CỘNG SẢN NGUYÊN THỦY – GIỮA LÝ TƯỞNG BÌNH ĐẲNG VÀ SỰ THẬT NHÂN HỌC

 CỘNG SẢN NGUYÊN THỦY – GIỮA LÝ TƯỞNG BÌNH ĐẲNG VÀ SỰ THẬT NHÂN HỌC

Trong lịch sử tư tưởng chính trị, hình ảnh những cộng đồng người nguyên thủy cùng săn bắt, hái lượm, chia sẻ thức ăn và sống gần như không có bất bình đẳng từng trở thành một luận điểm quan trọng để giải thích nguồn gốc xã hội loài người. Từ những nghiên cứu của Lewis Henry Morgan, Friedrich Engels phát triển cách lý giải về sự chuyển biến từ các quan hệ cộng đồng dựa trên thân tộc sang xã hội có tư hữu, phân hóa giai cấp và nhà nước. Quan niệm về chế độ cộng sản nguyên thủy cũng hình thành trong dòng tư tưởng đó, nhấn mạnh những hình thức sở hữu chung và tổ chức cộng đồng ở giai đoạn đầu của lịch sử nhân loại.

Luận điểm này có ảnh hưởng sâu rộng, nhưng cũng đặt ra một câu hỏi cần được xem xét lại: liệu những cộng đồng săn bắt – hái lượm trong quá khứ có thực sự sống trong trạng thái bình đẳng và sở hữu chung gần như tuyệt đối? Hay hình ảnh đó đã phần nào được lý tưởng hóa khi con người nhìn về quá khứ từ những khát vọng chính trị của hiện tại?

Nhân học hiện đại cho thấy câu trả lời phức tạp hơn nhiều. Những cộng đồng săn bắt – hái lượm không phải những xã hội hoàn toàn bình đẳng, cũng không phải những tập hợp cá nhân chỉ biết bảo vệ lợi ích riêng. Trong đời sống của họ, tài sản cá nhân, quyền tiếp cận tài nguyên chung, sự chia sẻ và những dạng bất bình đẳng cùng tồn tại trong nhiều cấu hình khác nhau.

1. Một giả thuyết lịch sử và sự hình thành của hình ảnh lý tưởng

Năm 1877, Lewis Henry Morgan xuất bản Ancient Society, công trình nghiên cứu có ảnh hưởng lớn đối với tư tưởng nhân học và lịch sử xã hội thế kỷ XIX. Sau khi Karl Marx qua đời, Friedrich Engels tiếp cận những ghi chép của Marx về tác phẩm này và sử dụng chúng làm cơ sở quan trọng để viết Nguồn gốc của gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước, xuất bản năm 1884. Trong lời tựa, Engels xác nhận Marx từng dự định phân tích những phát hiện của Morgan dưới góc nhìn duy vật lịch sử.

Morgan cho rằng xã hội loài người đã trải qua những giai đoạn phát triển lịch sử khác nhau. Engels tiếp nhận và diễn giải nghiên cứu đó trong khuôn khổ chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhấn mạnh vai trò của quan hệ sản xuất, sự biến đổi trong hình thức gia đình, sự hình thành tài sản tư nhân và quá trình phân hóa xã hội.

Trong cách lý giải này, sự phát triển của sản xuất và khả năng tích lũy tài sản làm biến đổi những quan hệ cộng đồng trước đó. Khi tài sản có thể được kiểm soát, truyền lại và tập trung vào một số nhóm người, khác biệt về của cải dần trở thành khác biệt về quyền lực. Những quan hệ giai cấp và thiết chế chính trị bảo vệ trật tự sở hữu mới cũng hình thành trong tiến trình đó.

Đây là một hướng tiếp cận có giá trị lịch sử. Nó đặt câu hỏi về nguồn gốc của bất bình đẳng, thay vì xem những thiết chế đang tồn tại như kết quả tự nhiên và bất biến của đời sống con người.

Tuy nhiên, Morgan và Engels viết trong bối cảnh tri thức nhân học thế kỷ XIX, khi dữ liệu về các cộng đồng ngoài châu Âu còn hạn chế và nhiều cách phân loại xã hội chịu ảnh hưởng của thuyết tiến hóa đơn tuyến. Việc xếp các xã hội vào những nấc phát triển chung, từ thấp đến cao, ngày nay đã bị đặt lại bởi những nghiên cứu về tính đa dạng của lịch sử nhân loại.

