FREUD VÀ JUNG – TÌNH BẠN, QUYỀN LỰC VÀ CUỘC CHIA TÁCH CỦA TÂM LÝ HỌC

 FREUD VÀ JUNG – TÌNH BẠN, QUYỀN LỰC VÀ CUỘC CHIA TÁCH CỦA TÂM LÝ HỌC

Họ từng xem nhau như người cha và người con tinh thần, cùng góp phần mở ra một cuộc cách mạng trong cách con người hiểu về tâm trí. Nhưng khi người thầy muốn bảo vệ những nguyên tắc nền tảng, còn người học trò muốn mở rộng giới hạn của học thuyết, tình bạn dần chuyển thành đối đầu. Đằng sau cuộc chia tay giữa Sigmund Freud và Carl Gustav Jung là câu chuyện về tính dục, tôn giáo, tham vọng, quyền lực và quyền được suy nghĩ khác biệt.

1. Mười ba giờ trò chuyện và một tình bạn gần như định mệnh

Tháng 3/1907, tại Vienna, bác sĩ tâm thần người Thụy Sĩ Carl Gustav Jung lần đầu gặp Sigmund Freud, người khi đó đã gây tiếng vang với những nghiên cứu về giấc mơ và vô thức.

Cuộc trò chuyện đầu tiên của họ thường được nhắc đến như một cuộc trao đổi kéo dài gần mười ba giờ. Hai người liên tục bàn luận về tâm lý học, những vấn đề của đời sống tinh thần và các ý tưởng còn gây nhiều tranh cãi trong giới y học đương thời.

Freud sinh năm 1856, hơn Jung khoảng mười chín tuổi. Ông đã xây dựng những nền tảng quan trọng của phân tâm học, nhấn mạnh vai trò của vô thức, sự dồn nén và những xung đột tâm lý trong quá trình hình thành nhân cách. Jung khi ấy là một bác sĩ tâm thần trẻ, có năng lực nghiên cứu và đang làm việc tại Bệnh viện Burghölzli ở Zurich, một trung tâm điều trị và nghiên cứu tâm thần có uy tín.

Freud nhanh chóng nhận ra ở Jung một cộng sự triển vọng. Jung cũng dành cho Freud sự ngưỡng mộ đặc biệt. Trong những năm đầu hợp tác, mối quan hệ giữa họ mang màu sắc của tình thầy trò sâu sắc. Freud từng kỳ vọng Jung sẽ trở thành người kế tục, tiếp tục đưa phong trào phân tâm học phát triển trong tương lai.

Sự lựa chọn này có ý nghĩa lớn đối với phong trào còn non trẻ. Phân tâm học khi đó vẫn vấp phải nhiều hoài nghi từ giới y học chính thống. Jung có vị trí chuyên môn đáng kể tại Thụy Sĩ, giúp phong trào mở rộng ảnh hưởng ra ngoài nhóm cộng sự ban đầu của Freud ở Vienna.

Năm 1909, Freud và Jung cùng đến Hoa Kỳ, tham gia chuỗi diễn thuyết tại Đại học Clark. Freud trình bày những bài giảng về phân tâm học, còn Jung nói về tâm lý học trẻ em. Chuyến đi đánh dấu một bước tiến trong quá trình đưa những tư tưởng phân tâm học đến với công chúng và giới học thuật bên ngoài châu Âu.

Nhưng trong một mối quan hệ được xây dựng trên sự ngưỡng mộ lớn, một mâu thuẫn tiềm ẩn cũng dần xuất hiện. Freud muốn Jung tiếp tục phát triển di sản của mình. Jung ngày càng muốn khẳng định con đường tư tưởng riêng.

2. Tính dục: ranh giới đầu tiên giữa hai học thuyết

Bất đồng quan trọng giữa Freud và Jung nằm ở cách họ giải thích động lực sâu xa của đời sống tâm lý.

Đối với Freud, tính dục giữ vai trò trung tâm trong sự hình thành nhân cách và nhiều rối loạn tâm lý. Ông cho rằng những ham muốn, xung đột và trải nghiệm từ thời thơ ấu có thể để lại dấu ấn lâu dài, kể cả khi con người không ý thức được chúng.

Khái niệm libido trong hệ thống Freud gắn chặt với năng lượng của những xung lực tính dục. Những ham muốn không được chấp nhận hoặc không thể thỏa mãn có thể bị dồn nén, nhưng vẫn tiếp tục tác động đến con người thông qua giấc mơ, triệu chứng và những hành vi tưởng như không có nguyên nhân rõ ràng.

