VÌ SAO TƯ DUY NHỊ NGUYÊN TỒN TẠI VÀ AI ĐƯỢC LỢI TỪ NÓ

 VÌ SAO TƯ DUY NHỊ NGUYÊN TỒN TẠI VÀ AI ĐƯỢC LỢI TỪ NÓ

Tư duy nhị nguyên là lối nghĩ chia mọi thứ thành hai cực đúng - sai, tốt - xấu và không chấp nhận vùng ở giữa. Khi gặp thông tin trái với niềm tin của mình, người nghĩ theo lối này, nhất là khi xử lý thông tin bằng cảm tính, dễ rơi vào bất hoà nhận thức, tức trạng thái khó chịu khi hai điều mâu thuẫn cùng tồn tại trong đầu, và chịu căng thẳng tâm lý nặng hơn người bình thường. Mức độ tư duy nhị nguyên cũng không đồng đều giữa các xã hội: có xã hội thấp, có xã hội cao, tuỳ cấu trúc xã hội, giáo dục và mức độ ổn định của môi trường sống.

________________________________________

KHI NIỀM TIN CHỈ CÓ ĐÚNG HOẶC SAI, BẤT HOÀ NHẬN THỨC NẶNG HƠN

Tư duy nhị nguyên (dichotomous/black-and-white thinking) chia mọi hiện tượng, con người và suy nghĩ thành hai cực tuyệt đối như đúng - sai, tốt - xấu, trắng - đen, và không chấp nhận vùng xám. Trong liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT), đây là một dạng méo mó nhận thức điển hình. Bất hoà nhận thức (cognitive dissonance), khái niệm do Leon Festinger đề xuất năm 1957 [1], là trạng thái căng thẳng khi một người cùng lúc giữ những niềm tin, hành vi hoặc thông tin mâu thuẫn nhau. Có hai lý do giải thích vì sao tư duy nhị nguyên dễ dẫn đến bất hoà nhận thức mạnh hơn.

Lý do thứ nhất nằm ở khoảng cách nhận thức. Người tư duy linh hoạt, khi gặp thông tin trái với niềm tin cũ, chỉ điều chỉnh niềm tin ở mức một phần. Người tư duy nhị nguyên coi thông tin trái chiều là sự sụp đổ của cả hệ thống niềm tin: khoảng cách giữa "tôi cho là đúng 100%" và "thực tế cho thấy nó sai một phần" biến thành "tôi đúng hoàn toàn hoặc tôi sai hoàn toàn".

Lý do thứ hai là họ thường gắn hành vi với giá trị cốt lõi của bản thân. Khi nhận ra hành vi của mình mâu thuẫn với suy nghĩ, họ hoảng loạn vì tự đánh giá mình từ "hoàn hảo" xuống "kẻ thất bại hoàn toàn".

Xử lý cảm tính (emotional reasoning) là xu hướng dùng cảm xúc hiện tại để đo tính đúng sai của thực tế: "Tôi cảm thấy điều này nguy hiểm nên chắc chắn nó nguy hiểm". Theo mô hình hai hệ thống xử lý do Daniel Kahneman phổ biến [2], người thiên về cảm tính vận hành chủ yếu bằng System 1 (nhanh, dựa trên cảm xúc, vô thức). Gặp thông tin xung đột, System 1 phản ứng ngay bằng cảm giác khó chịu, bị đe dọa hoặc giận dữ, thay vì kích hoạt System 2 (chậm, logic, phân tích khách quan). Bất hoà nhận thức cũng là một trạng thái căng thẳng sinh học, đo được qua phản ứng dẫn điện của da và nhịp tim, và người xử lý bằng cảm tính phản ứng với nó bằng cường độ cảm xúc cao hơn người xử lý bằng lý trí.