Cần phân biệt hai nhận định: con người từng có những hình thức tổ chức cộng đồng và chia sẻ tài nguyên; và toàn bộ nhân loại từng sống trong một xã hội bình đẳng tuyệt đối. Nhận định thứ nhất có nhiều bằng chứng lịch sử và nhân học hỗ trợ. Nhận định thứ hai là một khái quát vượt quá những gì tư liệu hiện có cho phép kết luận.

Vấn đề vì thế không nằm ở việc phủ nhận mọi hình thức sở hữu chung trong xã hội cổ đại. Điều cần xem xét là liệu từ sự tồn tại của những hình thức đó, chúng ta có thể suy ra rằng con người nguyên thủy không có tài sản cá nhân, không có bất bình đẳng và luôn sống trong một trạng thái cộng đồng hài hòa hay không.

2. Người Aché và Hiwi: chia sẻ không đơn giản là lòng vị tha

Những nghiên cứu về người Aché ở Paraguay cung cấp một trường hợp đáng chú ý để tìm hiểu cách thức chia sẻ thực phẩm trong các cộng đồng săn bắt – hái lượm.

Nghiên cứu của Hillard Kaplan, Kim Hill và các cộng sự năm 1985 cho thấy việc chia sẻ thịt và mật ong ở người Aché có thể được giải thích bằng nhiều cơ chế cùng lúc: quan hệ thân thuộc, sự trao đổi có đi có lại theo thời gian, hợp tác trong quá trình kiếm ăn và khả năng những người khác tiếp cận nguồn thực phẩm. Các tác giả còn ghi nhận sự khác biệt lâu dài về năng suất kiếm ăn khiến trao đổi giữa các cá nhân không phải lúc nào cũng cân bằng. Kết quả nghiên cứu phù hợp với những giả thuyết về trao đổi có đi có lại và cơ chế chấp nhận việc người khác tiếp cận thức ăn trong một số điều kiện.

Một nghiên cứu khác của Kim Hill năm 2002 cho thấy nam và nữ Aché dành trung bình khoảng 10% tổng thời gian kiếm ăn cho những hoạt động hợp tác có lợi chủ yếu cho người khác. Trong một số ngày, tỷ lệ này có thể vượt quá 50%. Đáng chú ý, một trong những hoạt động hợp tác tốn nhiều thời gian nhất là hỗ trợ nhau trong quá trình truy đuổi thú săn.

Con số này phản ánh mức độ hợp tác trong hoạt động kiếm ăn, chứ không có nghĩa người Aché dành 10% thời gian sống để làm từ thiện hay mọi hoạt động kinh tế của họ đều dựa trên lòng vị tha.

Sự chia sẻ không nhất thiết xuất phát từ một quan niệm đạo đức trừu tượng về bình đẳng. Nó còn được duy trì bởi lợi ích dài hạn, sự phụ thuộc lẫn nhau và những kỳ vọng xã hội. Một người có thể săn được nhiều thức ăn hôm nay, nhưng ngày mai lại không có gì. Việc chia sẻ giúp phân tán rủi ro và bảo đảm rằng biến động trong khả năng kiếm ăn của từng cá nhân không lập tức đe dọa sự tồn tại của cả gia đình.

Nghiên cứu của Michael Gurven năm 2006 về người Aché và Hiwi ở Venezuela cũng cho thấy trao đổi thực phẩm có tính tương hỗ đáng kể. Những hộ gia đình có năng suất thấp hơn, họ hàng gần và hàng xóm ở gần thường nhận được lợi ích từ các trao đổi này. Điều đó cho thấy chia sẻ có thể vận hành đồng thời như một cơ chế hỗ trợ và một hình thức trao đổi xã hội.

Từ những trường hợp này, có thể nhận ra một đặc điểm quan trọng của nhiều cộng đồng săn bắt – hái lượm: sự an toàn của cá nhân gắn chặt với khả năng hợp tác của tập thể.

Đây là một dạng tổ chức kinh tế có tính cộng đồng cao. Nhưng nó không đồng nghĩa với việc mọi thành viên đóng góp như nhau, nhận được lợi ích như nhau hoặc luôn hành động vì lợi ích của người khác. Chia sẻ vừa có thể thể hiện sự tương trợ, vừa là một cơ chế thích nghi với những rủi ro mà từng cá nhân khó có thể tự mình kiểm soát.

