SÁNG TẠO – ĐIỀU GÌ KHIẾN MỘT TÁC PHẨM TRỞ THÀNH TIẾNG NÓI CỦA CON NGƯỜI?

 SÁNG TẠO – ĐIỀU GÌ KHIẾN MỘT TÁC PHẨM TRỞ THÀNH TIẾNG NÓI CỦA CON NGƯỜI?

Một hệ thống AI có thể viết thơ, sáng tác truyện, tạo hình ảnh và mô phỏng phong cách của những nghệ sĩ nổi tiếng. Chỉ trong vài giây, nó có thể tạo ra sản phẩm mà trước đây con người phải mất nhiều năm học tập và rèn luyện mới có khả năng thực hiện. Có những kết quả khiến người xem ngạc nhiên, thậm chí xúc động.

Nhưng sự phát triển đó cũng buộc chúng ta nhìn lại một câu hỏi cũ: Sáng tạo là khả năng tạo ra thứ chưa từng có, hay còn là một hoạt động sâu xa hơn, gắn với cách con người sống, ghi nhớ và hiểu thế giới?

Nếu chỉ xét ở kết quả, khoảng cách giữa con người và máy móc đang thu hẹp nhanh chóng. Nhưng khi nhìn vào quá trình hình thành ý nghĩa của một tác phẩm, câu chuyện trở nên phức tạp hơn. Một sản phẩm có thể mới lạ mà không nhất thiết có chiều sâu; một văn bản có thể diễn tả cảm xúc tinh tế mà không chứng minh được rằng chủ thể tạo ra nó từng trải qua những cảm xúc tương ứng.

Muốn hiểu điều gì làm nên sáng tạo của con người, chúng ta cần nhìn xa hơn khả năng tạo ra sản phẩm.

1. Từ câu hỏi của Turing đến giới hạn của một phép thử

Năm 1950, nhà toán học Alan Turing công bố bài viết Computing Machinery and Intelligence, mở đầu bằng câu hỏi: Máy móc có thể suy nghĩ không?

Thay vì cố định nghĩa tư duy, Turing đề xuất một trò chơi bắt chước. Người thẩm vấn giao tiếp với những đối tượng không nhìn thấy và phải xác định đâu là con người, đâu là máy móc. Năng lực của máy được xem xét thông qua khả năng thể hiện hành vi giao tiếp đủ giống con người để người đối diện khó phân biệt.

Trong bài viết, Turing đưa ra một tình huống minh họa khá thú vị. Người thẩm vấn yêu cầu đối tượng viết một bài thơ sonnet về cầu Forth ở Scotland. Câu trả lời giả định của máy là từ chối, với lý do nó không biết làm thơ.

Chi tiết này không phải tiêu chí riêng của phép thử, nhưng cho thấy Turing đã sớm đặt vấn đề về khả năng thể hiện những năng lực thường được xem là đặc trưng của con người, trong đó có nghệ thuật.

Turing cũng thảo luận quan điểm của Ada Lovelace về cỗ máy phân tích của Charles Babbage. Trong ghi chú năm 1843, Lovelace cho rằng cỗ máy không có khả năng tự khởi phát ý tưởng, mà chỉ có thể thực hiện những gì con người biết cách yêu cầu. Turing không hoàn toàn đồng tình. Ông lập luận rằng máy móc vẫn có thể tạo ra những kết quả khiến người vận hành bất ngờ, bởi con người không phải lúc nào cũng dự đoán được toàn bộ hệ quả của quá trình tính toán.

Lịch sử phát triển công nghệ đã cho thấy máy móc có thể tạo ra những kết quả vượt ngoài dự đoán. AI ngày nay càng làm điều đó rõ ràng hơn.

Nhưng tạo ra điều bất ngờ không đồng nghĩa với việc tạo ra một tác phẩm có ý nghĩa nghệ thuật. Một tổ hợp mới có thể khiến người xem ngạc nhiên trong chốc lát, nhưng chưa chắc mở ra một cách nhìn mới về thế giới.

Sự bất ngờ trong nghệ thuật không chỉ nằm ở chỗ người tiếp nhận chưa từng thấy một kết quả như thế. Nó còn nằm ở khả năng khiến họ nhận ra một điều mà trước đó chưa biết cách diễn đạt.

