SCHOPENHAUER – NGHỊCH LÝ CỦA HẠNH PHÚC VÀ CON ĐƯỜNG VƯỢT THOÁT HAM MUỐN

 SCHOPENHAUER – NGHỊCH LÝ CỦA HẠNH PHÚC VÀ CON ĐƯỜNG VƯỢT THOÁT HAM MUỐN

Con người dành phần lớn cuộc đời để theo đuổi những điều mình chưa có. Nhưng khi đạt được chúng, niềm vui thường không kéo dài như mong đợi. Một mục tiêu vừa hoàn thành, một khát vọng vừa thỏa mãn, một thành công từng được xem là đích đến, tất cả nhanh chóng trở thành trạng thái bình thường. Rồi một mong muốn khác xuất hiện, mở ra cuộc theo đuổi mới. Dường như con người luôn hướng đến hạnh phúc nhưng lại hiếm khi có thể ở lại lâu trong trạng thái đó.

Arthur Schopenhauer, triết gia người Đức thế kỷ XIX, đã nhìn thấy nghịch lý này và biến nó thành một trong những vấn đề trung tâm trong triết học của mình. Theo ông, đau khổ không chỉ bắt nguồn từ những biến cố bất lợi bên ngoài, mà còn gắn với chính cơ chế vận hành của sự sống: con người luôn ham muốn, luôn cảm thấy thiếu thốn và liên tục bị thúc đẩy phải tìm kiếm điều gì đó.

Schopenhauer thường được xếp vào hàng những triết gia bi quan tiêu biểu của phương Tây. Tuy nhiên, triết học của ông không chỉ dừng lại ở một cách nhìn u ám về cuộc đời. Ông còn tìm kiếm những con đường giúp con người tạm thoát khỏi sự chi phối của ham muốn, từ trải nghiệm nghệ thuật, lòng trắc ẩn cho đến đời sống khổ hạnh. Những suy tư đó đặt ra các câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị: Ham muốn có thực sự đưa chúng ta đến hạnh phúc? Nghệ thuật có thể giúp con người thoát khỏi những thôi thúc thường ngày không? Và nếu đau khổ là một phần sâu xa của tồn tại, liệu chúng ta có thể học cách sống khác đi trước nỗi đau của chính mình và người khác?

1. Vòng luẩn quẩn của ham muốn – Vì sao hạnh phúc luôn ngắn ngủi?

Trong tác phẩm lớn nhất của mình, Thế giới như ý chí và biểu tượng (The World as Will and Representation), xuất bản lần đầu tại Leipzig vào cuối năm 1818, với năm 1819 ghi trên trang tên sách, Schopenhauer xây dựng một hệ thống triết học lấy khái niệm ý chí làm nền tảng.

Theo ông, đời sống con người bị chi phối bởi những ham muốn liên tục xuất hiện. Chúng ta muốn có tiền bạc, địa vị, tình yêu, sự công nhận, tri thức và nhiều điều khác. Mỗi mong muốn đều tạo ra một trạng thái thiếu thốn: khi chưa đạt được điều mình cần, chúng ta cảm thấy bất an và đau khổ. Khi đạt được, cảm giác thiếu thốn tạm thời biến mất, nhưng sự thỏa mãn thường không kéo dài. Chẳng bao lâu, một nhu cầu mới lại xuất hiện.

Schopenhauer nhìn thấy trong đó một vòng tuần hoàn gần như không có điểm kết thúc: ham muốn tạo ra thiếu thốn; thiếu thốn dẫn đến đau khổ; sự thỏa mãn chỉ giải quyết một ham muốn trong chốc lát; rồi một ham muốn khác tiếp tục xuất hiện.

Nếu không đạt được điều mình muốn, con người đau khổ vì thất vọng. Nếu đạt được, họ có thể nhanh chóng quen với thành quả và rơi vào trạng thái buồn chán. Vì vậy, đời sống theo cách nhìn của ông thường dao động giữa hai trạng thái: đau khổ vì chưa có điều mong muốn và buồn chán khi không còn điều gì đủ sức kích thích mình.

Đây là một trong những nhận xét sắc bén của Schopenhauer về tâm lý con người. Nó giúp lý giải vì sao sự gia tăng tiện nghi, tài sản hay thành công không nhất thiết tạo ra mức độ hài lòng tương ứng.

