KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN: LỚP VỎ Ý THỨC HỆ CỦA BẤT BÌNH ĐẲNG

 KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN: LỚP VỎ Ý THỨC HỆ CỦA BẤT BÌNH ĐẲNG

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) được giới thiệu là con đường kết hợp cơ chế thị trường với mục tiêu công bằng, đi lên chủ nghĩa xã hội. Nhưng khi đặt cạnh số liệu về phân hóa giàu nghèo, thân phận người lao động và chính học thuyết Marx mà các nhà nước này viện dẫn, mô hình hiện ra như một lớp vỏ ý thức hệ phục vụ việc giữ quyền lực chính trị, hơn là một cơ chế thực sự thu hẹp bất bình đẳng.

________________________________________

NHỮNG NƯỚC TUYÊN BỐ THEO MÔ HÌNH

Việt Nam đi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp đã lâm vào khủng hoảng sang công cuộc Đổi Mới, khởi đầu từ Đại hội VI tháng 12/1986 với chủ trương phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần [1]. Đại hội VII tháng 6/1991 và Cương lĩnh 1991 xác định mô hình kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng XHCN, đúng lúc Liên Xô tan rã, khi các khoản viện trợ và cho vay ưu đãi vốn đã sụt giảm nay chấm dứt hẳn. Đến Đại hội IX tháng 4/2001, mô hình này chính thức trở thành chiến lược với thuật ngữ kinh tế thị trường định hướng XHCN [1]. Hiến pháp 2013 quy định mô hình tại Điều 51 [2], và các kỳ đại hội sau tiếp tục khẳng định đây là con đường đi lên chủ nghĩa xã hội thông qua kinh tế thị trường.

Trung Quốc khởi động cải cách mở cửa từ năm 1978. Sau chuyến Nam tuần của Đặng Tiểu Bình đầu năm 1992, Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Trung Quốc chính thức xác định xây dựng chế độ kinh tế thị trường XHCN (Socialist Market Economy) là mục tiêu của cải cách kinh tế, bản chất tương đương mô hình của Việt Nam.

Lào cũng cải cách kinh tế từ thập niên 1980, với Cơ chế quản lý kinh tế mới từ năm 1986, vận hành nền kinh tế hỗn hợp mở cửa có sự quản lý của nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Nhân dân Cách mạng Lào. Tên gọi chính thống ít dùng nguyên văn cụm từ dài như Việt Nam hay Trung Quốc, mà thường gọi chung là kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước theo định hướng XHCN.

Cuba là trường hợp đặc biệt. Nước này vẫn duy trì mô hình kinh tế tập trung, trong đó kế hoạch hóa là chủ đạo, dù những năm gần đây đã nới lỏng cho kinh tế tư nhân và đầu tư nước ngoài, và không gọi mô hình của mình là kinh tế thị trường định hướng XHCN.

________________________________________

ĐỊNH HƯỚNG XHCN KHÁC TƯ BẢN PHƯƠNG TÂY Ở ĐÂU

Ở Việt Nam và Trung Quốc, định hướng XHCN cụ thể là việc nhà nước duy trì kiểm soát để đưa nền kinh tế và xã hội tới bốn mục tiêu cốt lõi.

Thứ nhất, sở hữu công lập giữ vai trò chủ đạo. Kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể là nền tảng, nắm các huyết mạch như năng lượng, tài chính lớn và cơ sở hạ tầng trọng điểm, để nhà nước có công cụ điều tiết vĩ mô.

Thứ hai, tăng trưởng đi đôi với công bằng xã hội. Mô hình này không chấp nhận phát triển bằng mọi giá hay phân hóa giàu nghèo cực đoan như tư bản thuần túy, và chính sách phân phối thu nhập phải dựa trên kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, đồng thời qua phúc lợi xã hội và an sinh.

Thứ ba, mục tiêu cuối cùng là con người và chủ nghĩa xã hội. Phát triển kinh tế thị trường được coi là phương tiện để phát triển lực lượng sản xuất và xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội, với khẩu hiệu chính thức là "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

Thứ tư, sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng Cộng sản. Điều này nhằm bảo đảm quyền lực chính trị và định hướng chính sách không chệch sang quỹ đạo tư bản chủ nghĩa hoàn toàn, duy trì hệ thống chính trị một đảng lãnh đạo.

Sự khác biệt không nằm ở khẩu hiệu bề ngoài, vì nước nào cũng muốn "dân giàu, nước mạnh, công bằng", mà nằm ở cơ chế phân bổ quyền lực, quyền sở hữu và triết lý về nhà nước.