2. Nghệ thuật có thể học được kỹ thuật, nhưng không thể thu gọn vào công thức

Trong lịch sử giáo dục nghệ thuật, con người đã không ngừng tìm cách hệ thống hóa quá trình sáng tác.

Đại học Iowa là một ví dụ đáng chú ý. Những lớp học viết sáng tạo đầu tiên tại đây xuất hiện từ năm 1897. Đến năm 1936, Iowa Writers' Workshop chính thức được thành lập, trở thành một trong những chương trình đào tạo sáng tác có ảnh hưởng lớn tại Mỹ.

Người viết có thể học cách xây dựng nhân vật, tổ chức cốt truyện, tạo xung đột, kiểm soát nhịp điệu và phát triển cao trào. Những mô hình như cấu trúc ba hồi hay hành trình của người anh hùng cũng giúp người sáng tác hiểu rõ hơn cách một câu chuyện được hình thành.

Điều đó cho thấy sáng tạo không hoàn toàn phụ thuộc vào cảm hứng ngẫu nhiên. Nhiều kỹ năng nghệ thuật có thể được truyền đạt, rèn luyện và cải thiện.

AI đặc biệt có lợi thế ở khía cạnh này. Nó có thể phân tích khối lượng lớn tác phẩm, nhận diện những cấu trúc thường gặp, kết hợp các yếu tố ngôn ngữ và tạo ra những văn bản đáp ứng khá tốt yêu cầu về hình thức.

Nhưng một câu chuyện có đủ mở đầu, xung đột, cao trào và kết thúc chưa chắc đã có sức sống. Một bài thơ đúng nhịp điệu, giàu hình ảnh chưa chắc khiến người đọc phải dừng lại suy nghĩ. Một tác phẩm có thể tuân thủ nhiều nguyên tắc kỹ thuật nhưng vẫn không để lại dấu ấn.

Điều này cũng đúng với con người. Hàng nghìn người có thể được đào tạo cùng một phương pháp, đọc những tác phẩm giống nhau và sử dụng những kỹ thuật tương tự. Nhưng kết quả sáng tạo của họ vẫn khác biệt rất lớn.

Sự khác biệt này không chỉ nằm ở kỹ thuật. Nó còn nằm trong cách mỗi người quan sát thế giới, những điều họ quan tâm, những trải nghiệm đã định hình họ và những câu hỏi mà họ không ngừng tìm cách trả lời.

Kỹ thuật giúp một người viết tốt hơn. Nhưng kỹ thuật không thể quyết định thay họ điều gì đáng được viết ra.

3. Ký ức biến một quy tắc hình thức thành một câu chuyện riêng

Một ví dụ đặc biệt giàu sức gợi trong văn học thế kỷ XX là tiểu thuyết La Disparition của nhà văn Pháp Georges Perec, xuất bản năm 1969.

Toàn bộ cuốn sách được viết mà không sử dụng chữ cái “e”. Đây là một thử thách ngôn ngữ rất khó, bởi chữ cái này xuất hiện với tần suất lớn trong tiếng Pháp. Xét riêng về kỹ thuật, một hệ thống AI hiện nay hoàn toàn có thể được yêu cầu viết một văn bản dài mà không sử dụng chữ cái đó.

Nhưng câu chuyện của Perec còn có một tầng ý nghĩa khác.

Cha ông mất trong chiến tranh năm 1940. Mẹ ông bị bắt, đưa đến trại Auschwitz và chết trong thảm họa Holocaust năm 1943. Perec lớn lên với những mất mát không thể đảo ngược. Nghiên cứu của Priya Wadhera đã phân tích cách sự vắng mặt của chữ “e” trong tiểu thuyết gợi đến sự vắng mặt của những người bị Holocaust tước đoạt khỏi cuộc đời, trong đó có mẹ của nhà văn.

