hai giai đoạn. Giai đoạn đầu là áp đặt bằng bạo lực và quyền lực, kẻ chinh phục áp đặt ngôn ngữ, tôn giáo, hệ thống pháp luật và chuẩn mực xã hội mới để bóp nghẹt hoặc xóa bỏ các tầng lớp tinh hoa bản địa.

Giai đoạn sau là sự dung hợp và thế hệ kế thừa. Sau nhiều thế kỷ, các thế hệ sinh ra trong thể chế mới không còn ký ức về văn hóa gốc, họ lớn lên trong hệ thống chữ viết, tôn giáo và luật lệ đã bị áp đặt, và văn hóa ngoại lai cắm rễ sâu vào tâm lý, tín ngưỡng và sinh hoạt hằng ngày. Văn hóa Hán thẩm thấu chậm qua hàng nghìn năm, thông qua bộ máy cai trị, khoa cử và sinh hoạt làng xã, đến mức người dân không còn nhận ra ranh giới giữa cái bản địa và cái du nhập. Khi sinh ra, đi học, thi cử, làm quan hay cày ruộng đều vận hành trong cùng một hệ quy chiếu đạo đức, họ không còn công cụ tư tưởng nào khác để so sánh và mặc nhiên coi đó là cách sống của người Việt.

Đối với người Việt nhiều thế kỷ sau, Nho giáo, lễ giáo và văn chương chữ Hán không còn bị coi là của giặc ngoại xâm mà trở thành nền tảng đạo đức của chính họ.

Dấu vết Hán nằm ngay trong tiếng nói. Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á và có họ gần nhất là tiếng Mường chứ không thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, nhưng từ Hán Việt được ước chừng chiếm khoảng 60 đến 70% lượng từ, tỷ lệ này thay đổi tùy loại văn bản [7].

Ngay cái Tết cũng mang dấu vết đó. "Tết" là biến âm của "tiết" (節) trong tiếng Hán [7], "Nguyên Đán" (元旦) nghĩa là buổi sáng đầu năm, và hệ âm lịch với Can Chi và 24 tiết khí bắt nguồn từ Trung Hoa. Tết Hàn Thực vào ngày 3 tháng 3 âm lịch gắn với điển tích Giới Tử Thôi thời Xuân Thu của Trung Quốc.

Trật tự phụ quyền là một ví dụ rõ hơn. Vào những thế kỷ đầu Bắc thuộc, xã hội Việt nhiều khả năng còn ít khắt khe với phụ nữ hơn về sau, thể hiện qua việc Hai Bà Trưng năm 40 và Bà Triệu năm 248 đứng lên làm thủ lĩnh khởi nghĩa và thu hút nhiều nữ tướng. Tam Cương do Đổng Trọng Thư thời Tây Hán hệ thống hóa và sách Nữ Giới của Ban Chiêu thời Đông Hán định hình chuẩn mực đạo đức cho phụ nữ [8], mà về sau được gọi là Tam Tòng Tứ Đức. Các triều đại phong kiến Việt Nam đưa những chuẩn mực này vào luật pháp và giáo dục, và chúng trở thành thứ mà nhiều người ngày nay coi là truyền thống Việt.

Cơ chế duy trì cũng rất hiệu quả. Qua dòng họ phụ hệ, nhà thờ họ, gia phả và hương ước, các giá trị Hán học đi vào cưới xin, ma chay, cộng đồng làng xã tự giám sát lẫn nhau và ai làm khác bị coi là bất hiếu, vô đạo đức, nên nhà nước phong kiến không cần đưa quân đến từng làng để cai trị.

Hiện tượng tương tự diễn ra ở Bắc Phi, nơi người Ai Cập dần chuyển từ tiếng Coptic sang tiếng Ả Rập, và tiếng Coptic chỉ còn sống trong phụng vụ của Giáo hội Coptic [6].

Nhiều cộng đồng Berber ở Bắc Phi cũng chuyển sang nói tiếng Ả Rập và ôm lấy đạo Hồi như căn tính thiêng liêng, dù gốc tích ban đầu là kết quả của cuộc bành trướng quân sự từ bán đảo Ả Rập. Tiếng Berber vẫn được giữ ở nhiều vùng, chủ yếu là vùng núi và nông thôn [6].