Các nước tư bản phương Tây dựng trên quyền sở hữu tư nhân đối với tư liệu sản xuất. Nhà nước không nắm các huyết mạch kinh tế, các tập đoàn lớn như Apple, Microsoft, Ford, Tesla đều là tư nhân. Công bằng xã hội đạt được qua phân phối lại bằng thuế lũy tiến và các gói an sinh lớn, chứ nhà nước không quyết định ai sản xuất cái gì, sản xuất bao nhiêu.

Ngược lại, mô hình định hướng XHCN đặt nền tảng ở kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, nắm các ngành xương sống như năng lượng, ngân hàng lớn, và đất đai: ở Việt Nam đất đai thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước đại diện, còn ở Trung Quốc đất đô thị thuộc nhà nước, đất nông thôn thuộc tập thể. Nhà nước cộng sản giữ quyền lực tối cao trong việc định hướng và can thiệp sâu vào cấu trúc kinh tế để đảm bảo "tư bản không lũng đoạn được chính trị".

Về triết lý công bằng, phương Tây hiểu đó là công bằng về cơ hội và pháp luật bảo vệ quyền tài sản cá nhân. Nhà nước can thiệp để bảo vệ người yếu thế bằng bảo hiểm y tế, trợ cấp thất nghiệp, nhưng không đặt mục tiêu xóa bỏ giai cấp hay tiêu diệt tư sản. Chênh lệch giàu nghèo được coi là động lực kinh tế, miễn là người nghèo được bảo đảm mức sống tối thiểu.

Trong hệ thống XHCN, công bằng hướng tới kết quả hoặc thu hẹp khoảng cách giai cấp, và sự tích tụ tư bản tư nhân quá lớn bị coi là nguy cơ làm chệch hướng chính trị. Do đó định hướng XHCN nhằm ngăn quyền lực kinh tế rơi vào tay tư nhân thuần túy, giữ quyền lực tối cao trong tay đảng cầm quyền đại diện cho người lao động.

Việc các nước cộng sản nhấn mạnh "định hướng XHCN" như một đặc sản lý luận độc quyền xuất phát từ nhu cầu về tính chính danh. Các nước tư bản xây dựng tính chính danh trên thủ tục dân chủ đa nguyên, tam quyền phân lập và luật pháp.

Các nhà nước XHCN thì duy trì tính chính danh không bằng bầu cử đa đảng mà bằng lý tưởng ý thức hệ, rằng họ đang dẫn xã hội lên một hình thái cao hơn, nơi không còn bóc lột. Vì vậy các khẩu hiệu về công bằng, ấm no, hạnh phúc phải được gắn chặt vào "định hướng XHCN" như một cam kết tư tưởng độc tôn, phân biệt rạch ròi với "chủ nghĩa tư bản bóc lột".

________________________________________

TƯ BẢN THÂN HỮU GIÀU LÊN, NGƯỜI LAO ĐỘNG BỊ BÓC LỘT

Thực tế đi ngược khẩu hiệu. Khoảng cách giàu nghèo ở Việt Nam và Trung Quốc không thu hẹp, và nhãn "định hướng XHCN" hay "giảm khoảng cách giàu nghèo" chỉ là lớp vỏ ý thức hệ.

Tại Trung Quốc, bất bình đẳng lớn dần cùng với cải cách. Cuối thập niên 1990, chính sách "nắm lớn, thả nhỏ" giữ lại các tập đoàn nhà nước lớn, còn doanh nghiệp nhỏ bị tư nhân hóa hoặc cho phá sản, khiến hơn 27 triệu công nhân doanh nghiệp nhà nước bị cho thôi việc trong giai đoạn 1997-2002 [3]. Cùng lúc, của cải dồn về đỉnh: theo Đại học Bắc Kinh, năm 2012, 1% hộ giàu nhất nắm hơn một phần ba tài sản cả nước, trong khi một phần tư hộ nghèo nhất chỉ có khoảng 1% [4].

Việt Nam đi cùng một hướng. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước bắt đầu thí điểm từ năm 1992 và được đẩy mạnh sau năm 1998 [5], còn khoảng cách giàu nghèo thì không thu hẹp: theo World Inequality Database, 10% giàu nhất nắm khoảng ba phần năm tài sản quốc gia, trong khi nửa dưới xã hội chỉ có khoảng 5% [6]. Báo cáo của Oxfam năm 2017 tính rằng người giàu nhất Việt Nam kiếm trong một ngày nhiều hơn người nghèo nhất kiếm trong 10 năm [7].