Trong tiếng Pháp, “eux” có nghĩa là “họ” và bắt đầu bằng chữ “e”. Khi loại bỏ chữ cái này, Perec cũng tạo nên một sự vắng mặt có thể được đọc như hình ảnh tượng trưng cho những con người không còn hiện diện. Tuy nhiên, đây là một hướng diễn giải văn học có cơ sở nghiên cứu, không nên xem nó như lời giải thích duy nhất cho toàn bộ cuốn tiểu thuyết. Giá trị của tác phẩm còn nằm ở sự sáng tạo hình thức, cấu trúc tự sự và những tầng nghĩa mà nó mở ra.

Điều đáng suy nghĩ không phải là một cỗ máy có thể viết văn bản không chứa chữ “e” hay không. Nó hoàn toàn có thể làm được điều đó.

Vấn đề nằm ở mối quan hệ giữa một quy tắc nghệ thuật và cuộc đời người sáng tạo. Đối với Perec, giới hạn ngôn ngữ trở thành phương tiện để biểu đạt một lịch sử mất mát mà cách kể thông thường khó lòng truyền tải đầy đủ.

Một quy tắc giống nhau có thể được sử dụng bởi nhiều người, nhưng ý nghĩa mà nó mang theo trong mỗi tác phẩm lại không giống nhau.

AI có thể tái tạo hình thức. Nó cũng có thể phân tích những cách diễn giải về tác phẩm. Nhưng tái tạo một cấu trúc văn học không đồng nghĩa với việc sở hữu lịch sử đời sống đã khiến cấu trúc đó trở nên có ý nghĩa đối với người sáng tạo.

Đây là khác biệt đáng kể giữa việc tạo ra hình thức và việc biến hình thức thành tiếng nói cá nhân.

4. Con người không chỉ nhớ sự kiện – chúng ta còn diễn giải lại cuộc đời mình

Ký ức của con người không giống một kho dữ liệu được lưu trữ nguyên vẹn.

Một mùi hương có thể đưa ta trở lại căn nhà thời thơ ấu. Một câu nói bình thường có thể gợi lại cuộc chia tay đã xảy ra nhiều năm trước. Một địa điểm quen thuộc có thể khiến ta nhớ đến một người không còn hiện diện.

Những ký ức đó không chỉ chứa thông tin về quá khứ. Chúng gắn với cảm xúc, hoàn cảnh và cách chúng ta hiểu lại chính mình theo thời gian.

Một sự kiện từng khiến ta đau khổ có thể được nhìn nhận khác đi sau nhiều năm. Một lựa chọn từng được xem là thất bại có thể trở thành bước ngoặt quan trọng. Một người từng bị trách móc có thể được thấu hiểu hơn khi ta trưởng thành.

Ký ức vì vậy không đơn giản là việc nhớ lại những gì đã xảy ra. Nó còn là quá trình con người liên tục diễn giải quá khứ từ vị trí hiện tại của mình.

AI có thể tiếp nhận những câu chuyện cá nhân, sắp xếp chúng thành hồi ký, mô phỏng giọng kể và tạo ra những đoạn văn giàu cảm xúc. Nhưng khả năng viết về nỗi đau không chứng minh một hệ thống từng đau khổ; viết về tuổi thơ không có nghĩa nó từng lớn lên trong một gia đình; kể về mất mát cũng không đồng nghĩa với việc từng phải sống tiếp sau khi mất đi người thân.

Cần phân biệt điều này với khả năng sáng tác vượt ra ngoài kinh nghiệm cá nhân. Con người không nhất thiết phải trực tiếp trải qua một biến cố mới có thể viết về biến cố đó. Trí tưởng tượng, khả năng quan sát và đồng cảm cho phép người sáng tác bước vào những hoàn cảnh mình chưa từng sống qua.

Tuy nhiên, trải nghiệm sống vẫn là một nguồn chất liệu đặc biệt. Nó tạo ra những liên tưởng, chi tiết và mối liên hệ mà người viết có thể không tìm thấy nếu chỉ dựa vào việc học các quy tắc sáng tác.

Một tác phẩm có chiều sâu đôi khi không xuất phát từ điều gì lớn lao. Nó có thể bắt đầu bằng một ký ức rất nhỏ, một chi tiết bình thường hoặc một cảm giác mà người viết đã mang theo suốt nhiều năm nhưng chưa từng hiểu rõ.

