Lại bàn về Nho giáo

Khổng Tử nói: “Người quân tử buồn vì đến hết đời mà tên mình không được nêu lên” / “Tử viết: Quân tử tật một thế nhi danh bất xưng yên” (LN. XV. 19). Yêu Ly Tiêu Khâu Tố người xứ Đông Hải có bạn làm quan ở Ngô mới chết. Tố sang viếng, đến bến Hoài Tân, Tố cho ngựa uống nước. Thủy thần sông ấy cướp con ngựa mang đi. Tố nổi giận cởi áo, cầm dao nhảy xuống sông tìm và đánh nhau ba ngày ba đêm với thủy thần nhưng không thắng, ngược lại Tố bị mất một mắt. Ở Ngô, trong đám tang Tố kể nguyên nhân mất một mắt cho mọi người nghe. Nhiều người khó chịu vì sự khoe khoang, nhưng không ai dám lên tiếng do ngại sức vóc của Tố. Bấy giờ có người họ Ngô tên Yêu Ly cũng hiện diện trong đám tang lên tiếng: -“Ngươi tỏ ý kiêu ngạo, tưởng mình là dũng sĩ ư? Đã đánh nhau, dũng sĩ thà chịu chết chứ không chịu nhục. Ngươi đánh nhau với Thủy thần đã không lấy lại được ngựa, còn mù thêm một mắt, hãnh diện nỗi ǵì?”. Tiêu Khâu Tố nín lặng có ý thẹn. Yêu Ly về nhà nói chuyện với vợ con: -“Hôm nay ta làm nhục một người, thế nào đêm nay nó cũng đến báo thù”. Rồi bảo vợ đừng đóng cửa. Yêu Ly bắt ghế giữa nhà nằm lên và xỏa tóc. Đêm Tiêu Khâu Tố đến, thấy Yêu Ly nằm yên liền kề dao vào cổ nói: -“Ngươi có ba điều đáng chết. Một, làm nhục ta trong đám tang. Hai, không biết phòng bị. Ba, biết ta vào vẫn nằm không dậy đối phó”. Ly bình tĩnh nói: -“Ngươi có ba điều hèn. Một, bị nhục ở đám đông không dám phản kháng. Hai vào nhà ta một cách vụng trộm. Ba, kề dao vào cổ ta rồi mới dám khoác lác”. Nghe Yêu Ly nói xong, Tố cất dao và nói: -“Cái dũng của ta vốn đã ít ai có, nay ngươi còn hơn ta nữa”. Nói xong đập đầu vào cột mà chết. Nghe được chuyện, Ngô vương Hạp Lư vời Yêu Ly vào triều và đãi ngộ rất hậu. Hạp Lư do giết Vương Liêu, lên ngôi vua, nay có Khánh Kỵ là con Liêu đang rắp tâm báo thù cha. Khánh Kỵ khỏe như cọp, chạy nhanh như gió và có nhiều người đầu phục. Hạp Lư có ý sợ, muốn trừ đi nhưng chưa tìm được người tín cẩn. Thấy Yêu Ly nhỏ thó, Hạp Lư tỏ ý thất vọng. Ly biết ý thưa: -“Hạ ai cốt ở trí dũng, mà không cốt ở sức dài vai rộng”. Hạp Lư đổi sắc mặt nói: -“Khánh Kỵ đang ở xa, hắn tài giỏi và rất cẩn thận, không phải tâm phúc không thể đến gần”. Ly thưa: -“Khánh Kỵ mưu trả thù, tất chiêu mộ dũng sĩ. Đại vương giết vợ con tôi, chặt bớt một tay tôi, Khánh Kỵ tất tin mà dùng”. Hạp Lư nói: -“Ta nào nỡ như thế?”. Ly thưa: -“Tôi thường nghe nói: vui với vợ con mà quên đạo thờ vua không gọi là trung. Ham cửa nhà mà không giúp vua không gọi là nghĩa. Hết sạch cửa nhà mà có được trung nghĩa, tôi xin cam lòng. Huống chi việc này còn hàm ý tạ ôn tri ngộ của Đại vương”. Hạp Lư chịu ý. Hôm sau Ly giả vô ý nói xược với vua giữa triều. Hạp Lư giả nỗi giận, quát võ sĩ chặt một tai và nhốt vào ngục tối. Yêu Ly trốn thoát khỏi ngục. Hạp Lư lấy cớ đó giết cả vợ con Ly, rồi đốt thây họ giữa chợ cho nhiều người biết. Sang nước Vệ. Yêu Ly xin gặp và đưa cả tay cụt ra cũng không lấy được lòng tin của Khánh Kỵ. Sau, tin vợ con Ly bị chém và đốt thây giữa chợ đến tai, Khánh