Một người có thể dành nhiều năm để đạt được vị trí từng mơ ước, nhưng sau khi thành công lại cảm thấy cuộc sống không khác biệt nhiều như tưởng tượng. Một người có thể tin rằng chỉ cần sở hữu một thứ gì đó, họ sẽ hạnh phúc hơn, nhưng niềm vui ban đầu nhanh chóng nhường chỗ cho những đòi hỏi tiếp theo.

Tất nhiên, đây là một cách giải thích triết học về bản chất ham muốn, không phải quy luật tâm lý đã được chứng minh đúng trong mọi hoàn cảnh. Con người vẫn có thể tìm thấy sự hài lòng lâu dài trong tình yêu, tình bạn, sáng tạo, tri thức và những mục tiêu có ý nghĩa. Điều đáng suy ngẫm trong lập luận của Schopenhauer là lời cảnh báo về việc đồng nhất hạnh phúc với khả năng liên tục sở hữu thêm những gì mình đang thiếu.

Khi hạnh phúc luôn bị đặt ở phía trước, con người có nguy cơ biến toàn bộ cuộc đời thành hành trình không ngừng đuổi theo những đích đến mới, trong khi khả năng tận hưởng những gì đang có ngày càng bị thu hẹp.

2. Ý chí sống – Động lực thúc đẩy sự tồn tại và nguồn gốc của đau khổ

Muốn hiểu đầy đủ Schopenhauer, cần nhìn xa hơn nhận xét rằng con người luôn ham muốn.

Ông phân biệt thế giới như biểu tượng với thế giới như ý chí. Thế giới như biểu tượng là thế giới xuất hiện trước nhận thức của chúng ta, được tổ chức thông qua những hình thức nhận biết như không gian, thời gian và quan hệ nhân quả. Mọi sự vật mà con người quan sát, nhận thức và giải thích đều thuộc về thế giới biểu tượng.

Còn ý chí là bản chất bên trong mà Schopenhauer cho rằng đứng phía sau các hiện tượng đó.

Đây là một luận thuyết siêu hình được xây dựng trong cuộc đối thoại với triết học Immanuel Kant, đặc biệt là sự phân biệt giữa hiện tượng và vật tự thân. Kant cho rằng con người nhận thức thế giới thông qua những điều kiện của năng lực nhận thức, chứ không thể trực tiếp biết bản chất của sự vật tự thân. Schopenhauer tiếp nhận sự phân biệt này nhưng đưa ra cách lý giải riêng: ông xem trải nghiệm về chính cơ thể mình là con đường quan trọng để tiếp cận bản chất bên trong của tồn tại.

Ông bắt đầu từ một trải nghiệm quen thuộc. Khi chúng ta quyết định giơ tay, hành động ấy đồng thời được trải nghiệm từ bên trong như một sự muốn và được quan sát từ bên ngoài như một chuyển động cơ thể. Schopenhauer xem sự thống nhất giữa hai phương diện đó là chìa khóa để suy nghĩ về bản chất của những hiện tượng khác.

Ý chí trong triết học Schopenhauer không đơn giản là ý muốn có ý thức của một cá nhân. Nó là một nguyên lý siêu hình mù quáng, phi lý tính và không có mục đích cuối cùng. Ý chí biểu hiện qua sự thôi thúc tồn tại, sinh trưởng, sinh sản, cạnh tranh và tiếp tục sống của các sinh vật; trong hệ thống của ông, nó còn biểu hiện qua những lực vận động của thế giới tự nhiên.

Ở con người, ý chí sống biểu hiện thành những khát vọng phức tạp hơn: nhu cầu sở hữu, tham vọng, quyền lực, danh vọng, tình yêu và mong muốn khẳng định bản thân. Lý trí có thể giúp chúng ta tính toán phương tiện, lựa chọn mục tiêu và điều chỉnh hành động, nhưng theo Schopenhauer, nó không phải lúc nào cũng giữ vai trò quyết định đối với những động lực sâu xa của con người.

Vì ý chí không có một mục tiêu cuối cùng để đạt đến trạng thái thỏa mãn tuyệt đối, sự tồn tại luôn gắn với những thôi thúc tiếp diễn. Sinh vật phải tìm kiếm thức ăn, bảo vệ sự sống và cạnh tranh để tồn tại. Con người cũng không nằm ngoài cơ chế đó, dù có khả năng suy nghĩ, dự định và xây dựng những mục tiêu dài hạn.