Thay vì xóa bỏ giai cấp, mô hình đã đẻ ra một tầng lớp tư bản thân hữu giàu có nhờ đặc quyền chính trị. Khối tài sản của nhiều tài phiệt bất động sản, ngân hàng hay tập đoàn sân sau không đến từ cạnh tranh thị trường thuần túy, mà đến từ đặc quyền tiếp cận tài nguyên chiến lược như đất đai công sản, mỏ khoáng sản, giấy phép độc quyền, do mối quan hệ gần gũi với bộ máy quyền lực nhà nước ban phát.

Trong khi đó, đại đa số người lao động sống bằng đồng lương thấp. Thu nhập bình quân của lao động chỉ khoảng 9,2 triệu đồng mỗi tháng trong quý III/2026, hơn 60% lao động làm việc phi chính thức, tức thiếu bảo đảm đầy đủ về hợp đồng và bảo hiểm xã hội [8], và lưới an sinh còn mỏng so với các nước phúc lợi phương Tây.

Người lao động cũng không có công đoàn độc lập. Việt Nam chỉ có một liên đoàn công đoàn hợp pháp là Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, còn công đoàn độc lập ngoài hệ thống này không được pháp luật cho phép.

Công nhân chỉ còn cách tự đình công. Năm 2006, một làn sóng đình công tự phát nổ ra tại các nhà máy nước ngoài quanh TP.HCM, và nhiều người ủng hộ công đoàn độc lập sau đó bị kết án tù [9]. Một khảo sát tại các khu công nghiệp phía Nam, được nêu trong báo cáo năm 2009 của Liên đoàn Công đoàn Quốc tế, còn cho thấy toàn bộ cán bộ công đoàn cơ sở do lãnh đạo doanh nghiệp chỉ định, không phải do công nhân bầu [10].

Trung Quốc cũng vậy. Tổng Công hội Trung Quốc (ACFTU) là liên đoàn công đoàn hợp pháp duy nhất, công đoàn độc lập bị cấm và quyền đình công không được pháp luật bảo vệ vì Hiến pháp 1982 đã bỏ quyền này, nên các cuộc đình công đều là tự phát [11]. Trong vụ đình công tại Honda năm 2010, công đoàn cơ sở công khai đứng về phía ban quản lý [11]. Tại Foxconn, Hiệp hội Lao động Công bằng (FLA) từng ghi nhận tình trạng tăng ca quá mức và không được trả lương [12], còn cuộc bầu công đoàn năm 2015 bị tố cáo là do cấp quản lý sắp đặt.

Các nhà nước này tự mô tả mô hình của mình là "tối ưu hơn tư bản", nhưng câu hỏi là "tối ưu" cho ai. Ở phương Tây, luật lao động nghiêm ngặt và các nghiệp đoàn độc lập khiến chủ doanh nghiệp không thể ép giá hay sa thải tùy tiện. Trong mô hình định hướng XHCN, sự "tối ưu" không dành cho người lao động hay người nghèo mà cho sự kiểm soát của bộ máy cầm quyền, khi nhà nước nắm quyền lực tuyệt đối để chặn các phong trào đình công tự phát và không cho lập công đoàn độc lập.

Điều này mâu thuẫn ngay với chính học thuyết mà các nhà nước này viện dẫn. Theo học thuyết giá trị thặng dư của Karl Marx, giá trị thặng dư sinh ra từ việc nhà tư bản chiếm đoạt phần lao động không công của công nhân, những người chỉ sở hữu sức lao động mà không có tư liệu sản xuất [13]. Ở Việt Nam và Trung Quốc, để tăng trưởng, thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và nuôi dưỡng tầng lớp tư bản đỏ trong nước, chính nhà nước giữ giá nhân công ở mức rẻ và tạo môi trường cho quá trình đó diễn ra, dưới danh nghĩa đại diện cho giai cấp công nông. Lý thuyết Marx vì thế bị biến thành vỏ bọc ý thức hệ, được lôi ra khi cần củng cố quyền lực chính trị.

Nghịch lý còn thể hiện ở chính thái độ đối với bất bình đẳng. Các nhà nước tự nhận cộng sản, vốn đứng ở cực tả, ngày nay lại vận hành giống cánh hữu: các khảo sát quốc gia của Martin Whyte trong giai đoạn 2004-2014 cho thấy người dân Trung Quốc chấp nhận bất bình đẳng do thị trường tạo ra như kết quả của tài năng và nỗ lực, kiểu ai giỏi thì giàu, ai kém thì nghèo [14]. Ngay cả khẩu hiệu "cùng thịnh vượng" của Tập Cận Bình cũng được chính ông giải thích là không có nghĩa "giết người giàu giúp người nghèo" [15]. Còn ở phương Tây, nơi được coi là thành trì của chủ nghĩa tư bản, một bộ phận cánh tả lại đòi bình đẳng về kết quả, vốn gần với lý tưởng XHCN hơn. Điển hình là Zohran Mamdani, người theo chủ nghĩa xã hội dân chủ, nhậm chức thị trưởng New York đầu năm 2026 với cam kết đóng băng tiền thuê nhà, xe buýt miễn phí, giữ trẻ miễn phí và đánh thuế người giàu [16].