Iran có hành trình tương tự. Người Ả Rập bắt đầu chinh phục Ba Tư năm 637, Hỏa giáo vốn là tín ngưỡng của đế quốc Sasanian suy giảm dần qua nhiều thế kỷ, và đến khoảng năm 950 đa số người Iran đã theo Hồi giáo [6]. Đầu thế kỷ XVI, triều Safavid áp đặt Hồi giáo dòng Shia Twelver làm quốc giáo, kèm các cuộc cưỡng bức cải đạo kéo dài gần hai thế kỷ. Cách mạng Hồi giáo năm 1979 lại lấy chính Hồi giáo Shia, một tôn giáo có nguồn gốc từ bán đảo Ả Rập chứ không phải tín ngưỡng bản địa của Ba Tư cổ đại, làm ngọn cờ chống ảnh hưởng phương Tây.

Thổ Nhĩ Kỳ cũng có quá trình tương tự. Anatolia từng nằm dưới đế chế Byzantine với dân cư chủ yếu theo Kitô giáo, cho đến khi người Seljuk thắng Byzantine tại Manzikert ngày 26 tháng 8 năm 1071 và mở đường cho các bộ tộc Turk xâm nhập, bắt đầu quá trình Turk hóa và Hồi giáo hóa kéo dài nhiều thế kỷ [6]. Dưới thời Erdoğan, đặc biệt sau năm 2013, diễn ngôn Tân Ottoman lấy di sản Ottoman và bản sắc Hồi giáo Sunni làm căn cước, trong khi phương Tây bị đặt ở vị trí đối lập.

Khi một cộng đồng mất bản sắc gốc, họ buộc phải bám vào bất kỳ hệ giá trị nào đang định hình cuộc sống để làm căn tính. Nếu thừa nhận truyền thống của mình là sản phẩm của sự đồng hóa ngoại bang, toàn bộ hệ giá trị tinh thần và sự tự tôn dân tộc sẽ sụp đổ, nên nhận thức về lịch sử bị điều chỉnh để coi thứ có nguồn gốc ngoại lai là vốn thuộc về mình từ ngàn đời.

Cơ chế này tương ứng với khái niệm "invented tradition" (truyền thống được kiến tạo) do Eric Hobsbawm và Terence Ranger đưa ra trong cuốn The Invention of Tradition năm 1983 [9]. Nhiều tập tục được trình bày như lâu đời thực ra tương đối mới và do con người dựng nên, nhưng khi được lặp lại và thể chế hóa bằng luật pháp, giáo dục, nghi lễ thì thế hệ sau mặc nhiên coi đó là truyền thống từ ngàn đời. Con người cũng có xu hướng chỉ nhớ và bám vào lớp văn hóa gần nhất định hình xã hội của mình, mà quên mất lớp văn hóa nguyên thủy trước đó.

Những lớp ngoại lai gần đây cũng đang đi theo đúng cơ chế đó. Áo dài tân thời do họa sĩ Nguyễn Cát Tường, tức Le Mur, thiết kế năm 1930 từ áo ngũ thân và lấy cảm hứng từ thời trang Paris, còn tiền thân của nó, theo Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục [10], do chúa Nguyễn Phúc Khoát tạo ra dựa trên trang phục nhà Minh. Chữ Quốc ngữ do các giáo sĩ truyền giáo xây dựng nay cũng đã là chữ viết của cả dân tộc.

Vì vậy ranh giới giữa truyền thống và ngoại lai được vạch ra không theo nguồn gốc mà theo mức độ hữu dụng với trật tự hiện hành. Truyền thống là thứ ngoại lai cũ đã được thuần hóa, còn ngoại lai nguy hiểm thường là những gì mang theo tư tưởng tự do, dân chủ, hiện đại từ phương Tây. Người ta trở thành những người tự nguyện bảo vệ các giá trị ngoại lai cũ, nay đã mang nhãn truyền thống, khỏi những ảnh hưởng ngoại lai mới.

Điều nghịch lý là nhiều người Việt ngày nay quên mất chủ nghĩa Marx cũng là sản phẩm của phương Tây, nằm trong xu hướng chính trị cánh tả, nhưng trong tâm trí họ lại đang bài phương Tây để bảo vệ nền tảng tư tưởng truyền thống của cha ông. Tâm lý bài ngoại này mang tính chọn lọc rất cao. Những giá trị phương Tây nào phục vụ cho việc củng cố quyền lực của bộ máy thống trị thì được tiếp thu và tôn vinh thành chân lý tối cao, còn những giá trị phương Tây nào đe dọa sự độc quyền đó thì bị gán nhãn ngoại lai độc hại cần tiêu diệt, dù cả hai đều xuất phát từ cùng một gốc văn minh phương Tây.