Từ đây, Schopenhauer đưa ra một cách nhìn bi quan: đau khổ không đơn thuần là điều bất thường xảy ra bên ngoài đời sống, mà có quan hệ sâu xa với một thế giới luôn vận động bởi những ham muốn không thể thỏa mãn hoàn toàn.

Tuy nhiên, cần phân biệt học thuyết này với những lý thuyết khoa học về sự sống hay vật chất. Ý chí của Schopenhauer không phải một dạng năng lượng vật lý đã được khoa học hiện đại xác nhận. Đó là cách ông diễn giải bản chất siêu hình của thế giới.

Điều đáng chú ý hơn cả là câu hỏi ông đặt ra vẫn còn nguyên ý nghĩa: liệu con người có thực sự làm chủ những ham muốn của mình, hay phần lớn thời gian chỉ đang tìm cách thỏa mãn những thôi thúc mà bản thân chưa từng lựa chọn?

3. Nghệ thuật – Khoảng lặng hiếm hoi giữa vòng xoáy ham muốn

Nếu ý chí liên tục thúc đẩy con người theo đuổi những mục tiêu mới, liệu có lúc nào chúng ta thoát khỏi sự chi phối đó?

Schopenhauer tìm thấy một câu trả lời trong nghệ thuật.

Trong đời sống thường ngày, con người thường nhìn mọi thứ thông qua nhu cầu và lợi ích cá nhân. Một cảnh vật có thể được đánh giá vì giá trị sử dụng; một con người có thể được nhìn nhận qua những gì họ đem lại; một trải nghiệm có thể chỉ được xem là đáng giá nếu nó phục vụ một mục đích nào đó.

Nhưng khi thực sự chìm đắm trong một bức tranh, một tác phẩm văn học hay một bản nhạc, con người có thể tạm thời quên đi những tính toán thường ngày.

Chúng ta không còn phải sở hữu điều đang nhìn thấy, không cần biến nó thành phương tiện phục vụ một mục tiêu. Thay vào đó, chúng ta có thể đơn giản chiêm nghiệm và cảm nhận.

Schopenhauer gọi đây là trạng thái nhận thức thẩm mỹ thuần túy. Trong khoảnh khắc đó, chủ thể tạm thời không còn nhìn thế giới thông qua những nhu cầu và ham muốn cá nhân. Ông gọi trạng thái này là trở thành “chủ thể nhận thức thuần túy”: con người thoát khỏi sự lệ thuộc thông thường vào ý chí cá nhân để chiêm nghiệm sự vật.

Theo ông, nghệ thuật không chỉ đem lại khoái cảm. Nó còn mở ra một cách nhìn khác về thế giới: con người có thể quan sát sự vật vượt ra ngoài những mối quan tâm trực tiếp của bản thân.

Đặc biệt, Schopenhauer dành vị trí độc đáo cho âm nhạc. Nếu những loại hình nghệ thuật khác biểu hiện các Ý niệm của thế giới thông qua hình ảnh, hình tượng và ngôn từ, thì âm nhạc, theo ông, có khả năng biểu hiện trực tiếp hơn bản chất của ý chí.

Đây là một luận điểm đặc thù trong triết học thẩm mỹ của ông. Một bản nhạc không cần kể câu chuyện về một người đang đau khổ để gợi lên cảm nhận về nỗi buồn. Giai điệu, nhịp điệu và sự chuyển động của âm thanh có thể diễn đạt những trạng thái cảm xúc mà không cần gắn với một hoàn cảnh cụ thể. Schopenhauer xem khả năng đó là biểu hiện của mối liên hệ sâu xa giữa âm nhạc và bản chất của tồn tại.

Vì vậy, ông xếp âm nhạc ở vị trí đặc biệt trong hệ thống nghệ thuật của mình. Đây là một quan niệm siêu hình có ảnh hưởng lớn đến tư duy nghệ thuật châu Âu, dù không phải kết luận có thể chứng minh bằng khoa học âm nhạc.

Nhà soạn nhạc Richard Wagner là một trong những người tiếp nhận Schopenhauer. Sau khi đọc triết gia này vào giữa thập niên 1850, Wagner phát triển những suy tư về ham muốn, tình yêu và sự giải thoát trong âm nhạc. Tristan und Isolde thường được xem là một biểu hiện tiêu biểu của sự tiếp nhận đó.