Jung không phủ nhận vai trò của tính dục. Ông từng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Freud và thừa nhận những đóng góp của người thầy. Tuy nhiên, Jung không đồng tình với việc đặt tính dục ở vị trí giải thích quá rộng đối với các hiện tượng tâm lý.

Theo Jung, năng lượng tâm lý còn biểu hiện trong hoạt động sáng tạo, khát vọng hiểu biết, đời sống tinh thần và quá trình con người tìm kiếm ý nghĩa tồn tại. Vì vậy, ông mở rộng khái niệm libido thành một dạng năng lượng tâm lý tổng quát hơn.

Sự khác biệt này dẫn hai người đến những cách giải thích khác nhau về giấc mơ, huyền thoại, biểu tượng và các trải nghiệm tinh thần.

Freud thường tìm cách nhận diện những xung lực và xung đột bị che giấu bên dưới biểu tượng. Jung quan tâm nhiều hơn đến khả năng biểu tượng thể hiện những cấu trúc tâm lý sâu rộng, đồng thời phản ánh nhu cầu phát triển và tìm kiếm sự toàn vẹn của con người.

Tác phẩm Wandlungen und Symbole der Libido, xuất bản năm 1912, đánh dấu rõ bước chuyển hướng của Jung. Công trình này được phát triển trong những năm sau đó và xuất bản bằng tiếng Anh với tên Symbols of Transformation. Đây là một dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành tâm lý học phân tích.

Từ đây, bất đồng giữa hai người ngày càng khó dung hòa. Freud lo ngại phân tâm học sẽ đánh mất những nguyên tắc nền tảng nếu khái niệm libido được mở rộng quá xa. Jung cho rằng việc tìm hiểu đời sống tâm lý cần một phạm vi rộng hơn những xung lực tính dục.

3. Tôn giáo: điều Freud muốn giải thích và điều Jung muốn tìm hiểu

Nếu bất đồng về tính dục đặt nền móng cho sự chia rẽ, thì tôn giáo khiến khoảng cách giữa hai người ngày càng sâu sắc.

Freud nhìn tôn giáo bằng con mắt hoài nghi. Trong tác phẩm The Future of an Illusion (1927), ông phân tích niềm tin tôn giáo từ những nhu cầu tâm lý sâu xa: con người khao khát được bảo vệ trước thiên nhiên, sợ hãi cái chết và mong muốn có một quyền lực tối cao bảo đảm trật tự, công lý.

Theo cách giải thích của Freud, hình ảnh một vị thần toàn năng phần nào phản ánh nhu cầu được che chở mà con người từng trải nghiệm trong quan hệ với cha mẹ. Tôn giáo có thể đem lại sự an ủi, nhưng cũng có thể duy trì những niềm tin khiến con người khó đối diện với thực tại.

Jung có cách tiếp cận khác. Ông dành nhiều sự quan tâm cho biểu tượng tôn giáo, thần thoại và trải nghiệm tâm linh. Với Jung, những hình ảnh thiêng liêng có thể biểu đạt các tầng sâu của tâm thức, giúp con người đối diện với xung đột nội tâm và tìm kiếm sự toàn vẹn trong đời sống tinh thần.

Jung phát triển những khái niệm như vô thức tập thể và nguyên mẫu để giải thích sự xuất hiện của những hình tượng tương đồng trong thần thoại, tôn giáo và văn hóa ở nhiều cộng đồng khác nhau.

Hai người vì thế đi theo những hướng rất khác. Freud muốn truy tìm những nhu cầu và xung lực tâm lý phía sau niềm tin tôn giáo. Jung muốn tìm hiểu ý nghĩa của những biểu tượng tôn giáo trong đời sống tâm thức.

Tuy nhiên, cần phân biệt cách tiếp cận tâm lý với câu hỏi về sự tồn tại của thế giới siêu nhiên. Việc Jung xem biểu tượng tôn giáo có ý nghĩa tâm lý sâu sắc không đồng nghĩa ông đã chứng minh sự tồn tại của thần linh. Tương tự, cách Freud giải thích nguồn gốc tâm lý của niềm tin cũng chưa thể giải quyết toàn bộ những vấn đề triết học và tôn giáo.

Đây là hai hệ thống lý thuyết với những giả định và giới hạn riêng. Chúng giúp mở ra những cách tiếp cận khác nhau đối với đời sống tinh thần, nhưng không thể thay thế toàn bộ triết học hay nghiên cứu tôn giáo.

