Ngoài 60 tuổi, Khổng Tử vẫn chưa chịu mệnh

Ngoài 60 tuổi, Khổng Tử vẫn chưa chịu mệnh, vẫn tìm một chỗ đứng dưới gầm trời chính trị thời Xuân thu mãn cuộc, không biết tuổi già đã đến. Năm sau, Nhiễm Cầu dẫn dắt quân đội cho Quý Khang Tử, giao chiến ở Lang ấp, đánh bại quân Tề. Nhân sự kiện ấy, Quý Khang Tử muốn vời KT ra giúp nên dùng trọng lễ nghênh tiếp, nhưng ông từ chối, về nhà san định kinh sách. Năm ấy KT 65 tuổi. Năm KT 65 tuổi, đại phu nước Vệ là Khổng Văn Tử đang định đánh Thái Thúc bèn hỏi KT kế sách, ông từ chối nói không biết. Tiếp sau đó, Quý Khang Tử dùng trọng lễ nghênh Tiếp KT, KT trở về Lỗ sau 14 năm chu du liệt quốc tìm cách tham chính. Nguyễn Hiến Lê nói: “KT khốn đốn rồi mới soạn bộ Xuân Thu”. (SktmtN, tr. 58) Con người chính trị của KT rất thâm sâu, làm việc gì dù nhỏ ông cũng đều nghĩ đến vấn đề cai trị. Chưa ai từng chuẩn bị cho sự nghiệp chính trị của mình chu đáo như KT. Ông đúng là người được sinh ra để dành cho việc này. Chính trị ổn định lâu dài cần cẩn thận, nhưng cẩn thận thì chậm chạp, trau chuốt thì công phu. Trong khi thỏa mãn, thụ hưởng cần nhanh chóng, cấp kỳ là tâm lý mọi thời cuộc. Do đó, tâm lý nóng vội, không tiếp nhận KT của hạng vua chúa lúc bấy giờ là điều không khó hiểu. Nhưng KT vẫn kiên định: Phật Bật, gia thần một đại phu nước Tấn cai trị ấp Trung Mâu. Nhân có loạn, Phật Bật chiếm làm của riêng và mời KT giúp sức. Đức KT muốn đi. Tử Lộ nói: “Xưa kia Do này nghe thầy nói rằng: ‘thân thiết với người làm điều không tốt, người quân tử chẳng tham gia’. Phật Bật làm phản. Thầy đi đến đó, thế là thế nào?”. KT nói: “Phải rồi, có lời nói như vậy. (Nhưng) chẳng phải ta có nói: ‘vật cứng, chắc dù mài cũng chẳng mỏng đi đó sao?’ Lại chẳng nói: ‘Cái thật trắng có đem nhuộm đen cũng chẳng thâm đó sao? (LN, XVII, 7) Ở đời Lỗ Định Công (502), khi KT 50 tuổi nhằm lúc Công Sơn Bất Nữu cùng Dương Hổ làm loạn, bắt Quý Hoàn Tử nhưng Tử trốn thoát. Dương Hổ chết, Công Sơn Bất Nữu chiếm được thành Phi và tiếp tục chống lại họ Quý. Muốn tạo thanh thế, Nữu mời KT giúp sức. KT nghĩ: “Chu Văn Vương, Chu Vũ Vương bắt đầu ở đất Phong, Cảo mà xưng vương thiên hạ, nay Phí ấp tuy nhỏ, nhưng có lẽ cũng có thể thành được một phen đại nghiệp!”. Ông định đi. Tử Lộ (học trò) không vui, ngăn KT. KT nói: “Bọn họ mời ta đi, lẽ nào có thể để đi một chuyến vô ích sao? Nếu thực có thể dùng ta, ta có thể phục hưng chế độ lễ nhạc của triều Chu ở phương Đông rồi”. Nhưng cuối cùng cũng không thành”. (Sktmt, tr. 305) Câu nói này lộ rõ sự trái nghịch ngay với thuyết chính danh của KT. Lúc đó nhà Chu đang là Thiên Tử, Lỗ là nước chư hầu, Công Sơn Phất Nữu làm loạn họ Quý, một trong ba quý tộc tiếm quyền của Lỗ Định Công, mà Lỗ là chư hầu vua Chu. Chiếu theo thuyết chính danh của Khổng Tử thì tội rất nặng, “tôi đã không ra tôi”, tức là phản tặc nhưng chính KT lại muốn phò Bất Nữu, bỏ qua thuyết chính danh, chỉ vì muốn có được dịp thi triển khả năng chính trị của mình.