Tuy nhiên, nghệ thuật không thể giải thoát con người vĩnh viễn. Khoảng lặng thẩm mỹ rồi cũng kết thúc, và những ham muốn thường ngày lại trở về. Bởi vậy, nghệ thuật chỉ đem lại một hình thức giải thoát tạm thời, chứ chưa phải câu trả lời cuối cùng cho vấn đề đau khổ.

Dù vậy, giá trị của nghệ thuật có lẽ không chỉ nằm ở khả năng giúp chúng ta quên đi cuộc sống trong chốc lát. Nó còn giúp con người nhìn cuộc sống bằng một thái độ khác, ít bị chi phối bởi lợi ích và những đòi hỏi trước mắt hơn.

4. Lòng trắc ẩn – Từ nhận thức về đau khổ đến sự thấu hiểu người khác

Một khía cạnh quan trọng trong triết học Schopenhauer thường bị lu mờ bởi danh tiếng bi quan của ông là đạo đức học về lòng trắc ẩn.

Nếu mọi sinh vật đều bị chi phối bởi ý chí sống, nếu đau khổ là một phần sâu xa của sự tồn tại, thì mỗi cá nhân không phải một thực thể hoàn toàn tách biệt khỏi những người khác.

Schopenhauer cho rằng nền tảng thực sự của đạo đức không nằm ở những quy tắc được áp đặt từ bên ngoài, cũng không đơn thuần xuất phát từ tính toán lợi ích. Nó bắt nguồn từ khả năng cảm nhận nỗi đau của người khác như một điều có ý nghĩa đối với chính mình.

Ông gọi động lực đạo đức đó là Mitleid, thường được dịch là lòng trắc ẩn hay sự cảm thông. Khi nhìn thấy một người đang chịu đau khổ, chúng ta có thể lựa chọn thờ ơ, nhưng cũng có thể cảm nhận được điều họ đang trải qua và muốn làm điều gì đó để giảm bớt nỗi đau.

Đối với Schopenhauer, chính lòng trắc ẩn mới là động lực đạo đức đích thực. Một hành động chỉ nhằm thu lợi, tìm kiếm danh tiếng hay tránh bị trừng phạt chưa thể hiện đầy đủ giá trị đạo đức. Điều quan trọng là khả năng vượt khỏi lợi ích riêng để quan tâm đến sự đau khổ của một sinh thể khác.

Ông cho rằng sự phân biệt giữa bản thân và người khác, dù cần thiết trong đời sống thông thường, không phải ranh giới tuyệt đối ở cấp độ bản chất của tồn tại. Nhận thức sâu sắc về sự thống nhất đó có thể giúp con người vượt khỏi tính ích kỷ và biết quan tâm đến những sinh thể khác.

Từ đó, Schopenhauer đề cao lòng nhân ái, sự không bạo lực, khả năng tha thứ và trách nhiệm làm giảm đau khổ. Đạo đức không chỉ là tuân thủ một hệ thống quy tắc, mà còn thể hiện ở cách con người đối xử với những sinh thể đang cùng tồn tại trong một thế giới đầy tổn thương.

Ông cũng mở rộng mối quan tâm đạo đức đến động vật, phản đối sự tàn nhẫn và xem khả năng cảm nhận đau đớn là cơ sở quan trọng để con người không thể tùy tiện gây tổn hại cho chúng.

Đây cũng là điểm khiến tư tưởng của Schopenhauer có sự tương đồng đáng chú ý với một số truyền thống đạo đức và tôn giáo phương Đông, đặc biệt là Phật giáo. Ông quan tâm đến tư tưởng Ấn Độ, nhất là các Upanishad, và tìm thấy trong những truyền thống đó nhiều điểm gần gũi với quan niệm về ham muốn, khổ đau và sự giải thoát.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất triết học Schopenhauer với Phật giáo. Hai hệ thống có những điểm gặp gỡ trong cách nhìn về khổ đau và sự từ bỏ, nhưng nền tảng khái niệm, phương pháp lý giải và mục tiêu giải thoát không hoàn toàn giống nhau. Khái niệm ý chí của Schopenhauer cũng không thể thay thế cho những học thuyết Phật giáo như vô thường, vô ngã và duyên khởi.