Về phương diện cá nhân, sự khác biệt còn phức tạp hơn. Freud và Jung ngày càng bất đồng trong chính lĩnh vực mà cả hai đều dành nhiều tâm huyết nghiên cứu.

4. Người thầy, người kế tục và nỗi bất an của quyền lực

Một mối quan hệ trí tuệ có thể trở nên phức tạp khi người thầy vừa mong học trò phát triển, vừa kỳ vọng người học trò tiếp tục trung thành với hệ thống tư tưởng của mình.

Freud từng dành cho Jung vị trí người kế tục. Nhưng vai trò đó cũng đặt Jung vào một tình thế khó xử: ông được kỳ vọng đưa phân tâm học tiến xa hơn, trong khi những ý tưởng riêng ngày càng khiến ông rời xa các nguyên tắc ban đầu.

Jung từng bày tỏ mong muốn được Freud đối xử như một người con hơn là một người ngang hàng. Nhưng theo thời gian, sự gắn bó này trở thành giới hạn. Ông không muốn mọi bất đồng của mình đều bị giải thích như biểu hiện của một vấn đề tâm lý cá nhân.

Đây là vấn đề đáng chú ý trong lịch sử tư tưởng: khi một học thuyết trở thành nền tảng nhận diện của cả một cộng đồng, bất đồng lý thuyết có thể bị xem như sự phản bội đối với người sáng lập.

Freud cũng có những nỗi lo riêng. Ông đã dành nhiều năm xây dựng phân tâm học và muốn bảo vệ những nguyên tắc mà mình tin là nền tảng của nó. Ông lo ngại rằng nếu học thuyết bị mở rộng quá mức, nó sẽ đánh mất tính nhất quán và trở thành một tập hợp những suy đoán thiếu kiểm chứng.

Trong hoàn cảnh đó, Jung vừa là người có thể giúp phân tâm học phát triển, vừa là người có khả năng làm thay đổi chính những nền tảng mà Freud muốn bảo vệ.

Những bức thư cuối năm 1912 cho thấy mối quan hệ đã chuyển sang trạng thái đối đầu gay gắt. Trong thư ngày 18/12/1912, Jung chỉ trích Freud vì có xu hướng đặt mình ở vị trí người cha và người phán xét, khiến những người cộng sự phải tự giải thích mọi khác biệt như vấn đề tâm lý của chính họ.

Freud phản ứng mạnh mẽ. Trong thư ngày 3/1/1913, ông đề nghị hai người chấm dứt hoàn toàn quan hệ cá nhân.

Đó là một kết thúc lạnh lùng cho tình bạn từng được xem như sự kết hợp giữa hai trí tuệ lớn. Bức thư đánh dấu sự chấm dứt quan hệ cá nhân, dù quá trình phân ly về học thuật đã diễn ra từ trước và tiếp tục định hình hai trường phái riêng sau đó.

5. Đằng sau bất đồng học thuật là những cảm xúc rất con người

Có thể nhìn cuộc chia tay đó như một xung đột giữa tình bạn và tham vọng, giữa lòng ngưỡng mộ và nhu cầu độc lập, giữa sự trung thành và quyền tự chủ.

Nhưng nếu chỉ giải thích mọi chuyện bằng lòng đố kỵ, chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất.

Nghiên cứu của Christine Doran về sự rạn nứt giữa Freud và Jung cho thấy lo âu và giận dữ xuất hiện trong nhiều giai đoạn của mối quan hệ. Những cảm xúc đó không đứng bên ngoài hoạt động học thuật; chúng có thể ảnh hưởng đến cách hai người diễn giải lý thuyết, phản ứng trước bất đồng và viết về nhau.

Trong một số trường hợp, cả hai còn sử dụng chính những khái niệm tâm lý học của mình để giải thích đối phương. Jung cho rằng Freud có xu hướng giữ quyền lực của người cha. Freud lại nhìn thấy ở Jung những xung đột tâm lý liên quan đến sự chống đối người cha.

Đó là một nghịch lý đáng suy ngẫm: hai người dành phần lớn sự nghiệp để tìm hiểu những động lực vô thức của con người, nhưng khi xung đột với nhau, họ cũng không tránh khỏi việc để cảm xúc cá nhân tác động đến cách nhìn nhận đối phương.