3. Sở hữu cá nhân không đồng nghĩa với sự biến mất của cộng đồng

Một trong những điểm dễ gây nhầm lẫn khi bàn về xã hội nguyên thủy là cách sử dụng khái niệm sở hữu.

Trong đời sống hiện đại, khi nói đến sở hữu tư nhân, người ta thường nghĩ đến quyền kiểm soát tài sản, quyền loại trừ người khác, quyền chuyển nhượng và khả năng sử dụng tài sản để tích lũy của cải hoặc tạo ra quyền lực kinh tế.

Nhưng những quyền này không nhất thiết xuất hiện cùng lúc, cũng không phải cộng đồng nào cũng tổ chức chúng theo cùng một cách.

Một cá nhân có thể sở hữu công cụ săn bắt, đồ dùng cá nhân hoặc vật dụng do mình tạo ra, trong khi đất đai, nguồn nước, khu vực săn bắt hay những tài nguyên thiết yếu khác vẫn được tiếp cận theo quy tắc cộng đồng.

Một nhóm người cũng có thể có quyền sử dụng một khu vực nhất định mà không có quyền mua bán hoặc chuyển nhượng khu vực đó như tài sản tư nhân theo nghĩa hiện đại.

Vì vậy, cần phân biệt các dạng quyền tài sản: quyền sở hữu cá nhân đối với đồ vật; quyền tiếp cận và sử dụng tài nguyên theo quy ước cộng đồng; quyền kiểm soát độc quyền có khả năng tích lũy, chuyển nhượng hoặc tạo ra quyền lực kinh tế. Các hình thức này có thể cùng tồn tại trong một xã hội.

Nghiên cứu so sánh của Frederic L. Pryor trên 44 cộng đồng săn bắt, hái lượm và đánh cá cho thấy các hệ thống kinh tế của họ rất đa dạng. Tác giả phân loại thành năm kiểu kinh tế khác nhau dựa trên những đặc điểm về phân phối sản phẩm và quyền sở hữu. Điều đó cho thấy không thể xem tất cả cộng đồng kiếm sống bằng săn bắt, hái lượm như một mô hình kinh tế duy nhất.

Nhà nhân học James Woodburn còn đưa ra một phân biệt có giá trị giữa các hệ thống kinh tế nhận được thành quả lao động gần như tức thời và những hệ thống có sự đầu tư, tích lũy để thu lợi trong tương lai. Ở một số cộng đồng thuộc nhóm thứ nhất, việc chia sẻ rộng rãi, quyền tiếp cận tài nguyên tương đối trực tiếp và khả năng di chuyển giúp hạn chế sự phụ thuộc lâu dài giữa các cá nhân. Ngược lại, ở những cộng đồng có tài sản sản xuất và nguồn lực được tích lũy, khả năng hình thành quan hệ phụ thuộc và bất bình đẳng có thể lớn hơn.

Như vậy, sự khác biệt không chỉ nằm ở việc một cộng đồng có sở hữu hay không. Nó còn nằm ở loại tài sản được kiểm soát, khả năng tích lũy, quyền chuyển giao và mức độ một cá nhân có thể dùng tài sản để tạo ra sự phụ thuộc của người khác.

Khẳng định mọi cộng đồng săn bắt – hái lượm đều có sở hữu tư nhân theo nghĩa hiện đại là quá rộng. Nhưng khẳng định họ hoàn toàn không có tài sản cá nhân cũng thiếu chính xác.

Điều quan trọng hơn là xác định những quyền sở hữu được tổ chức ra sao và chúng có tạo điều kiện cho của cải, địa vị hay quyền lực tập trung lâu dài hay không.

4. Hợp tác không đồng nghĩa với một thiên đường đạo đức

Một hình ảnh thường xuất hiện trong những mô tả về xã hội săn bắt – hái lượm là cộng đồng nhỏ, bình đẳng, ít cạnh tranh và luôn sẵn sàng chia sẻ. Hình ảnh này có cơ sở nhất định, nhưng cũng dễ bị lý tưởng hóa.

Các cộng đồng được gọi là bình đẳng vẫn có thể tồn tại khác biệt về giới tính, tuổi tác, sức khỏe, tri thức, uy tín, năng lực kiếm ăn và ảnh hưởng trong quá trình ra quyết định.