Điều đáng trân trọng trong đạo đức học của Schopenhauer là ông không để chủ nghĩa bi quan kết thúc ở sự tuyệt vọng cá nhân. Nhận thức về đau khổ còn có thể dẫn con người đến sự cảm thông và trách nhiệm đối với những sinh thể khác.

Một người hiểu được nỗi đau của mình có thể trở nên nhạy cảm hơn trước nỗi đau của người khác. Một người nhận ra sự mong manh của đời sống có thể bớt tàn nhẫn, bớt ích kỷ và biết trân trọng hơn những gì người khác đang phải trải qua.

Ở phương diện này, triết học của ông mang một giá trị nhân văn đáng kể.

5. Giới hạn của bi quan – Con người có nhất thiết phải từ bỏ cuộc sống?

Schopenhauer không dừng lại ở nghệ thuật và lòng trắc ẩn. Ông còn cho rằng con đường giải thoát triệt để hơn nằm ở sự phủ định ý chí sống, được thể hiện qua đời sống khổ hạnh, từ bỏ những ham muốn và giảm thiểu sự lệ thuộc vào những khoái lạc trần thế.

Trong hệ thống của ông, nghệ thuật giúp con người tạm thời thoát khỏi sự chi phối của ý chí; lòng trắc ẩn giúp họ vượt khỏi tính ích kỷ trong quan hệ với người khác; còn khổ hạnh hướng đến sự từ bỏ sâu sắc và lâu dài hơn đối với ý chí sống.

Schopenhauer nhìn thấy trong những hình thức tu tập khổ hạnh của các truyền thống tôn giáo một biểu hiện của nỗ lực vượt khỏi sự thống trị của ham muốn. Đó là sự thay đổi tận gốc thái độ đối với tồn tại, vượt xa việc kiềm chế một vài nhu cầu riêng lẻ.

Tuy nhiên, cũng chính tại đây xuất hiện một vấn đề đáng tranh luận: nếu ý chí là bản chất sâu xa của toàn bộ thế giới, liệu việc một cá nhân phủ định ý chí có tạo ra nghịch lý trong chính hệ thống của ông hay không? Schopenhauer xem sự phủ định đó là khả năng đặc biệt xuất hiện khi con người nhận thức sâu sắc về bản chất của ý chí và từ bỏ sự khẳng định thông thường của ý chí sống. Dù vậy, cách giải thích này vẫn để lại nhiều vấn đề triết học chưa dễ giải quyết.

Một giới hạn khác nằm ở chỗ việc giảm ham muốn có thể giúp con người tránh được một số dạng đau khổ, nhưng không thể giải quyết mọi nguyên nhân gây ra đau khổ.

Một người nghèo đói không thể chỉ nhờ từ bỏ ham muốn mà có đủ thức ăn. Một người sống dưới áp bức không thể chỉ bằng sự thanh thản nội tâm mà chấm dứt được bất công. Một người mắc bệnh không thể chỉ bằng thái độ buông bỏ mà vượt qua mọi giới hạn của thân thể.

Đau khổ có nhiều nguồn gốc khác nhau. Có những nỗi đau xuất phát từ chính cách con người vận hành đời sống của mình, nhưng cũng có những nỗi đau bắt nguồn từ hoàn cảnh khách quan và những cấu trúc xã hội mà cá nhân không thể tự mình thay đổi.

Đây là giới hạn quan trọng trong cách nhìn của Schopenhauer. Khi tập trung quá nhiều vào ý chí và sự từ bỏ, ông chưa phát triển một lý thuyết đầy đủ về hành động tập thể, cải cách xã hội và thay đổi những điều kiện thể chế gây ra đau khổ. Triết học của ông có thể giúp con người bớt ích kỷ và bớt gây tổn thương, nhưng chưa cung cấp đầy đủ công cụ để giải quyết những bất công có tính hệ thống.

Tuy vậy, cũng không nên hiểu sự từ bỏ trong triết học Schopenhauer đơn giản là thái độ cam chịu. Ông không chỉ khuyên con người nhẫn nhịn trước mọi hoàn cảnh. Điều ông muốn giải quyết là sự lệ thuộc sâu xa vào những ham muốn không có điểm dừng và tính ích kỷ khiến các sinh thể liên tục gây đau khổ cho nhau.