Xuất khẩu lao động là nơi nghịch lý này lộ rõ nhất. Theo logic ý thức hệ truyền thống, chủ nghĩa tư bản là bóc lột, còn chủ nghĩa xã hội là sự giải phóng và ấm no. Nhưng chính Việt Nam lại đưa người lao động sang làm thuê ở những nước mà tuyên truyền từng gọi là "tư bản giãy chết".

Xuất khẩu lao động của Việt Nam thực ra bắt đầu từ năm 1980, khi lao động được đưa sang các nước XHCN như Liên Xô, Cộng hòa Dân chủ Đức, Tiệp Khắc, Bulgaria, cùng một bộ phận sang Iraq và Libya [17]. Ngày nay, dòng lao động chủ yếu đổ về Nhật Bản, Đài Loan và Hàn Quốc, với khoảng 900.000 người đang làm việc ở nước ngoài theo số liệu của Cục Quản lý lao động ngoài nước [18].

Lý do rất đơn giản là thu nhập. Ở Nhật Bản, Đài Loan hay Hàn Quốc, một lao động Việt Nam kiếm từ khoảng 1.200 đến 1.600 USD mỗi tháng, cao gấp nhiều lần mức bình quân ở quê nhà, ở châu Âu thậm chí còn cao hơn [18]. Dù ở xứ tư bản họ vẫn là lao động làm thuê, nhưng họ chấp nhận đi. Cái giá để đi không nhỏ, vì chi phí trung bình bằng gần nửa năm thu nhập và hơn một nửa số người phải đi vay [18].

________________________________________

NGUỒN TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Văn kiện Đại hội VI (12/1986), Đại hội VII (6/1991) và Đại hội IX (4/2001) của Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991).

[2] Hiến pháp Việt Nam 2013, Điều 51.

[3] Niên giám Thống kê Lao động Trung Quốc, số liệu việc làm khu vực nhà nước giai đoạn 1997-2002, theo phân tích đăng trên VoxChina.

[4] Đại học Bắc Kinh, báo cáo về bất bình đẳng thu nhập và tài sản ở Trung Quốc (số liệu năm 2012).

[5] Quyết định 202-CT (8/6/1992) và Nghị định 44/1998/NĐ-CP về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.

[6] World Inequality Database, số liệu phân phối tài sản của Việt Nam.

[7] Oxfam Việt Nam, báo cáo về bất bình đẳng (1/2017).

[8] Cục Thống kê, thông cáo báo chí về tình hình lao động việc làm quý III/2026.

[9] Human Rights Watch, các báo cáo về quyền lao động và công đoàn độc lập ở Việt Nam.

[10] Liên đoàn Công đoàn Quốc tế (ITUC), khảo sát thường niên năm 2009 về vi phạm quyền công đoàn.

[11] China Labour Bulletin, các tài liệu về Tổng Công hội Trung Quốc và vụ đình công Honda năm 2010.

[12] Fair Labor Association, báo cáo điều tra tại Foxconn (2012), và phân tích của Economic Policy Institute.

[13] Karl Marx, Tư bản, tập 1 (học thuyết giá trị thặng dư).

[14] Martin Whyte, Myth of the Social Volcano: Perceptions of Inequality and Distributive Injustice in Contemporary China (Stanford University Press, 2010), và các khảo sát quốc gia cùng tác giả giai đoạn 2004-2014.

[15] Reuters và Bloomberg, các bài về chiến dịch "cùng thịnh vượng" và phát biểu của Tập Cận Bình (2021).

[16] Reuters, tin về lễ nhậm chức thị trưởng New York của Zohran Mamdani (1/2026).

[17] Nghị quyết 362-CP (29/11/1980) của Hội đồng Chính phủ về hợp tác sử dụng lao động với các nước XHCN.

[18] Cục Quản lý lao động ngoài nước, số liệu về lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài (2026), cùng các khảo sát về mức lương và chi phí đi làm việc ở nước ngoài do báo chí trong nước đăng tải (2025-2026).