5. AI có thể giúp sáng tạo, nhưng không nên thay thế khả năng tự suy nghĩ

Sẽ không công bằng nếu phủ nhận năng lực sáng tạo của AI chỉ để bảo vệ quan niệm cũ rằng nghệ thuật là đặc quyền tuyệt đối của con người.

Các nghiên cứu thực nghiệm đã cho thấy AI có thể hỗ trợ con người tạo ra những ý tưởng sáng tạo hơn trong một số nhiệm vụ. Một nghiên cứu năm 2024 đăng trên Nature Human Behaviour, qua năm thí nghiệm, ghi nhận ChatGPT giúp cải thiện chất lượng ý tưởng trong những bài toán sáng tạo cụ thể. Hiệu quả nổi bật hơn ở những đổi mới mang tính gia tăng so với những bước đột phá hoàn toàn mới.

Một nghiên cứu quy mô lớn được công bố trực tuyến cuối năm 2025, sau đó xuất bản trong số tháng 3/2026 của cùng tạp chí, đã so sánh khả năng sáng tạo phân kỳ của 9.198 người với hơn 215.000 lượt quan sát từ các mô hình ngôn ngữ lớn. Kết quả cho thấy con người có điểm sáng tạo trung bình nhỉnh hơn một chút, đồng thời có mức độ khác biệt lớn hơn và xuất hiện nhiều kết quả đặc biệt xuất sắc hơn ở nhóm đầu. Những phát hiện này không chứng minh AI thiếu năng lực sáng tạo, nhưng cho thấy so sánh con người với máy móc cần dựa trên từng loại nhiệm vụ và tiêu chí cụ thể.

Những kết quả đó gợi ra một cách nhìn cân bằng hơn: AI không đơn thuần sao chép máy móc, nhưng cũng không nên được xem là một chủ thể sáng tạo giống con người chỉ vì nó tạo ra sản phẩm mới.

Điều đáng lo ngại không nhất thiết là AI sẽ tạo ra quá nhiều tác phẩm. Vấn đề có thể nằm ở việc con người dần quen với sự tiện lợi đến mức không còn muốn tự mình trải qua quá trình sáng tạo.

Một người có thể dùng AI để viết thơ mà không cần học cách quan sát, viết truyện mà không cần kiên nhẫn xây dựng nhân vật, hoặc tạo ra một bài hồi ký mà không thực sự dành thời gian nhìn lại những gì đã xảy ra trong đời mình.

Khi đó, công nghệ không chỉ thay thế một số thao tác. Nó có thể khiến con người từ bỏ chính quá trình suy nghĩ vốn làm cho hoạt động sáng tạo có ý nghĩa.

Một bản nhạc được tạo ra nhanh chóng có thể mang lại sự giải trí. Một bức tranh được tạo ra bằng vài câu lệnh có thể tạo ấn tượng thị giác. Nhưng nếu chúng ta chỉ quan tâm đến sản phẩm cuối cùng, chúng ta sẽ bỏ qua giá trị của hành trình tìm tòi, thử nghiệm, thất bại và khám phá.

Không phải mọi tác phẩm đều phải được tạo ra bằng lao động thủ công mới có giá trị. Điều cần giữ gìn là quyền chủ động của con người trong việc lựa chọn điều mình muốn biểu đạt và chịu trách nhiệm về lựa chọn đó.

6. Viết không chỉ để kể lại cuộc đời, mà còn để hiểu mình là ai

Có một điều thường bị bỏ qua trong những cuộc tranh luận về AI và sáng tạo: viết không chỉ là quá trình chuyển suy nghĩ thành ngôn ngữ. Nhiều khi, chính việc viết giúp con người hình thành suy nghĩ.

Khi một người viết lại ký ức, họ phải lựa chọn điều gì đáng nhớ, điều gì cần được gọi tên và điều gì chưa thể diễn đạt. Trong quá trình đó, họ có thể nhận ra những điều trước đây chưa từng hiểu, nhìn thấy mối liên hệ mới giữa những sự kiện tưởng như rời rạc hoặc phát hiện chính mình đã thay đổi như thế nào.