Chúng ta có thể học cách không để ham muốn điều khiển toàn bộ cuộc đời, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ khát vọng sống tốt hơn.

Con người vẫn cần tình yêu, tri thức, sáng tạo, những mối quan hệ có ý nghĩa và cả những mục tiêu hướng đến tương lai. Vấn đề không nằm ở việc loại bỏ mọi ham muốn, mà ở khả năng phân biệt giữa những nhu cầu thực sự có giá trị và những cuộc theo đuổi khiến chúng ta không bao giờ cảm thấy đủ.

Theo nghĩa đó, có thể tiếp nhận sự tỉnh táo của Schopenhauer mà không nhất thiết phải chấp nhận toàn bộ kết luận bi quan của ông.

6. Một di sản vượt khỏi triết học bi quan

Schopenhauer sinh ngày 22 tháng 2 năm 1788 tại Danzig (nay là Gdańsk, Ba Lan), mất ngày 21 tháng 9 năm 1860 tại Frankfurt. Ông trải qua phần lớn cuộc đời trong tình trạng ít được giới học thuật đương thời công nhận. Tác phẩm quan trọng nhất được xuất bản khi ông còn khá trẻ, nhưng phải đến những năm cuối đời, danh tiếng mới bắt đầu mở rộng đáng kể.

Sau khi qua đời, ảnh hưởng của ông lan rộng trong nhiều lĩnh vực triết học, âm nhạc và văn học.

Friedrich Nietzsche từng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Schopenhauer trong giai đoạn đầu sự nghiệp. Nietzsche xem ông như một người đã mở ra con đường triết học của mình, trước khi dần xây dựng lập trường riêng và công khai phản biện chủ nghĩa bi quan cùng quan niệm phủ định ý chí sống của Schopenhauer.

Richard Wagner tiếp nhận tư tưởng của Schopenhauer để phát triển những suy tư về âm nhạc, tình yêu và sự giải thoát. Ảnh hưởng đó đặc biệt rõ trong Tristan und Isolde, tác phẩm thường được nhắc đến khi nghiên cứu mối quan hệ giữa triết học Schopenhauer và âm nhạc Wagner.

Sigmund Freud có những điểm tương đồng đáng chú ý với Schopenhauer trong cách nhìn về những động lực phi lý tính và vô thức chi phối con người. Một số ý tưởng của Schopenhauer về ham muốn, tính dục và những động lực nằm ngoài sự kiểm soát của lý trí có nét gần gũi với các vấn đề mà phân tâm học sau này nghiên cứu. Tuy nhiên, không nên từ những điểm tương đồng đó suy ra rằng toàn bộ lý thuyết phân tâm học được hình thành trực tiếp từ triết học Schopenhauer.

Ludwig Wittgenstein cũng chịu ảnh hưởng đáng kể từ Schopenhauer, đặc biệt trong giai đoạn đầu tư tưởng. Những suy tư về chủ thể, thế giới và giới hạn của nhận thức trong triết học Schopenhauer là một trong những tiền đề trí tuệ quan trọng khi tìm hiểu quá trình hình thành triết học ban đầu của Wittgenstein. Dẫu vậy, Wittgenstein về sau đã phát triển một con đường tư tưởng riêng, không thể giản lược thành sự tiếp nối Schopenhauer.

Trong văn học, những tên tuổi như Thomas Mann, Marcel Proust và Jorge Luis Borges cũng cho thấy sức sống của các vấn đề mà Schopenhauer đặt ra: sự bất an của tồn tại, những giới hạn của ý chí, bản chất của ham muốn và nghịch lý trong hành trình tìm kiếm ý nghĩa.

Di sản đó cho thấy Schopenhauer không chỉ có ảnh hưởng vì ông nhìn đời sống một cách bi quan. Ông đã đưa ra một cách tiếp cận khác đối với con người, nhấn mạnh vai trò của những động lực sâu xa nằm phía sau lý trí và những lựa chọn có ý thức.

Ông buộc triết học phải nhìn nhận nghiêm túc hơn những gì con người không hoàn toàn kiểm soát được trong chính bản thân mình. Đồng thời, ông cũng đặt ra một câu hỏi đạo đức quan trọng: nếu đau khổ là một phần sâu xa của tồn tại, liệu chúng ta có thể sống sao cho không làm tăng thêm đau khổ cho những sinh thể khác?