Có ba cơ chế thường gặp khi một người đối mặt với bất hoà nhận thức. Thứ nhất là nhu cầu khép kín nhận thức cao (need for cognitive closure, NFCC, khái niệm của Arie Kruglanski [3]): họ rất ghét sự mơ hồ, bám vào đáp án đầu tiên hoặc cực đoan nhất để mau chóng hết khó chịu thay vì chịu đựng sự mơ hồ để tìm hiểu bản chất.

Thứ hai là thiên kiến xác nhận cực đoan (confirmation bias): họ từ chối dữ liệu trái chiều gay gắt hơn, coi thông tin phản biện là một hành vi tấn công thay vì dữ liệu cần cân nhắc.

Thứ ba là phòng vệ nhận thức (defensive rationalization): để giảm nhanh cảm giác bất hoà mà không phải đổi tư duy, họ dễ quay sang công kích cá nhân (ad hominem), hợp lý hoá hành vi một cách vô lý, hoặc phủ nhận hoàn toàn thực tế (denial).

Khả năng chịu đựng và xử lý bất hoà nhận thức một cách lành mạnh phụ thuộc vào độ linh hoạt nhận thức (cognitive flexibility), tức khả năng chấp nhận sự phức tạp, chấp nhận vùng xám và tách cảm xúc cá nhân khỏi thực tế khách quan.

________________________________________

CÓ XÃ HỘI NHÌN THẾ GIỚI NHIỀU SẮC THÁI, CÓ XÃ HỘI CHỈ NHÌN ĐƯỢC ĐÚNG - SAI

Mức độ tư duy nhị nguyên khác biệt rõ rệt giữa các xã hội, nhóm văn hoá và thể chế, chứ không đồng nhất ở mọi nơi. Sự khác biệt này không đến từ năng lực bẩm sinh của bộ não mà được định hình bởi cấu trúc xã hội, hệ thống ngôn ngữ, mô hình giáo dục và mức độ ổn định của môi trường sống.

Trong The Geography of Thought (2003) [4], Richard Nisbett (Đại học Michigan) cho rằng xã hội phương Tây, kế thừa truyền thống Hy Lạp cổ đại, ưu tiên tư duy phân tích và logic hình thức kiểu Aristotle: nhìn sự vật theo bản chất, phân loại rạch ròi, A không thể vừa là A vừa là không-A. Cấu trúc này dễ sinh ra việc tách bạch dứt khoát đúng - sai, thiện - ác, thành công - thất bại. Xã hội Á Đông, chịu ảnh hưởng Nho giáo, Lão giáo, Phật giáo, ưu tiên tư duy biện chứng và toàn thể, chấp nhận mâu thuẫn qua các ý niệm như âm dương hoà hợp, trong rủi có may, vật cực tất phản. Giới nghiên cứu hiện nay chưa thống nhất về mức độ chia cắt Đông - Tây này: một nghiên cứu trên khoảng 1.000 người ở 11 quốc gia không tìm thấy ranh giới Đông - Tây rõ rệt trên các bài kiểm tra tư duy phân tích và tư duy toàn thể [5].

Triết lý biện chứng cũng không có nghĩa người Á Đông miễn nhiễm với tư duy nhị nguyên. Tâm lý học văn hoá ghi nhận hai kiểu tư duy cùng tồn tại, và sự khác biệt nằm ở bối cảnh kích hoạt. Trước tự nhiên, vũ trụ và các quy luật vận động lớn, người Á Đông thiên về tư duy biện chứng: vạn vật có qua có lại, trong họa có phúc, thời thế đổi thay. Trước chuẩn mực đạo đức, danh dự gia đình, quyền lực hay xung đột cá nhân và xã hội, họ lại rơi mạnh vào tư duy nhị nguyên và định kiến nhóm.