Một người có kinh nghiệm săn bắt có thể được cộng đồng coi trọng hơn. Người lớn tuổi có thể sở hữu tri thức sinh tồn mà những người khác không có. Cá nhân có khả năng thuyết phục hoặc tổ chức có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể dù không nắm giữ chức vụ chính thức.

Nghiên cứu của Duncan Stibbard-Hawkes và Christopher von Rueden năm 2025 đưa ra một cách tiếp cận đáng chú ý: bình đẳng không đồng nghĩa với việc mọi người có kết quả sống giống hệt nhau. Ngay cả những xã hội thường được gọi là bình đẳng vẫn có chênh lệch về năng lực cá nhân, vốn xã hội, lãnh đạo, giới, tuổi tác và tri thức, tài sản và quyền sử dụng đất, cũng như sinh sản.

Điểm quan trọng nằm ở những cơ chế giúp hạn chế việc một người chuyển ưu thế của mình thành quyền thống trị lâu dài. Chia sẻ theo yêu cầu, phân tán rủi ro, kiềm chế biểu hiện địa vị, xây dựng uy tín thông qua đóng góp cho cộng đồng, ra quyết định dựa trên đồng thuận và khả năng rời khỏi một nhóm để tham gia nhóm khác đều có thể góp phần duy trì bình đẳng tương đối.

Nói cách khác, bình đẳng có thể là kết quả của những quy tắc xã hội chủ động ngăn chặn sự tập trung quyền lực, chứ không phải vì con người tự nhiên không có tham vọng hay khác biệt lợi ích.

Những mô tả về người Mbuti ở Trung Phi cũng cần được tiếp nhận thận trọng. Công trình The Forest People của Colin Turnbull từng tạo ra hình ảnh có sức ảnh hưởng lớn về một cộng đồng sống hài hòa với rừng, ít bị ràng buộc bởi những thiết chế phức tạp. Tuy nhiên, Roy Richard Grinker, trong nghiên cứu về quan hệ giữa người Efe và cộng đồng nông dân Lese ở Trung Phi, đã phê bình cách nhìn xem các cộng đồng săn bắt – hái lượm như những xã hội biệt lập. Ông cũng đặt lại cách Turnbull mô tả quan hệ giữa người Mbuti và người Bila, đặc biệt là nhận định xem sự phụ thuộc và bất bình đẳng giữa hai nhóm chủ yếu chỉ là cách ứng xử mang tính trình diễn của người Mbuti. Theo Grinker, hai cộng đồng gắn bó với nhau trong một hệ thống xã hội và kinh tế phức tạp hơn nhiều.

Điều này nhắc chúng ta rằng các cộng đồng săn bắt – hái lượm không sống biệt lập ngoài lịch sử. Họ có quan hệ với nông dân, người chăn nuôi, các nhóm cư dân lân cận và những quyền lực chính trị rộng lớn hơn. Xem họ như những hình ảnh nguyên vẹn còn sót lại từ thời tiền sử sẽ làm mất đi chính bối cảnh đã định hình đời sống của họ.

Một cách nhìn nghiêm túc cần tránh cả hai thái cực: biến xã hội săn bắt – hái lượm thành thiên đường đạo đức, hoặc xem họ như những cộng đồng lạc hậu chỉ biết tranh giành và bạo lực.

5. Điều đáng học từ quá khứ không phải là một thiên đường đã mất

Nhìn lại lịch sử xã hội loài người, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất nằm ở những điều kiện giúp con người hợp tác, duy trì sự bình đẳng tương đối và ngăn chặn quyền lực tập trung, thay vì phân loại xã hội nguyên thủy theo chủ nghĩa cộng sản hay chủ nghĩa tư bản.

Các cộng đồng săn bắt – hái lượm cho thấy con người có khả năng xây dựng những cơ chế chia sẻ và hỗ trợ lẫn nhau mà không cần đến một nhà nước tập quyền hay một hệ thống thị trường phát triển. Họ cũng cho thấy hợp tác không chỉ dựa trên tình cảm, mà còn gắn với những quy tắc, lợi ích dài hạn và sự phụ thuộc lẫn nhau.

Bằng chứng khảo cổ cũng khiến bức tranh trở nên phức tạp hơn. Nghiên cứu của Samuel Bowles và Mattia Fochesato năm 2024 về Tây Á-Âu thời Đồ đá mới cho thấy những chênh lệch đáng kể về tài sản từng xuất hiện trong các cộng đồng săn bắt – hái lượm và nông dân, nhưng phần lớn mang tính nhất thời và hiếm khi duy trì lâu dài như tình trạng bất bình đẳng trong năm thiên niên kỷ sau đó. 