* Lời kết

Có lẽ giá trị lớn nhất của Schopenhauer không nằm ở việc ông thuyết phục chúng ta rằng cuộc đời chỉ có đau khổ, mà ở việc ông khiến chúng ta nhận ra một nghịch lý: đôi khi chính những điều chúng ta theo đuổi để tìm kiếm hạnh phúc lại trở thành nguồn gốc khiến mình không bao giờ cảm thấy đủ đầy.

Nghệ thuật giúp chúng ta tạm quên đi bản thân để chiêm nghiệm thế giới. Lòng trắc ẩn giúp chúng ta bước ra khỏi cái tôi để cảm nhận nỗi đau của người khác. Còn sự tỉnh táo trước ham muốn giúp chúng ta không biến toàn bộ cuộc đời thành một cuộc chạy đua không có điểm kết thúc.

Có thể Schopenhauer đã nhìn cuộc sống bằng một gam màu quá tối. Nhưng giữa những giới hạn của chủ nghĩa bi quan, ông vẫn để lại một câu hỏi đáng suy ngẫm: nếu hạnh phúc không thể được bảo đảm bằng việc sở hữu ngày càng nhiều, liệu con người có thể tìm thấy một đời sống phong phú hơn bằng cách học cách ham muốn ít mù quáng hơn, cảm nhận sâu sắc hơn và sống có trách nhiệm hơn với những đau khổ xung quanh mình?

Đôi khi, tự do không bắt đầu từ việc có được tất cả những gì mình muốn, mà từ khả năng không còn bị mọi điều mình muốn điều khiển.

---

Ảnh: Arthur Schopenhauer (1788–1860) – Chân dung triết gia Đức do nhiếp ảnh gia Johann Schäfer thực hiện năm 1859, một năm trước khi ông qua đời.

TƯ LIỆU THAM KHẢO

1. Arthur Schopenhauer, The World as Will and Representation (1818/1819; bản mở rộng năm 1844). Tác phẩm nền tảng trình bày học thuyết về ý chí, thế giới như biểu tượng, trải nghiệm thẩm mỹ, âm nhạc, đạo đức và sự phủ định ý chí sống. Bản dịch tiếng Anh cổ của R. B. Haldane và J. Kemp được lưu trữ trên Project Gutenberg với nhan đề The World as Will and Idea.

Đọc tại Project Gutenberg – The World as Will and Idea: https://www.gutenberg.org/ebooks/38427

2. Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Arthur Schopenhauer”. Công trình tổng quan học thuật về cuộc đời, siêu hình học, chủ nghĩa bi quan, đạo đức học, nghệ thuật, sự phủ định ý chí và ảnh hưởng của Schopenhauer.

Đọc tại Stanford Encyclopedia of Philosophy – Arthur Schopenhauer: https://plato.stanford.edu/entries/schopenhauer/

3. Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Schopenhauer’s Aesthetics”. Phân tích chuyên sâu về nhận thức thẩm mỹ, vai trò của nghệ thuật, vị trí đặc biệt của âm nhạc và mối liên hệ giữa nghệ thuật với đạo đức trong hệ thống Schopenhauer.

Đọc tại Stanford Encyclopedia of Philosophy – Schopenhauer’s Aesthetics: https://plato.stanford.edu/entries/schopenhauer-aesthetics/

4. Bryan Magee (1997), The Philosophy of Schopenhauer, Oxford University Press. Nghiên cứu chuyên khảo về hệ thống triết học Schopenhauer và ảnh hưởng của ông đối với Nietzsche, Wittgenstein, Wagner, Freud cùng nhiều nhân vật trong nghệ thuật và văn học.

Đọc tại Oxford Academic – The Philosophy of Schopenhauer: https://doi.org/10.1093/0198237227.001.0001

5. Hans-Johann Glock (1999), “Schopenhauer and Wittgenstein”, trong The Cambridge Companion to Schopenhauer, tr. 422–458, Cambridge University Press. Nghiên cứu những mối liên hệ tư tưởng và ảnh hưởng của Schopenhauer đối với Wittgenstein.

Đọc tại Cambridge University Press – Schopenhauer and Wittgenstein: https://doi.org/10.1017/CCOL0521621062.014