Nho giáo truyền thống phân định tuyệt đối trung - nịnh, thiện - ác, quân tử - tiểu nhân, lễ giáo - vô lễ. Quân tử và tiểu nhân đứng ở hai đầu chiến tuyến, không có vùng xám, còn trật tự gia đình và xã hội đề cao sự tuân thủ trên - dưới, đúng - sai theo khuôn mẫu cố định. Thế giới quan dân gian cũng vận hành bằng các cặp đối lập mang tính định kiến hoặc giáo điều như phúc - họa, trai - gái (trọng nam khinh nữ), sạch - nhơ.

Biểu hiện điển hình là việc đánh giá một con người là "đúng chuẩn mực truyền thống" hay "lệch lạc phong hoá", hoặc phán xét trắng - đen đối với lỗi lầm cá nhân dưới áp lực dư luận làng xã. Triết lý biện chứng chỉ là lớp vỏ vĩ mô. Xã hội Á Đông tạo ra một kiểu tư duy kép: miệng nói "âm dương hoà hợp, uyển chuyển", nhưng khi chạm đến quyền lợi, định kiến đạo đức, danh dự hay trật tự quyền lực thì phản ứng mặc định lại cực kỳ nhị nguyên và rạch ròi đúng - sai.

Các yếu tố vĩ mô quyết định mức độ nhị nguyên của một xã hội gồm ba nhóm. Nhóm thứ nhất là sự bất định và áp lực sinh tồn. Khi xã hội đối mặt rủi ro cao như chiến tranh liên miên, đói nghèo, bất ổn chính trị, luật pháp lỏng lẻo, bộ máy nhận thức của cộng đồng co hẹp lại để tìm sự an toàn tức thời. Chia thế giới thành "phe ta" và "phe địch", "an toàn" và "nguy hiểm" giúp ra quyết định nhanh, nên xã hội càng nhiều biến động thì mức khoan dung với vùng xám càng thấp.

Nhóm thứ hai là hệ thống giáo dục và quyền lực. Nền giáo dục học vẹt, độc thoại một chiều, đề cao đáp án duy nhất, thi cử chấm đúng - sai tuyệt đối và thiếu tranh biện sẽ huấn luyện bộ não công dân quen tìm kiếm "chân lý độc tôn". Ngược lại, các thể chế khuyến khích tranh biện từ nhỏ, dạy học sinh đặt câu hỏi ngược với giả định của chính mình, làm suy giảm mạnh tư duy nhị nguyên.

Nhóm thứ ba là phân cực tư tưởng và hệ sinh thái truyền thông. Thuật toán mạng xã hội và truyền thông đại chúng với tiêu đề giật gân, nội dung chia phe, hơn thua, thù hận nhóm kích thích hệ thống cảm xúc, ép xã hội vào trạng thái hoặc bạn ở phía chúng tôi hoặc bạn là kẻ thù. Xã hội phân cực chính trị - xã hội cao có tỷ lệ người mắc kẹt trong tư duy nhị nguyên lớn hơn hẳn.

________________________________________

KHI NHÀ CẦM QUYỀN CẦN DÂN CHÚNG NHÌN THẾ GIỚI HAI MÀU

Ba yếu tố trên là những áp lực mang tính hoàn cảnh, nhưng tư duy nhị nguyên cũng có thể được chủ động tạo ra. Khoa học chính trị, xã hội học lịch sử và tâm lý học đám đông chỉ ra rằng tư duy nhị nguyên là công cụ kiểm soát và kỹ thuật cai trị được các thể chế quyền lực, từ nhà nước độc tài, chế độ toàn trị đến các phong trào ý thức hệ cực đoan, chủ động nhồi nhét, duy trì và khuếch đại trong dân chúng. Để giữ quyền lực, các chế độ tìm cách triệt tiêu tư duy phản biện (critical thinking) và sự dung nạp mơ hồ (tolerance for ambiguity). Việc thúc đẩy tư duy nhị nguyên mang lại ba lợi ích cho nhà cầm quyền.