Các tác giả cho rằng sự bền vững của bất bình đẳng phụ thuộc vào khả năng bảo vệ, tích lũy và truyền lại của cải, cùng những điều kiện kinh tế và chính trị cho phép một nhóm người duy trì ưu thế qua nhiều thế hệ. Đây là một kết luận có phạm vi nghiên cứu cụ thể, không thể áp dụng máy móc cho toàn bộ nhân loại, nhưng nó gợi mở một vấn đề quan trọng: sự xuất hiện của chênh lệch tài sản và sự hình thành bất bình đẳng có tính hệ thống là hai quá trình khác nhau.

Quá khứ cũng không cung cấp một mô hình xã hội hoàn chỉnh để con người hiện đại có thể đơn giản khôi phục. Quy mô dân số, điều kiện sinh thái, công nghệ, cấu trúc kinh tế và những hình thức tổ chức chính trị đã thay đổi sâu sắc.

Việc sử dụng các cộng đồng hiện đại để suy luận trực tiếp về tổ tiên thời tiền sử cũng có giới hạn. Người Aché, Hiwi hay Mbuti không phải những mẫu vật còn nguyên vẹn từ thời đồ đá. Đời sống của họ chịu ảnh hưởng từ những biến động lịch sử, quan hệ với các xã hội lân cận và điều kiện sinh tồn riêng.

Vì thế, những nghiên cứu này có giá trị nhất khi giúp chúng ta nhận ra tính đa dạng của các hình thức tổ chức xã hội, chứ không phải khi được dùng để chứng minh một kết luận duy nhất về toàn bộ lịch sử nhân loại.

Nếu sở hữu tư nhân không phải lúc nào cũng tồn tại dưới hình thức hiện đại, điều đó không chứng minh mọi hình thức sở hữu đều có hại. Ngược lại, nếu con người có tài sản cá nhân từ rất sớm, điều đó cũng không chứng minh bất bình đẳng kinh tế là tất yếu và không thể thay đổi.

Giữa hai cực đó tồn tại một không gian rộng lớn của những thiết chế khác nhau: tài nguyên chung, quyền sử dụng tập thể, sở hữu cá nhân, phân phối theo nhu cầu, trao đổi có đi có lại và những cơ chế kiểm soát quyền lực.

Lịch sử không chứng minh con người vốn chỉ ích kỷ hay vốn luôn vị tha. Nó cho thấy hành vi của con người được định hình bởi môi trường sống, quan hệ xã hội và những quy tắc mà cộng đồng thiết lập.

Một xã hội bình đẳng hơn vì thế không thể chỉ dựa vào niềm tin rằng con người tự nhiên sẽ sống vì nhau. Nó cần những thiết chế giúp sự hợp tác trở nên khả thi, hạn chế việc tích lũy ưu thế thành quyền thống trị và bảo đảm quyền lực luôn chịu sự kiểm soát.

Quá khứ không trao cho chúng ta một thiên đường để trở về. Giá trị của nó nằm ở việc nhắc nhở rằng những trật tự xã hội đang tồn tại không phải con đường duy nhất mà con người có thể lựa chọn.

---

Ảnh: Phụ nữ thuộc cộng đồng Hadza ở Tanzania cùng chia sẻ những củ cây rừng đã nướng. Việc phân phối và chia sẻ thức ăn phản ánh sự phụ thuộc lẫn nhau trong đời sống cộng đồng săn bắt – hái lượm, đồng thời đặt ra câu hỏi về mối quan hệ giữa hợp tác, lợi ích cá nhân và bình đẳng xã hội. Nguồn ảnh: Herman Pontzer.

TƯ LIỆU THAM KHẢO

1. Lewis Henry Morgan (1877), Ancient Society.

Công trình nền tảng về sự phát triển lịch sử của các hình thức tổ chức xã hội, có ảnh hưởng lớn đến cách Engels phân tích gia đình, sở hữu và nhà nước.

Đọc tại JSTOR – Ancient Society: https://www.jstor.org/stable/j.ctv2vt02gj

2. Friedrich Engels (1884), The Origin of the Family, Private Property and the State.

Tác phẩm trình bày cách Engels vận dụng nghiên cứu của Morgan để phân tích sự biến đổi của gia đình, sở hữu và tổ chức chính trị.