Kỵ mới chịu tin dùng Ly, cho hầu cận bên mình. Đến Ngãi Thành, Khánh Kỵ chuẩn bị thuyền bè, mưu diệt Hạp Lư, khôi phục vương nghiệp. Hôm kéo quân đi, Yêu Ly và Khánh Kỵ ngồi chung thuyền. Ly nói: -“Công tử ngồi trên mui thuyền quan sát và ra lệnh cho quân lính”. Khánh Kỵ cho là phải, làm theo và Yêu Ly cầm kích đứng cạnh hầu. Bỗng trên sóng nổi lên trận gió lớn, Ly mượn sức gió cầm kích nhảy về phía Khánh Kỵ đâm mạnh mũi kích xuyên bụng. Khánh Kỵ vốn sức hơn người, túm lấy Ly dìm xuống nước ba lần, rồi để lên đùi mình cười nói: -“Thiên hạ vẫn còn kẻ dũng này đâm ta ư?”. Quân lính xông đến định đâm chết Yêu Ly, nhưng Khánh Kỵ gạt đi nói: -“Người này là dũng sĩ, trong một ngày không nên để chết hai dũng sĩ. Hãy tha hắn, cho hắn về Ngô để tỏ lòng trung”. Nói xong, Kỵ thả Yêu Ly rồi rút kích khỏi bụng mà chết. Ly không chịu, nói với lính đang đứng quanh: -“Ta có ba điều đáng chết. Một, Trung với vua mà giết vợ con vô tội là bất nhân. Hai, muốn được việc mà phải hủy thân thể là bất trí. Ba, một kẻ bất nhân bất trí thì rất đáng chết”. Nói xong nhảy xuống sông, nhưng bọn lính lại kéo lên nói: -“Ngươi về Ngô sẽ được trọng dụng”. Yêu Ly buồn nói: -“Ta không tiếc vợ con, thân thể sao lại tiếc tước lộc? Các ngươi đem xác ta về Ngô mà lĩnh thưởng”. Nói xong, giật gươm tên lính đứng cạnh đâm vào cổ chết. Thật mỉa mai thay, Yêu Ly trước một Tiêu Khâu Tố dũng mãnh vẫn hiên ngang thách đố không chút kiêng dè. Nhưng trước một Hạp Lư đường bệ lại tỏ vẻ yếu đuối, tự ti. Sự phân cách giai cấp quá lớn khiến Yêu Ly choáng ngợp. Vị thế chênh lệch giữa núi cao và vực thẳm khiến Yêu Ly chao đảo, rơi rụng hết cái ngang tàng cố hữu của kẻ tiện dân. Hạp Lư mới vời, Ly như đã nhận được ơn mưa móc, liền vội đến và tự đề xuất sự hy sinh gia đình mình cũng như bản thân. Yêu Ly nói đến trung, nhưng trước đó chưa bao giờ Ly là bề tôi của Hạp Lư. Yêu Ly nói đến nghĩa, nhưng trước đó Hạp Lư chưa thi ân gì cho Ly. Với hành động giết Vương Liêu cướp ngôi, Lư là người bất trung bất nghĩa. Vậy làm sao có thể trung nghĩa với một kẻ chưa từng thi ân gì cho mình? Yêu Ly xuất thân bình dân, tuy dũng khí hơn người nhưng do khó có điều kiện tiến thân bởi thuyết chính danh của KT, nhưng nhờ được Hạp Lư trọng dụng, Ly đã cảm kích vì đó là cơ hội vàng để chứng tỏ cái tôi cá nhân trước vô số cái tôi trong thiên hạ. Đối với hạng bình dân có chí lớn, họ cố nắm bắt cơ hội dù đến dưới bất cứ hình thức nào. Choáng ngợp trước cơ hội lớn, Yêu Ly đã hoang tưởng về cái danh sẽ có để rắp tâm thực hiện kế sách “sát thân thành nhân”. Tuy nhiên, khi kế hoạch đã hoàn tất, Khánh Kỵ chết, cứ tưởng rằng vinh quang của chiến thắng sẽ ngập tràn trong con người Ly. Nhưng không, trong phút chốc không còn đối thủ (mục tiêu), Yêu Ly thấy trống rỗng và sự cô đơn - vô nghĩa trỗi dậy, chứ không phải vinh quang. “Một kẻ bất nhân bất trí thì rất đáng chết”, câu nhận định bản thân chính xác đến cay đắng kia của Ly không là bất ngờ trong lúc ấy nữa. Ông thấy thân xác là đối thủ cuối… và xuống tay. Chỉ thế thôi.