Thứ nhất là công thức hoá "chúng ta và bọn chúng" (us vs. them). Thế giới bị chia thành phe ta (chính nghĩa, yêu nước, đúng đắn) và kẻ thù (phản động, tà ác, sai trái). Khi nhận thức bị đóng khung vào hai cực này, người dân tự động từ bỏ việc đặt câu hỏi về tính hợp pháp của quyền lực đang thống trị, vì mọi sự hoài nghi đều bị gắn mác đứng về phía kẻ thù.

Thứ hai là loại bỏ không gian của vùng xám và tranh biện. Vùng xám là nơi sinh ra tư duy phản biện và sự bất tuân, mà chế độ cai trị sợ nhất là công dân biết phân tích đa chiều. Hệ giá trị trắng - đen buộc người dân phải chọn đứng bên này hoặc bên kia, khiến phản biện khách quan trở nên bất khả thi.

Thứ ba là khai thác nỗi sợ hãi và đơn giản hoá nhận thức. Bộ não có xu hướng né suy nghĩ phức tạp vì tốn năng lượng, và các chế độ lợi dụng điều này bằng cách cung cấp sẵn các khuôn mẫu nhận thức dựng sẵn (pre-packaged narratives). Dân chúng dễ tiếp nhận khẩu hiệu đơn giản, cực đoan hơn là tự suy luận logic và chịu trách nhiệm về phân tích của mình.

Công trình The Authoritarian Personality (1950) [6] của Theodor Adorno, Else Frenkel-Brunswik, Daniel Levinson và R. Nevitt Sanford khảo sát người Mỹ bằng thang F (F-scale) và nối khuynh hướng độc đoán của cá nhân với lối nghĩ cứng nhắc, rập khuôn, chia thế giới rạch ròi và phục tùng quyền uy. Công trình đo đặc điểm cá nhân chứ không đo tác động của thể chế lên dân chúng, và bị phê bình về phương pháp, chẳng hạn các mục của thang F đều xuôi chiều. Việc chế độ chuyên chế khép kín củng cố tư duy nhị nguyên để tạo sự phục tùng mù quáng (blind obedience) vì vậy dựa chủ yếu vào các nghiên cứu về tuyên truyền và thể chế.

Ở các xã hội toàn trị thế kỷ 20, nhà nước dựng bộ máy riêng để kiểm soát truyền thông và nghệ thuật. Đức Quốc xã lập Bộ Tuyên truyền Đế chế do Joseph Goebbels đứng đầu vào ngày 13/3/1933, và Phòng Văn hoá Đế chế (Reichskulturkammer) vào mùa thu cùng năm [7]. Liên Xô thời Stalin, tại Đại hội Nhà văn Liên Xô lần thứ nhất năm 1934, tuyên bố chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa là phương pháp sáng tác duy nhất được chấp nhận [8, 9]. Mọi hiện tượng xã hội, khoa học hay nghệ thuật bị quy về một trục nhị nguyên, và nhãn "kẻ thù của nhân dân" trong Liên Xô thời Stalin được áp dụng rộng và tuỳ tiện cho những người bị cáo buộc phản cách mạng, phá hoại hoặc gián điệp, nên thái độ hoài nghi có thể bị coi là dấu hiệu của điều đó.

________________________________________

KHI CHIẾN TRANH ĐƯỢC KỂ NHƯ CUỘC ĐẤU THIỆN - ÁC

Tuyên truyền ở các nước độc tài rằng Mỹ xâm lược Trung Đông để cướp dầu là ví dụ điển hình của câu chuyện thiện - ác thay cho bài toán lợi ích. Trong lịch sử, mọi đế quốc lớn đều dùng chiến tranh để tạo lợi ích cho mình, và Mỹ thường bỏ rất nhiều tiền vào chiến tranh nhằm thực hiện lợi ích địa chính trị: riêng chiến tranh Iraq sẽ tốn người nộp thuế Mỹ ít nhất 2,2 nghìn tỷ USD, theo dự án Costs of War của Đại học Brown, so với ước tính ban đầu của chính phủ là 50 đến 60 tỷ USD [19]. Các nước độc tài nhồi vào người dân cách nhìn chiến tranh theo kiểu nhị nguyên tốt - xấu, coi việc Mỹ cướp dầu Trung Đông là xấu.