Đọc tại Marxists Internet Archive – The Origin of the Family, Private Property and the State: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm

3. Hillard Kaplan, Kim Hill và cộng sự (1985), “Food Sharing Among Ache Foragers: Tests of Explanatory Hypotheses”, Current Anthropology, 26(2), 223–246.

Nghiên cứu về cơ chế chia sẻ thực phẩm ở người Aché, trong đó xem xét quan hệ thân thuộc, trao đổi có đi có lại, hợp tác trong kiếm ăn và khả năng tiếp cận nguồn thức ăn.

Đọc tại Current Anthropology – Food Sharing Among Ache Foragers: https://doi.org/10.1086/203251

4. Kim Hill (2002), “Altruistic Cooperation During Foraging by the Ache, and the Evolved Human Predisposition to Cooperate”, Human Nature, 13(1), 105–128.

Nghiên cứu định lượng về thời gian và hình thức hợp tác trong hoạt động kiếm ăn của người Aché.

Đọc tại Springer – Altruistic Cooperation During Foraging by the Ache: https://doi.org/10.1007/s12110-002-1016-3

5. Michael Gurven (2006), “The Evolution of Contingent Cooperation”, Current Anthropology, 47(1), 185–192.

Nghiên cứu về trao đổi thực phẩm có tính tương hỗ ở người Aché và Hiwi, cho thấy sự chia sẻ có thể gắn với những quan hệ trao đổi và hỗ trợ có điều kiện.

Đọc tại Current Anthropology – The Evolution of Contingent Cooperation: https://doi.org/10.1086/499552

6. Frederic L. Pryor (2003), Economic Systems of Foragers. Nghiên cứu phân loại 44 xã hội săn bắt – hái lượm và đánh bắt cá thành năm kiểu hệ thống kinh tế, cho thấy sự đa dạng trong tổ chức sở hữu và phân phối của các cộng đồng này.

Đọc tại Ovid – Economic Systems of Foragers: https://www.ovid.com/journals/ccres/abstract/10.1177/1069397103254032~economic-systems-of-foragers?

7. James Woodburn (1982), “Egalitarian Societies”, Man, 17(3), 431–451.

Công trình kinh điển phân tích các cơ chế duy trì bình đẳng tương đối trong một số cộng đồng săn bắt – hái lượm, đặc biệt là sự khác biệt giữa hệ thống kinh tế nhận lợi tức tức thời và hệ thống tích lũy dài hạn.

Đọc tại JSTOR – Egalitarian Societies: https://doi.org/10.2307/2801707

8. Duncan N. E. Stibbard-Hawkes và Christopher R. von Rueden (2025), “Egalitarianism is Not Equality: Moving from Outcome to Process in the Study of Human Political Organisation”, Behavioral and Brain Sciences, 49, e421.

Nghiên cứu về những dạng bất bình đẳng vẫn tồn tại trong các xã hội thường được gọi là bình đẳng, đồng thời phân tích những cơ chế xã hội duy trì bình đẳng tương đối.

Đọc tại Cambridge University Press – Egalitarianism is Not Equality: https://doi.org/10.1017/S0140525X25103932

9. Roy Richard Grinker (1994), Houses in the Rainforest: Ethnicity and Inequality Among Farmers and Foragers in Central Africa. University of California Press.

Nghiên cứu về quan hệ giữa người Efe và cộng đồng nông dân Lese, đồng thời phê bình cách xem các cộng đồng săn bắt – hái lượm như những xã hội biệt lập, tách khỏi các quan hệ lịch sử và kinh tế với cư dân lân cận.

Đọc tại University of California Press – Houses in the Rainforest: https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/houses-in-the-rainforest-ethnicity-and-inequality-among-farmers-and-foragers-in-central-africa.html

10. Samuel Bowles và Mattia Fochesato (2024), “The Origins of Enduring Economic Inequality”, Journal of Economic Literature, 62(4), 1475–1537.

Tổng quan bằng chứng khảo cổ và nhân học về sự xuất hiện, tính nhất thời và khả năng duy trì bất bình đẳng tài sản trong thời kỳ Đồ đá mới ở Tây Á-Âu.

Đọc tại American Economic Association – The Origins of Enduring Economic Inequality: https://doi.org/10.1257/jel.20241718