Dĩ nhiên, chúng ta không thể chẩn đoán tâm lý của hai người chỉ từ những bức thư còn lại. Lịch sử cho phép nhận ra những căng thẳng trong quan hệ cá nhân, nhưng việc suy luận sâu hơn về động cơ bên trong cần được thực hiện thận trọng.

Freud và Jung đều có nhu cầu được công nhận, có thể tổn thương trước sự phủ nhận và lo ngại mất đi vị trí của mình. Những nhà tư tưởng lớn vẫn mang trong mình các giới hạn cảm xúc như mọi con người khác.

Có lẽ đây là khía cạnh gần gũi nhất của câu chuyện: trí tuệ không tự động giải phóng con người khỏi những giới hạn cảm xúc. Hiểu biết về tâm lý cũng không bảo đảm rằng ta luôn nhận diện được những động lực đang chi phối chính mình.

6. Freud và Jung: hai di sản, hai phạm vi ảnh hưởng

Sau khi chia tay, Freud và Jung phát triển hai con đường riêng. Freud tiếp tục củng cố phân tâm học; Jung xây dựng tâm lý học phân tích với những khái niệm đặc trưng như vô thức tập thể, nguyên mẫu và quá trình cá thể hóa.

Nếu xét vai trò trong lịch sử hình thành phân tâm học và ảnh hưởng đến ngôn ngữ văn hóa thế kỷ XX, Freud có vị trí nền tảng hơn. Ông góp phần đưa vô thức, dồn nén, giấc mơ và xung đột tâm lý trở thành những chủ đề lớn trong triết học, văn học, nghệ thuật và nghiên cứu con người.

Nhiều cách diễn đạt ngày nay về động cơ vô thức, sự dồn nén hay ảnh hưởng của tuổi thơ mang dấu ấn từ Freud, dù không phải tất cả lý thuyết cụ thể của ông đều được khoa học hiện đại chấp nhận.

Jung có ảnh hưởng theo một hướng khác. Các khái niệm về nguyên mẫu, vô thức tập thể, cái bóng, anima, animus và quá trình cá thể hóa đã lan rộng trong nghiên cứu biểu tượng, phê bình văn hóa, văn học, nghệ thuật và đời sống tâm linh.

Tư tưởng Jung cũng hiện diện khá phổ biến trong văn hóa đại chúng, từ cách diễn giải giấc mơ đến những cuộc thảo luận về tính cách và hành trình khám phá bản thân. Tuy nhiên, mức độ phổ biến của một khái niệm không đồng nghĩa với việc khái niệm đó đã được xác nhận đầy đủ về mặt khoa học.

Cần phân biệt ảnh hưởng lịch sử với giá trị khoa học hiện nay. Freud và Jung đều để lại những ý tưởng có sức gợi lớn, nhưng nhiều giả thuyết của cả hai vẫn gây tranh luận về khả năng kiểm chứng, phương pháp nghiên cứu và phạm vi giải thích.

Vì vậy, nếu hỏi ai có ảnh hưởng lớn hơn trong lịch sử phân tâm học, Freud có ưu thế rõ rệt. Nếu hỏi ai có dấu ấn đặc biệt trong thế giới biểu tượng, tôn giáo và văn hóa đại chúng, Jung có một vị trí riêng không thể xem nhẹ.

Hai di sản này không cần được đặt vào một cuộc cạnh tranh để xác định người chiến thắng. Chúng cho thấy tâm lý học đầu thế kỷ XX đã mở ra nhiều hướng tìm hiểu khác nhau về con người, dù không phải hướng nào cũng đứng vững trước những tiêu chuẩn khoa học về sau.

7. Một tình bạn tan vỡ, hai con đường tư tưởng được khai sinh

Cuộc chia tay năm 1913 kết thúc một mối quan hệ cá nhân và đánh dấu sự phân tách rõ rệt giữa hai hướng tiếp cận tâm lý học.

Freud tiếp tục phát triển một hệ thống đặt trọng tâm vào những xung lực, xung đột vô thức, tính dục, sự dồn nén và các cơ chế hình thành triệu chứng tâm lý.

Jung đi sâu hơn vào thế giới biểu tượng, thần thoại, tôn giáo và những tầng sâu của tâm thức mà ông gọi là vô thức tập thể.

Hai người từng cùng nhau mở một cánh cửa, nhưng sau đó lựa chọn đi theo những lối khác nhau.

Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất không nằm ở việc ai đúng, ai sai trong cuộc chia tay. Nó nằm ở một vấn đề rộng hơn: một tư tưởng có thể phát triển đến đâu nếu người sáng lập không chấp nhận khả năng nó bị chất vấn, sửa đổi và vượt qua?

Freud có lý do để lo ngại trước những suy đoán mà ông cho là thiếu cơ sở. Jung có lý do để không muốn mọi khám phá của mình bị giới hạn bởi những nguyên tắc do người thầy đặt ra. Cả hai đều có những đóng góp, đồng thời cũng bộc lộ giới hạn trong cách đối diện với bất đồng.

Một mối quan hệ trí tuệ lành mạnh cần sự tôn trọng, nhưng không thể tồn tại lâu dài nếu sự tôn trọng bị đồng nhất với phục tùng. Người học trò cần biết ơn người thầy, đồng thời có quyền rời khỏi hệ thống tư tưởng của người thầy. Người thầy có quyền bảo vệ những nguyên tắc mà mình tin tưởng, nhưng không thể đòi hỏi mọi người kế tục phải trở thành bản sao của mình.

Di sản lớn nhất của một người thầy có lẽ nằm ở khả năng giúp học trò trưởng thành đến mức có thể suy nghĩ khác mình.

Freud và Jung đã không giữ được tình bạn. Nhưng chính cuộc chia tay đó cũng cho thấy một điều: đôi khi, tư tưởng chỉ thực sự bắt đầu hành trình riêng khi nó dám bước ra khỏi cái bóng của người đã khai sinh ra nó.

Tư liệu tham khảo

1. Library of Congress – Before the Red Book: The Red Book of Carl G. Jung: Its Origins and Influence. Tư liệu về quá trình hợp tác, những bất đồng học thuật và sự chia tay giữa Freud và Jung; có hình ảnh và bản chép thư từ gốc.

Đọc tại Library of Congress – Before the Red Book: https://www.loc.gov/exhibits/red-book-of-carl-jung/before-the-red-book.html

2. Library of Congress – Freud Ends Friendship with Jung. Bản dịch bức thư Freud gửi Jung ngày 3/1/1913, ghi lại lời đề nghị chấm dứt quan hệ cá nhân giữa hai người.

Đọc tại Library of Congress – Freud Ends Friendship with Jung: https://www.loc.gov/exhibits/red-book-of-carl-jung/ext/rb0009.html

3. Christine Doran – Rage and Anxiety in the Split between Freud and Jung (2017), Humanities, 6(3), 53. Nghiên cứu về vai trò của lo âu, giận dữ và những căng thẳng cá nhân trong quá trình rạn nứt giữa hai nhà tâm lý học.

Đọc tại Humanities – Rage and Anxiety in the Split between Freud and Jung: https://doi.org/10.3390/h6030053

4. Karl Figlio và Alix Jordanova – The First Formal Reaction to C.G. Jung's Departure from Psychoanalysis: Sándor Ferenczi's Review of “Symbols of Transformation” (2005), Psychoanalysis and History, 7(1), 51–79. Phân tích phản ứng của giới phân tâm học trước công trình thể hiện bước chuyển hướng lý thuyết của Jung.

Đọc tại Psychoanalysis and History – The First Formal Reaction to C.G. Jung's Departure from Psychoanalysis: https://doi.org/10.3366/pah.2005.7.1.51

5. Cambridge University Press – Freud, Jung, and Psychoanalysis, trong The Cambridge Companion to Jung (2008), tr. 39–56. Tổng quan học thuật về quá trình hợp tác, ảnh hưởng qua lại và sự phân ly giữa Freud và Jung.

Đọc tại Cambridge University Press – Freud, Jung, and Psychoanalysis: https://doi.org/10.1017/CCOL9780521865999.003

6. Sigmund Freud – The Future of an Illusion (1927). Tác phẩm trình bày cách Freud lý giải nguồn gốc tâm lý của niềm tin tôn giáo và vai trò của tôn giáo trong đời sống văn minh.

Đọc tại Freud Museum London – The Future of an Illusion: https://www.freud.org.uk/

7. Lutz D. H. Sauerteig – Loss of Innocence: Albert Moll, Sigmund Freud and the Invention of Childhood Sexuality Around 1900 (2012), Medical History, 56(2), 156–183. Nghiên cứu bối cảnh tranh luận về tính dục trẻ em và những bất đồng lý thuyết giữa Freud với Jung.

Đọc tại Medical History – Loss of Innocence: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3381499/