Cách giải thích này có thể thấy trong các kênh nhà nước. Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) viết rằng nhiều người coi Chiến tranh Iraq 2003 thực chất là một cuộc chiến vì dầu mỏ, trong đó Mỹ và Anh muốn dựng một chính phủ thân họ và đưa công ty của mình vào khai thác dầu khí [10]. Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA) đăng năm 2014 một bài có nguồn từ Thông tấn xã Việt Nam, cho rằng các lập luận về đưa dân chủ, loại trừ bạo chúa hay giải giáp vũ khí hàng loạt chỉ nhằm che đậy việc Mỹ muốn sở hữu dầu khí Trung Đông, và coi nguồn lợi dầu mỏ là lý do chính của các cuộc chiến ở vùng Vịnh [11].

Tuyên truyền cũng không chỉ đi qua kênh chính thức mà còn qua các nhóm, trang và tài khoản mạng xã hội có thể do nhà nước điều phối.

Thực tế sau các cuộc chiến ở Trung Đông cho thấy bức tranh khác. Tại Iraq, các công ty dầu quốc tế vận hành mỏ theo hợp đồng dịch vụ, nhận phí trên mỗi thùng dầu gắn với sản lượng [14]. Occidental bán cổ phần mỏ Zubair năm 2016, Shell rời mỏ Majnoon và bán cổ phần West Qurna 1 cho Itochu năm 2018, còn ExxonMobil rút khỏi West Qurna 1, nơi PetroChina tiếp quản quyền điều hành từ đầu năm 2024 [12, 13]. Lukoil của Nga từng nắm 75% mỏ West Qurna 2 và nhận phí 1,15 USD mỗi thùng, trước khi bị Anh và Mỹ trừng phạt năm 2025 và Iraq chuyển quyền điều hành mỏ cho Basra Oil Company năm 2026 [14]. Các công ty Trung Quốc từng tính mua lại cổ phần của ExxonMobil và Lukoil [15, 16].

Ở châu Phi, theo Benchmark Mineral Intelligence, các công ty Trung Quốc kiểm soát khoảng 2/3 sản lượng cobalt của Cộng hoà Dân chủ Congo, nước chiếm khoảng 74% sản lượng cobalt thế giới [17, 18].

Vậy vì sao chính quyền không giải thích rằng Mỹ tấn công nước khác vì lợi ích mà phải dùng cách nói Mỹ ăn cướp? Vì nhiều nước độc tài cũng từng tấn công nước khác vì lợi ích của bản thân, nên họ phải đưa vào tư duy nhị nguyên rằng Mỹ là kẻ xấu khi thực hiện chiến tranh, thay vì coi đó là xung đột thường tình giữa các nước vì địa chính trị phức tạp. Có ba lý do cụ thể.

Lý do thứ nhất là giải thích bằng lợi ích sẽ bình thường hoá hành vi can thiệp và khiến người dân hỏi về hành động của chính quyền mình. Chủ nghĩa hiện thực chính trị (political realism) cho rằng mọi quốc gia đều dùng vũ lực để tranh giành ảnh hưởng, bảo vệ chuỗi cung ứng hoặc định hình trật tự thế giới theo lợi ích của mình. Nếu chấp nhận cách giải thích đó, người dân sẽ đặt câu hỏi về hành động của chính quyền mình hoặc các đồng minh thân cận khi họ chiến tranh hay can thiệp vào khu vực. Vì vậy phải dựng trục nhị nguyên: hành động của phe ta luôn là tự vệ, chính nghĩa, bảo vệ hoà bình, còn hành động của đối phương luôn mang bản chất xâm lược, bóc lột, tà ác.