Một người viết về tuổi thơ có thể nhận ra những tổn thương từng bị xem là bình thường. Người viết về một thất bại có thể hiểu rằng nguyên nhân không hoàn toàn nằm ở hoàn cảnh. Người viết về một mối quan hệ đã mất có thể nhận ra những điều mình từng không đủ trưởng thành để nhìn thấy.

Viết trong trường hợp này không đơn thuần là kể chuyện. Nó là một hình thức tự nhận thức.

AI có thể hỗ trợ con người sắp xếp ký ức, gợi ý cách diễn đạt, phát hiện những mối liên hệ và giúp một câu chuyện trở nên rõ ràng hơn. Nhưng nếu chúng ta giao toàn bộ quá trình lựa chọn, suy ngẫm và diễn giải trải nghiệm cho công cụ, chúng ta có thể đánh mất cơ hội tự mình hiểu lại cuộc đời.

Một trang viết vụng về về người mẹ, một đoạn hồi tưởng về tuổi thơ, một câu chuyện về lần thất bại đầu tiên hay một kỷ niệm tưởng như chẳng có gì đặc biệt vẫn có thể mang giá trị lớn đối với người viết.

Bởi điều quan trọng không chỉ là người khác đọc được gì từ câu chuyện đó. Đôi khi, chính người viết mới là người đầu tiên hiểu được điều mình vừa viết ra.

Đó là một giá trị của sáng tạo mà không thể đo lường chỉ bằng độ trôi chảy, tính mới lạ hay khả năng tạo ra cảm xúc nơi người tiếp nhận.

7. Điều cần bảo vệ là quyền được sáng tạo của con người, chứ không phải những đặc quyền mà con người đang nắm giữ.

Lịch sử nghệ thuật từng nhiều lần chứng kiến những công nghệ mới làm thay đổi cách con người sáng tạo.

Nhiếp ảnh khiến hội họa phải suy nghĩ lại về chức năng của mình. Điện ảnh mở ra những hình thức kể chuyện mới. Công nghệ kỹ thuật số làm thay đổi cách âm nhạc được sản xuất, lưu trữ và tiếp nhận.

AI có thể tiếp tục tạo ra một bước chuyển lớn tương tự. Nó giúp những người không được đào tạo chuyên sâu tiếp cận các công cụ sáng tạo, giảm bớt rào cản kỹ thuật và mở ra những khả năng biểu đạt mới.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc cấm đoán hay phủ nhận công nghệ. Cũng không cần phải chứng minh rằng mọi tác phẩm do con người tạo ra đều có giá trị hơn tác phẩm do AI tạo ra.

Một tác phẩm của con người vẫn có thể nhạt nhẽo, lặp lại và thiếu sáng tạo. Một sản phẩm có sự hỗ trợ của AI vẫn có thể mang lại giá trị nghệ thuật thực sự. Điều quan trọng là chúng ta cần đánh giá tác phẩm bằng những tiêu chuẩn phù hợp, đồng thời minh bạch về nguồn gốc và cách thức tạo ra nó.

Nhưng có một điều không nên đánh mất: sáng tạo không chỉ là năng lực sản xuất nội dung. Nó còn là cách con người đối diện với thế giới, tìm kiếm ý nghĩa trong trải nghiệm và diễn đạt những điều họ cảm thấy cần phải nói ra.

Một người viết không nhất thiết phải tạo ra kiệt tác. Họ có thể viết để hiểu một ký ức, để đối diện với một mất mát, để đặt câu hỏi về một niềm tin hoặc đơn giản để lưu giữ một phần đời sống của bản thân.

AI có thể giúp họ thực hiện công việc đó tốt hơn. Nhưng quyết định điều gì đáng được nhớ, điều gì cần được nói ra và câu chuyện có ý nghĩa như thế nào vẫn là một phần quan trọng của quyền tự chủ cá nhân.

Máy móc có thể tạo ra những điều con người chưa từng nghĩ tới. Nhưng sáng tạo của con người còn bắt đầu từ một nhu cầu sâu xa hơn: hiểu điều mình đã sống, diễn đạt điều mình đang cảm nhận và tìm thấy ý nghĩa trong chính cuộc đời mình.