Chủ nghĩa Marx có nguồn gốc hoàn toàn từ Tây Âu thế kỷ XIX. Karl Marx sinh ngày 5 tháng 5 năm 1818 tại Trier, Friedrich Engels sinh năm 1820, và hai người công bố Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848, trên nền tảng triết học Hegel, kinh tế chính trị học Anh và chủ nghĩa xã hội Pháp [11]. Đó là sự phê phán triệt để nền kinh tế tư bản công nghiệp ở Anh và châu Âu, sinh ra từ chính thế giới tư bản phương Tây.

Chủ nghĩa Marx - Lenin được đưa vào Việt Nam đầu thế kỷ XX qua con đường tiếp nhận của Nguyễn Ái Quốc, tức Hồ Chí Minh, từ Pháp và Nga. Tháng 7 năm 1920, ông đọc bản sơ thảo luận cương của Lenin về vấn đề dân tộc và thuộc địa trên báo L'Humanité, rồi tháng 12 năm 1920 dự Đại hội Tours của Đảng Xã hội Pháp. Hệ tư tưởng này được ghép trực tiếp với nhu cầu giải phóng dân tộc, và Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930.

Để một hệ tư tưởng ngoại bang bám rễ và huy động được quần chúng, nó phải khoác tấm áo bản địa. Điều 4 Hiến pháp năm 2013 quy định Đảng Cộng sản Việt Nam [12]:

"lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội."

Qua hàng chục năm đấu tranh và cầm quyền, hệ tư tưởng này không còn bị nhìn nhận là sản phẩm của triết học Tây Âu mà được đồng nhất với vận mệnh quốc gia, trở thành đạo đức và trí tuệ tối cao ngang hàng hoặc vượt lên trên cả các giá trị truyền thống cũ.

Trong tư duy của những người bảo vệ chế độ, phương Tây hiện đại bị đồng nhất với chủ nghĩa tư bản, văn hóa tiêu dùng, tư tưởng tự do cá nhân và dân chủ đa nguyên, những thứ bị coi là mối đe dọa cho sự ổn định quyền lực. Họ vô tình quên, hoặc cố tình lờ đi, một sự thật cơ bản về phả hệ tư tưởng là chính chủ nghĩa Marx cũng sinh ra từ thế giới tư bản phương Tây. Điều đáng nói không phải nguồn gốc phương Tây của chủ nghĩa Marx, mà là việc nguồn gốc ấy bị lờ đi khi cần bảo vệ chế độ và lại bị đem ra làm tội danh khi người ta nhắm vào những giá trị khác của phương Tây.

Hệ thống chính trị không bận tâm đến nguồn gốc tư tưởng, chỉ quan tâm đến tính hữu dụng của nó trong việc duy trì quyền lực. Chủ nghĩa Marx - Lenin, đặc biệt là phiên bản được Lenin và Stalin đúc kết thành mô hình nhà nước tập quyền, cung cấp bộ công cụ để kiểm soát xã hội và giữ vững độc quyền chính trị, nên khi cần bảo vệ chế độ, nguồn gốc châu Âu của nó bị lờ đi hoàn toàn, nhường chỗ cho luận điệu bảo vệ bản sắc và tư tưởng nền tảng trước các ảnh hưởng phương Tây hiện đại.

________________________________________

NGUỒN TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đại Việt sử ký toàn thư (các phần về Ngô Quyền, Hồ Quý Ly, Lê Lợi).

[2] Alexandre de Rhodes, Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Rome, 1651).

[3] Các sắc lệnh và nghị định của chính quyền thực dân Pháp tại Nam Kỳ (1878, 1882) về chữ Quốc ngữ và việc bãi bỏ khoa cử Nho học.

[4] Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22 tháng 8 năm 2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

[5] Quyết định số 2371/QĐ-TTg ngày 27 tháng 10 năm 2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án thực hiện giai đoạn 2025 đến 2035.

[6] Các công trình sử học về quá trình Ả Rập hóa ở Bắc Phi, Hồi giáo hóa ở Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ hóa ở Anatolia (trận Manzikert, 1071).

[7] Các nghiên cứu ngôn ngữ học về từ Hán Việt và quan hệ giữa tiếng Việt với nhóm Nam Á, tiếng Mường.

[8] Ban Chiêu, Nữ giới, cùng Đổng Trọng Thư với học thuyết Tam cương trong Nho giáo Hán.

[9] Eric Hobsbawm và Terence Ranger (chủ biên), The Invention of Tradition (Cambridge University Press, 1983).

[10] Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục.

[11] Karl Marx và Friedrich Engels, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848).

[12] Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (Điều 4).




Nhận xét

Bài đăng phổ biến từ blog này

Bàn về phạm trù Thiện - ác - Hoàng Văn Thuận

Francis Bacon (1561 - 1626) - một trong những người sáng lập triết học Cận đại

Thuật dùng người của Hàn Phi Tử