Lý do thứ hai là sự phức tạp làm suy yếu sức mạnh cảm xúc của tuyên truyền. Khẩu hiệu Mỹ cướp dầu dễ nhớ, dễ kích động căm thù và đóng sập nhu cầu tìm hiểu sâu của số đông. Bức tranh thực tế, nơi các tập đoàn phương Tây rút bớt, công ty Trung Quốc hoặc Nga vào thay và các yếu tố kinh tế - an ninh đan xen, đòi hỏi người dân phải so sánh thiệt hơn và nhận ra các sắc thái xám.

Lý do thứ ba là bảo vệ ý thức hệ và tính độc tôn của hệ thống. Các chế độ một đảng hoặc chuyên chế thường xây dựng tính chính danh trên sự đúng đắn tuyệt đối về ý thức hệ. Thừa nhận Mỹ hành động vì tính toán địa chính trị hợp lý, dù tàn nhẫn hay vị kỷ, đồng nghĩa với thừa nhận thế giới vận hành theo luật của chủ nghĩa hiện thực quốc gia chứ không theo quy luật đấu tranh giai cấp hay đạo đức cách mạng tuyệt đối. Đóng khung Mỹ vào vai kẻ ác đi cướp bóc giúp hệ thống giữ lăng kính ý thức hệ quen thuộc rằng lực lượng tư bản, đế quốc luôn bản chất là bóc lột và xấu xa, nhờ đó mọi biến động hay mâu thuẫn trong nước đều có thể đổ lỗi cho thế lực thù địch và củng cố sự kiểm soát xã hội.

________________________________________

NGUỒN TÀI LIỆU

[1] Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.

[2] Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.

[3] Kruglanski, A. W. và Webster, D. M. (1996). Motivated closing of the mind: Seizing and freezing. Psychological Review, 103(2), 263-283.

[4] Nisbett, R. E. (2003). The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently... and Why. Free Press.

[5] Lacko, D., Čeněk, J., Arıkan, A., Dresler, T., Galang, A. J., Stachoň, Z., Šašinková, A., Tsai, J.-L., Prošek, T., Ugwitz, P. và Šašinka, Č. (2025). Investigating the geography of thought across eleven countries: Cross-cultural differences in analytic and holistic cognitive styles using simple perceptual tasks and reaction time modeling. Journal of Experimental Psychology: General, 154(2), 325-346.

[6] Adorno, T. W., Frenkel-Brunswik, E., Levinson, D. J. và Sanford, R. N. (1950). The Authoritarian Personality. Harper and Brothers.

[7] Wikipedia, mục Reich Ministry of Public Enlightenment and Propaganda.

[8] Encyclopedia of Ukraine, mục Socialist realism.

[9] EBSCO Research Starters, Socialist Realism Is Mandated in Soviet Literature.

[10] Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), Chiến tranh Iraq - Bài học về tạo cớ gây chiến.

[11] Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA), Nhìn lại cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất, đăng ngày 8/8/2014, nguồn Thông tin tư liệu/TTXVN.

[12] AGBI, PetroChina takes control of Iraqi oilfield from ExxonMobil, 1/2024.

[13] Argus Media, Iraq may take over unwanted West Qurna stakes.

[14] World Oil, Iraq shifts West Qurna 2 operatorship from Lukoil to Basra Oil, 23/2/2026.

[15] World Oil, China considers buyout of Exxon's oil assets in Iraq, 20/11/2020.

[16] NS Energy, Lukoil intends to divest its stake in West Qurna 2 to Chinese companies, while BP considers exiting Rumaila field.

[17] Benchmark Mineral Intelligence, How much cobalt production is owned by Chinese companies?

[18] South China Morning Post, bài về việc Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư vào cobalt Congo và các khoáng sản then chốt.

[19] Brown University, Watson Institute, dự án Costs of War, báo cáo về chi phí chiến tranh Iraq, 14/3/2013.