Có lẽ, điều đáng bảo vệ trong thời đại AI không phải là tuyên bố con người luôn sáng tạo giỏi hơn máy móc. Đó là khả năng tự mình suy nghĩ, ghi nhớ và kể lại câu chuyện của chính mình – ngay cả khi không ai yêu cầu, không có thuật toán nào gợi ý và không có một kết quả hoàn hảo nào đang chờ đợi ở phía trước.

---

Ảnh: Georges Perec (1936–1982), nhà văn Pháp, tác giả tiểu thuyết La Disparition (1969), tác phẩm được viết hoàn toàn không sử dụng chữ cái “e”. Nguồn ảnh: Tajamar Editores (Chile).

TƯ LIỆU THAM KHẢO

1. Alan Turing (1950) – Computing Machinery and Intelligence. Mind, Volume 59, Issue 236, trang 433–460. Bài viết đặt nền tảng cho trò chơi bắt chước, đồng thời thảo luận phản biện của Ada Lovelace về năng lực sáng tạo và khả năng tạo ra điều bất ngờ của máy móc.

Đọc tại Oxford Academic – Computing Machinery and Intelligence: https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433

2. Ada Lovelace (1843) – Notes by the Translator, Note G, trong bản dịch bài viết của Luigi Federico Menabrea về cỗ máy phân tích của Charles Babbage. Tư liệu gốc về nhận định máy móc không có khả năng tự khởi phát ý tưởng.

Đọc tại York University – Notes by the Translator: https://psychclassics.yorku.ca/Lovelace/lovelace.htm

3. University of Iowa – Writers' Workshop – Our History. Tư liệu chính thức về lịch sử các lớp sáng tác từ năm 1897 và việc thành lập chương trình Writers' Workshop năm 1936.

Đọc tại University of Iowa – Our History: https://writersworkshop.uiowa.edu/about/our-history

4. Priya Wadhera (2019) – An Omnipresent Absence: Georges Perec’s Silent Protest of the Holocaust in La Disparition. Contemporary French and Francophone Studies, Volume 23, Issue 5, trang 576–583. Nghiên cứu về ý nghĩa của sự vắng mặt chữ “e” và liên hệ với những người bị Holocaust tước đoạt khỏi cuộc đời.

Đọc tại Taylor & Francis – An Omnipresent Absence: Georges Perec’s Silent Protest of the Holocaust in La Disparition: https://doi.org/10.1080/17409292.2019.1741292

5. Bibliothèque nationale de France (BnF) – Georges Perec (1936–1982) – Bibliographie. Tư liệu về cuộc đời, tác phẩm và lịch sử gia đình của nhà văn Georges Perec, trong đó xác nhận cha ông mất năm 1940 và mẹ ông bị đưa đến Auschwitz năm 1943.

Đọc tại Bibliothèque nationale de France – Georges Perec (1936–1982): https://www.bnf.fr/fr/georges-perec-1936-1982-bibliographie

6. Byung Cheol Lee và Jaeyeon Chung (2024) – An empirical investigation of the impact of ChatGPT on creativity. Nature Human Behaviour, Volume 8, trang 1906–1914. Nghiên cứu qua năm thí nghiệm về tác động của ChatGPT đối với khả năng tạo ý tưởng sáng tạo, đặc biệt trong những đổi mới mang tính gia tăng.

Đọc tại Nature Human Behaviour – An empirical investigation of the impact of ChatGPT on creativity: https://doi.org/10.1038/s41562-024-01953-1

7. Dawei Wang, Difang Huang, Haipeng Shen và cộng sự (2026) – A large-scale comparison of divergent creativity in humans and large language models. Nature Human Behaviour, Volume 10, trang 531–540. Nghiên cứu so sánh khả năng sáng tạo phân kỳ giữa con người và các mô hình ngôn ngữ lớn, dựa trên 9.198 người và hơn 215.000 lượt quan sát từ mô hình AI. Công bố trực tuyến ngày 23/12/2025, xuất bản trong số tháng 3/2026.

Đọc tại Nature Human Behaviour – A large-scale comparison of divergent creativity in humans and large language models: https://doi.org/10.1038/s41562-025-02331-1